|
|
| (не показана 1 промежуточная версия этого же участника) |
| Строка 1: |
Строка 1: |
| {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат Юлаев (төшөнсә)}}
| |
| {{Персона
| |
| |имя = Салауат Юлаев
| |
| |оригинал имени =
| |
| |имя при рождении =
| |
| |род деятельности =
| |
| |дата рождения = 16.06.1754
| |
| |место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТыуыуУрыны|Ырымбур губернаһы}},<br> [[Өфө провинцияһы]] [[Себер даруғаһы]] [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]] улусы Тәкәй ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТыуыуУрыны|Салауат районы|Салауат районында}})
| |
| |гражданство =
| |
| |подданство = {{Российская империя}}
| |
| |дата смерти = 26.09.1800
| |
| |место смерти = [[Рәсәй империяһы]], Эстляндия губернаһы, [[Палдиски|Балтик Порты]] (хәҙерге {{ВафатБулыуУрыны|Эстония|Эстонияла}})
| |
| |отец = [[Юлай Аҙналин]]
| |
| |мать =
| |
| |супруг =
| |
| |супруга =
| |
| |дети =
| |
| }}
| |
|
| |
| '''Салауат Юлаев (Салауат Юлай улы)''' ([[16 июнь]] [[1754 йыл]]<ref name="БМ1" /> — [[26 сентябрь]] [[1800 йыл]]) — [[башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы<ref>[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ Азналин Салават Юлаевич (Салават Юлаев)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604004938/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ |date=2016-06-04 }}</ref>.
| |
| [[Файл:Салават Юлаев - panoramio.jpg|thumb|[[Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)]]]] | | [[Файл:Салават Юлаев - panoramio.jpg|thumb|[[Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)]]]] |
|
| |
|
| == Биографияһы ==
| | Салауат Юлаев (Салауат Юлай улы) (16 июнь 1754 йыл[1] — 26 сентябрь 1800 йыл) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы[2]. |
| | |
| === Үҫмер йылдары ===
| |
| 1754<ref name="БМ1">Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[1752]] йылда.</ref><ref>1775 йылда 25 февралендә Сенат экспедицияһы яуап алғанда Салауат Юлаев үҙенең йәшен былай тип әйткән:{{начало цитаты}}«…отроду ему двадцать первой год»{{конец цитаты|источник={{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}}}</ref> йылдың 16 июнендә<ref name="БМ2" >Тыуған көнө март һәм октябрь айҙары арауығына тура килгән, 16 июнь көнө биографтар килешеүе менән шартлы рәүештә ҡабул ителгән.</ref> [[Ырымбур губернаһы]] [[Өфө провинцияһы]] [[Себер даруғаһы]] [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]] улусының (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Тәкәй (Салауат районы)|Тәкәй]]<ref>1775 йылда Тәкәй ауылы батша ғәскәрҙәре тарафынан яндырылған.</ref> ауылында тыуған.
| |
| | |
| Атаһы [[Юлай Аҙналин]] 1720 [[1765 йыл|йыл]]да Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булып китә һәм үҙенең ғәҙеллеге менән [[Башҡортостан]] халҡы араһында ихтирам яулай. Атаһы улы Салауатҡа яҡшы белем һәм тәрбиә бирә, ул [[Төрки (тел)|төрки]] һәм [[рус теле|рус телдәрендә]] уҡырға һәм яҙырға өйрәнгән. Салауат Юлаевтың әсәһе тураһында документаль мәғлүмәттәр һаҡланмаған, ә фольклор сығанаҡтарында уның белемле ҡатын булыуы әйтелә, һәм ҡайһы бер материалдар буйынса уның исеме ''Аҙнабикә'' була{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=42}}.
| |
| | |
| Көслө, ҡурҡыу белмәгән 14 йәшлек үҫмерҙең айыу менән көрәшеп, ябай бысаҡ ярҙамында ғына еңеп сыға алыуын риүәйәттәр һәм халыҡ йырҙары бәйән итә. Ул йәштәштәре араһында әйҙәүсе башлыҡ булараҡ билдәле. Тартып алынған [[көҙәй]] ырыуы ерендә урынлашҡан [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем (Сим)]] заводын беренсе тапҡыр, йәштәштәре менән үҫмер сағында, туҙҙыра һәм яндыра. Салауат [[Ҡөрьән]]де һәм [[шәриғәт]]те лә яҡшы белгән, сәсән [[Байыҡ Айҙар]] менән осрашҡан{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=45}}. Батыр шулай уҡ йырсы-импровизатор һәм [[ҡурай]]сы ла булған<ref>{{книга| автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахметзаки Валиди Тоган]]| заглавие= История башкир: (перевод с турецк. [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|А. М. Юлдашбаева]]; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]])| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Китап| год= 2010| том= | страниц= 352| страницы= 169| isbn= 978-5-295-05000-8| ref= }}</ref>.
| |
| | |
| [[1771]]—[[1773]] йылдарҙа Юлай Аҙналин [[Польша]] конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн кесе хәрби байраҡ менән бүләкләнә. Атаһы [[Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте|хәрби походтарҙа]] булған саҡта старшина вазифаһын Салауат үҙе башҡара{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}.
| |
| | |
| === Һуғышта ҡатнашыуы ===
| |
| [[1773]] йылдың 17 сентябрендә императрица [[Екатерина II]] ҡаршы Ырымбур губернаһында [[Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|Емельян Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы]] тоҡана. Ихтилалды, ''«Пётр III»'' исемен ҡулланып, казак атаманы [[Емельян Пугачёв]] етәкләй. 1773 йылдың 10 ноябрендә ихтилалсыларға Салауат Юлаев етәкселегендә бер төркөм башҡорт яугирҙәре килеп ҡушыла. Салауат Юлаев ноябрь — декабрь айҙарында [[Ырымбур]] ҡалаһы янында һәм Ырымбур сик һыҙығында алыштарҙа, шул иҫәптән [[Ильинск ҡәлғәһе|Ильин ҡәлғәһен]] алыуҙа ҡатнаша һәм яралана. Ырымбур ҡәлғәһе тирәһендәге яуҙарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм һуғыш оҫталығы өсөн Салауатҡа «Пётр III» исеменән ''полковник'' дәрәжәһе бирелә{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}.
| |
| | |
| [[1774]] йылдың ғинуар — мартында Пермь провинцияһының көньяғында һәм [[Өфө провинцияһы]]ның төньяғында Салауат Юлаев ихтилал етәкселәренең береһе була. Уның ғәскәрендә 4 меңдән ашыу төрлө милләттәге кеше була, Салауаттың поход канцелярияһы ихтилалсылар биләгән төбәктәрҙә мөһим хәрби һәм граждандар идараһы органы булып торған. Канцелярия мөрәжәғәтнамәләр һәм фармандар төҙөгән, суд эштәрен дә башҡарған. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауаттың отряды Пермь провинцияһының [[Красноуфимск]] ҡәлғәһен һуғышһыҙ ала, 18—25 ғинуарҙа [[Көңгөр]] ҡалаһын ҡамай. 19 февралдә Красноуфимск ҡәлғәһе эргәһендә секунд-майор ''Д. О. Гагрин'', 3 һәм 10 мартта — Ҡазан губернаһының Сарапул ҡалаһы эргәһендә подполковник ''А. Ф. Обернибесов'', 14 һәм 17 мартта Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Себер даруғаһының [[Һыҙғы]] улусы Боғалыш<ref>Хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]ндәге ауыл.</ref> ауылы янында секунд-майор ''А. В. Папава'' етәкселегендәге император ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12459-salauat-yulaev|автор= [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]], [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]}}</ref>.
| |
| [[Файл:Приказ Салавата Юлаева.jpg|мини|Салауат Юлаев фармандарының береһе.]]
| |
| Апрель — майҙа Салауат Юлаев [[Өфө провинцияһы]] халҡын ихтилалсыларҙың ''Магнит ҡәлғәһе''нә<ref>Хәҙерге [[Магнитогорск]] ҡалаһы.</ref> етеп килеүсе Төп ғәскәренә мобилизациялай, уны аҡса, аҙыҡ-түлек һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. 6 һәм 8 майҙа Салауаттың 4 меңлек отряды [[Эҫем заводтары|Үрге Эҫем заводы]] янында, 31 майҙа Себер даруғаһы [[Әйле]] улусының ''Әйле пристане''<ref>Хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] ''Иҫке Пристань'' ауылы.</ref> янында [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]] етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғыша<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>.
| |
| | |
| 2 июндә Салауат Юлаевтың отряды Е. И. Пугачёвтың Төп ғәскәрҙәренә ҡушыла<ref>{{книга|автор =|заглавие = История Башкортостана: С древнейших времен до конца XIX в. Учебник для 8 кл. / Отв. ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]]|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Китап|год = 2005|том = |страниц = 248|страницы = 156|isbn = 5-295-03503-4|ref =}}</ref>. Себер даруғаһының [[Тырнаҡлы]] улусы 3 июндә [[Үрге Ҡыйғы]] һәм 5 июндә — Уразмәт ауылдары эргәһендә, 11 июндә — ''Әшит ҡәлғәһе''<ref>Хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Әшит ҡасабаһы.</ref> янында Пугачёвтың Төп ғәскәре составында ''А. В. Папава'' етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа, 18—20 июндә [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]]ны алыуҙа ҡатнаша. Уҫыға юлланған саҡта Салауат Юлаевтың отряды [[Бөрө ҡалаһы]]н ала{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=50}}. 5 июндә «Пётр III» Пугачёв Салауат Юлаевҡа ''бригадир'' (генерал) дәрәжәһен бирә<ref>''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 2004. — 170—172.</ref>. Уҫы ҡәлғәһен алған ваҡытта батыр өсөнсө тапҡыр яралана{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}.
| |
| | |
| Июль — ноябрь айҙарында Салауат Юлаев [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] баш күтәреүселәр хәрәкәте менән етәкселек итә. Кама буйҙарынан алып Ҡытау йылғаһы заводтарына тиклем барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Август айында [[Өфө]] ҡәлғәһе ҡамауға алына: төньяҡтан Салауат Юлаев төркөмө, көньяҡтан — [[Ҡасҡын Һамаров]], көньяҡ-көнбайыштан — [[Ҡәнзәфәр Усаев]], төньяҡ-көнсығыштан — [[Туҡтамыш Ишбулатов]] төркөмдәре ҡамауҙа тора. Батырҙың отряды [[Ҡытау-Ивановск]] заводын ҡамауға ала. Сентябрь башында Ағиҙел һәм Буй йылғалары араһында Салауат Юлаев премьер-майор ''И. Г. Штерич'' етәкселегендәге хәрби көстәр менән һуғыша: 4 сентябрҙә [[Ҡазан даруғаһы]] [[Йәлдәк]] улусы [[Иванай|Иваново]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Иванай]] ауылы.</ref> ауылы янындағы алышта ҡатнаша<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>.
| |
| | |
| Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылып, Емельян Пугачёв ҡулға алынғандан һуң да Салауат Юлаев көрәште дауам итә, һәм уның отрядтары 18 сентябрҙә Ҡазан даруғаһы [[Йәлдәк]] улусы Тимошкино ауылы, 22 сентябрҙә Себер даруғаһының [[Танып|Ҡыр-Танып]] улусы [[Нөркә (Балтас районы)|Нөркә]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл.</ref> ауылы янында подполковник ''И. К. Рылеев'' ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы [[Панин Пётр Иванович|П. И. Панин]] башҡорттарҙан ҡорал һалырға, Салауатты һәм уның атаһы Юлайҙы тотоп биреүҙе талап итә. Ә йәшерен комиссия башлығы генерал ''П. С. Потёмкин'' Салауат Юлаевтың үҙенә мөрәжәғәт итә: ''«Покайся, познай вину свою и приди с повиновением»''{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=361}}.
| |
| | |
| Даими хәрби әҙерлек үткән ғәскәрҙәргә ҡаршы көрәш алып барыуы еңел булмай. Теүәл 1 йыл 15 көн дауам иткән һуғыш юлында, Салауат Юлаев 28 хәрби алышта ҡатнаша. 20 ноябрҙә Ҡытау-Ивановск заводы янында батырҙың отряды һуңғы тапҡыр хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алыша.
| |
| {{начало скрытого блока|Заголовок=Салауат Юлаев алыштарының исемлеге |Рамка = |Фон_заголовка =}}
| |
| | |
| {| class="wikitable" border="1"
| |
| !colspan="6" |Салауат Юлаев алыштарының исемлеге<ref>{{статья|автор= [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]|заглавие= Сардар Салават|ссылка= http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/sardar_salavat.php|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}</ref>
| |
| |-
| |
| ! №
| |
| ! Дата
| |
| ! Урыны
| |
| ! Дошманы
| |
| ! Союздашы
| |
| ! Һөҙөмтәһе
| |
| |-
| |
| | 1
| |
| | 13.11.1773
| |
| | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| |
| | Сембер коменданты П. М. Чернышёв
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | Чернышёв корпусын ҡыйратыу
| |
| |-
| |
| | 2
| |
| | 14.11.1773
| |
| | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| |
| | Ырымбур гарнизоны етәксеһе, бригадир А. Ф. Корф
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу
| |
| |-
| |
| | 3
| |
| | 22.11.1773
| |
| | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| |
| | Ырымбур гарнизоны етәксеһе, бригадир А. Ф. Корф
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу
| |
| |-
| |
| | 4
| |
| | 23.11.1773
| |
| | Ырымбур ҡалаһы
| |
| | Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
| |
| |-
| |
| | 5
| |
| | 26.11.1773
| |
| | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе
| |
| | Наумов
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу
| |
| |-
| |
| | 6
| |
| | 07.12.1773
| |
| | [[Ырымбур]] ҡалаһы
| |
| | Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
| |
| |-
| |
| | 7
| |
| | 11.12.1773
| |
| | [[Ырымбур]] ҡалаһы
| |
| | Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп
| |
| | Төп ғәскәр
| |
| | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
| |
| |-
| |
| | 8
| |
| | 23.01.1774
| |
| | [[Көңгөр]] ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | бригадир И. С. Кузнецов
| |
| | баш күтәреүселәр ҡала яны территорияһын ала
| |
| |-
| |
| | 9
| |
| | 24.01.1774
| |
| | Көңгөр ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | бригадир И. С. Кузнецов
| |
| | аяғы яралана
| |
| |-
| |
| | 10
| |
| | 19.02.1774
| |
| | [[Красноуфимск]] ҡалаһы
| |
| | секунд-майор Д. О. Гагрин
| |
| | —
| |
| | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
| |
| |-
| |
| | 11
| |
| | 23.02.1774
| |
| | Сарапул улусы
| |
| | секунд-майор И. Гурьев
| |
| | —
| |
| | Гурьев командаһын ҡыйратыу
| |
| |-
| |
| | 12
| |
| | 03.03.1774
| |
| | Сарапул улусы
| |
| | секунд-майор И. Гурьев
| |
| | —
| |
| | Гурьев командаһын ҡыйратыу
| |
| |-
| |
| | 13
| |
| | 09.03.1774
| |
| | Сарапул улусы
| |
| | секунд-майор И. Гурьев
| |
| | —
| |
| | Гурьев командаһын ҡыйратыу
| |
| |-
| |
| | 14
| |
| | 14.03.1774
| |
| | Красноуфимск ҡалаһы
| |
| | подполковник А. В. Папав
| |
| | —
| |
| | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
| |
| |-
| |
| | 15
| |
| | 17.03.1774
| |
| | Боғалыш ауылы
| |
| | подполковник А. В. Папав
| |
| | —
| |
| | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла
| |
| |-
| |
| | 16
| |
| | 07.05.1774
| |
| | [[Эҫем заводтары|Эҫем заводы]]
| |
| | подполковник [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]]
| |
| | —
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 17
| |
| | 08.05.1774
| |
| | Эҫем заводы
| |
| | подполковник И. И. Михельсон
| |
| | —
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 18
| |
| | 17.05.1774
| |
| | [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы
| |
| | подполковник И. И. Михельсон
| |
| | —
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 19
| |
| | 31.05.1774
| |
| | Эҫем заводы
| |
| | подполковник И. И. Михельсон
| |
| | —
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 20
| |
| | 03.06.1774
| |
| |[[Үрге Ҡыйғы]] ауылы
| |
| | подполковник И. И. Михельсон
| |
| | [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёв]]
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 21
| |
| | 05.06.1774
| |
| | [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылы
| |
| | подполковник И. И. Михельсон
| |
| | Е. И. Пугачёв
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 22
| |
| | 11.07.1774
| |
| | [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | [[Белобородов Иван Наумович|И. Н. Белобородов]]
| |
| | һөжүм итеү
| |
| |-
| |
| | 23
| |
| | 18.07.1774
| |
| | Уҫы ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | Е. И. Пугачёв
| |
| | һөжүм итеү
| |
| |-
| |
| | 24
| |
| | 18.07.1774
| |
| | Уҫы ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | И. Н. Белобородов
| |
| | һөжүм итеү
| |
| |-
| |
| | 25
| |
| | 20.07.1774
| |
| | Уҫы ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | И. Н. Белобородов
| |
| | һөжүм итеү
| |
| |-
| |
| | 26
| |
| | 20.07.1774
| |
| | Уҫы ҡалаһы
| |
| | ҡала гарнизоны
| |
| | И. Н. Белобородов
| |
| | ҡаланы алыу
| |
| |-
| |
| | 27
| |
| | 04.09.1774
| |
| | [[Әмзә (йылға)|Әмзә]] йылғаһы
| |
| | секунд-майор И. Г. Штерич
| |
| | —
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 28
| |
| | 18.09.1774
| |
| | Нөркә ауылы
| |
| | подполковник И. К. Рылеев
| |
| | —
| |
| | баш күтәреүселәр сигенә
| |
| |-
| |
| | 29
| |
| | 22.09.1774
| |
| | Йәлдәк ҡәлғәһе
| |
| | подполковник И. К. Рылеев
| |
| | —
| |
| | алышта еңеүсе булмай
| |
| |-
| |
| | 30
| |
| | 22.11.1774
| |
| | [[Ҡытау-Ивановск]] заводы
| |
| | генерал-майор Ф. Ю. Фрейман
| |
| | —
| |
| | баш күтәреүселәр еңелә
| |
| |}
| |
| {{конец скрытого блока}}
| |
| Салауат Юлаев 1774 йылдың 25 ноябрендә генерал-майор ''Ф. Ю. Фрейман'' командаһы тарафынан ҡулға алына. Салауат Юлаев, атаһы [[Юлай Аҙналин]], арҡаҙашы [[Зарубин Иван Никифорович|Иван Зарубин-Чика]] Өфө ҡәлғәһенең зинданында ябып тотола. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы һәм Ырымбур губернаторы ''И. А. Рейнсдорп''тың тикшереү, һорау алыу, язалау, хөкөм итеү эштәре Өфөлә, Ҡазанда, [[Мәскәү]]ҙә 339 көн дауамында алып барыла. Хөкөм ителгәндән һуң Салауат Юлаевты, атаһы Юлай Аҙналинды [[Ырымбур]]ға, Өфөгә һәм башҡа көсөргәнешле алыш барған урындарға алып барып язаға тарттыралар. Һәр урында 175 тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырылғандан һуң, уларҙың танау япраҡтарын йырталар, маңлайына һәм яңаҡтарына «З» («злодей» — «енәйәтсе»), «Б» («бунтовщик» — «боласы»), «И» («изменник» — «хыянатсы») тамғалары баҫыла<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>.
| |
| | |
| === Тотҡонда ===
| |
| 1775 йылдың 2 ноябрендә Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин менән бергә, [[Палдиски|Балтик Портына]]<ref>Хәҙерге ваҡытта был ҡәлғә — Эстонияның [[Палдиски]] ҡалаһы.</ref> (1762 йылға тиклем Рогервик ҡәлғәһе) мәңгелеккә һөргөнгә ебәрелә. Юлдары [[Өфө]]лә башлана һәм [[Минзәлә]] — [[Ҡазан]] — [[Түбәнге Новгород]] — [[Мәскәү]] — [[Тверь]] — [[Бөйөк Новгород]] — [[Таллин|Ревель]] аша үтеп, Балтик Портында тамамлана.
| |
| | |
| Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) һөргөндә [[Балтик диңгеҙе]] буйындағы Рогервик ҡәлғәһендә (хәҙерге [[Эстония]]ның [[Палдиски]] ҡалаһы) вафат була.
| |
| | |
| == Ғаиләһе ==
| |
| Салауат Юлаев иртә өйләнгән. [[Мосолмандар|Мосолман]] ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, уның өс ҡатыны һәм 1775 йылға ҡарата ике улы һәм ике (йәки өс) ҡыҙы булған{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул һәләк булған ағаларының ҡатындарына өйләнгән тип билдәләнә.
| |
| | |
| 1774 йылдың көҙөндә, Салауат Юлаев ҡулға алынмаҫ элек үк, карателдәр батырҙың ҡатындарын һәм балаларын аманат рәүешендә [[Өфө]]гә килтергәндәр, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан генерал-майор Ф. Ю. Фрейманда Салауаттың улы, ә ҡала коменданты полковник С. С. Мясоедовта уның бер ҡатыны һәм икенсе улы булыуы билдәле{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=364}}.
| |
| | |
| Салауат Юлаев ғаиләһенең ҡанунһыҙ рәүештә ҡулға алыныуына протест белдергән: ''«Такого ж указа, чтоб от лишенных жизни семейства отбирать, действительно нет»''. Ул туғандарынан һәм дуҫтарынан ҡатындарын һәм балаларын азат итеүҙе юллап губерна канцелярияһына мөрәжәғәт итергә, был да ярҙам итмәһә, Сенатҡа яҙыуҙарын һораған: ''«чтоб государевые рабы у подчиненных во услужении не были»''. Ғаиләһенең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
| |
| | |
| [[Халыҡ]] хәтерендә [[батыр]]ҙың тоҡомдары тураһында бихисап легендалар һаҡланып ҡалған. Был хаҡта Салауат Юлаевтың биографы В. Сидоров "Был героем Салават" тигән китабында бәйән итә. Имеш, [[Дыуан районы]] Вознесенка тигән ауылда Екатерина Михайловна тигән ҡатындан улы булған. Ҡатын үлеп ҡалғас, был баланы Салауат кемгәлер тапшырғанмы, әллә урманда ҡалдырырға мәжбүр булып, шунда уҡ тапҡандармы тигән хәбәрҙәр төрлө вариантта йәшәп килгән. Улы, ихтилалдан һуң 14 йыл үткәс, әсәһе яғынан олаталарына атаһы тураһында белешергә килгән имеш, әммә был хаҡта власть әһелдәренә хәбәр иткәндәр ҙә, уны йәшергәндәр, артабан ҡайҙа киткәне билдәһеҙ, тигән хәбәрҙәр ҙә яҙып алынған.
| |
|
| |
| Икенсе бер риүәйәттә Салауаттың улы баһадир булып буй еткереп, икенсе [[Әй]] улусының кантон начальнигы булған, становой приставтарҙы ҡамсылаған, бер ниҙән дә ҡурҡмаған тип бәйән ителә.
| |
| | |
| Риүәйәттәр Салауаттың тоҡомдарын иң яҡшы сифаттар менән һүрәтләй: бер бүләһе, имеш, бик шәп йырсы булған, икенселәре ҡарт олаталары кеүек һөңгө тотоп ҡына айыу ауларға йөрөгән <ref>Сидоров В. В. Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003. (рус.)</ref>.
| |
| | |
| == Ижады ==
| |
| {{Викитека|Author:Салауат Юлаев|Салауат Юлаев}}
| |
| Салауат Юлаевтың яҙма рәүештә һәм телдән һаҡланған 500 юл самаһы шиғри мираҫы беҙҙең көндәргә килеп еткән<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>.
| |
| | |
| Салауат Юлаевтың 5 шиғырын тәүге тапҡыр рус телендә [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Д. Нефёдов]] «Салауат, башҡорт батыры» («Салават, башкирский батыр»; 1880) тигән очергында баҫтырып сығара. Шағирҙың тағы ла 7 шиғыры [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьевтың]] «Башҡорттарҙың Пугачёв ихтилалы алдынан хәрәкәте; Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Движение башкир перед пугачёвским бунтом; Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор»; 1893) исемле хеҙмәтендә донъя күрә. [[Рәсәй империяһы]] осоронда Салауат Юлаевтың шиғырҙары барлығы дүрт тапҡыр баҫылып сыға<ref name="История литературы Урала">{{книга| автор = | заглавие = Салават Юлаев.// История литературы Урала. Конец XIV—XVIII вв./ Гл. ред. В. В. Блажес, Е. К. Созина| ссылка = | ответственный = | место = М.| издательство = Языки славянской культуры | год = 2012| том = | страниц = 608| страницы = 106| isbn = 978-5-9551-0602-1| ref = }}</ref>.
| |
| | |
| == Топонимика ==
| |
| [[Башҡортостан]]дың бер нисә районында Салауат тип аталған географик объекттар бар.
| |
| | |
| Салауат Юлаев тыуған [[Тәкәй]] йәйләүен әле лә Салауат йәйләүе тип йөрөтәләр. Был урында, Һары Ҡондоҙ йылғаһы менән Ҡондоҙтамаҡ йылғаһы ҡушылған ерҙә, иҫ киткес матур тәбиғәт. Ауыл халҡы уны "Оло төбәк" тип йөрөтә. Йәй тау битләүе хуш еҫле сәскәләр менән ҡаплана. Тәкәй йәйләүе аша Һары Ҡондоҙ йылғаһы ағып ята. Заманында мул һыулы йылға булған. Унда ҡондоҙҙар бик күпләп үрсегән. Ул дәүерҙә ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә һунар итеү башҡорттарҙың төп кәсебе булып һаналған. Өҫ-баш кейемдәре лә ҡондоҙ тиреһенән булған (''Халыҡтың ауыҙ-тел ижадынан'').
| |
| | |
| == Хәтер ==
| |
| [[Файл:Һынмаған рух (1966).jpg|thumb|Р. У. Ишбулатов. Һынмаған рух, 1966 йыл]]
| |
| Салауат Юлаевҡа башҡорт халыҡ йыры «Салауат» һәм башҡа сәнғәт, әҙәбиәт һәм фольклор әҫәрҙәре арналған. Халыҡ хәтере уның үҙе һәм исеме менән бәйле бик күп иҫтәлекле [[Салауат урындары|тарихи урындарҙы]] һаҡлай. Батырҙың исеме башҡорт, рус, татар һәм башҡа милләт ғалимдары, яҙыусылары, шағирҙары, рәссамдары, скульпторҙары, композиторҙары әҫәрҙәрендә мәңгеләштерелгән.
| |
| | |
| === Әҙәбиәттә ===
| |
| * Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Салауат Юлаевты [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] «Пугачёв тарихы» тигән романында телгә ала<ref name="История литературы Урала"/>. Батыр хаҡында тарихсылар, яҙыусылар [[Витевский Владимир Николаевич|В. Н. Витевский]], [[Гурвич Николай Александрович|Н. Гурвич]], Н. Фирсов, [[Черемшанский Василий Макарович|В. Черемшанский]], П. Юдин<ref>1898 йылда Мәскәү университеты профессоры П. Л. Юдин Салауат Юлаевтың һуғыштағы ролен бик юғары баһалаған:{{начало цитаты}}«Не будь такого талантливого и преданного сподвижника, как Салават, Пугачев перестал бы быть вождем Крестьянской войны, а сама Крестьянская война была бы подавлена еще весной 1774 г. после сокрушительного поражения повстанческой армии под Троицкой крепостью и под селом Лягушино. Только Салават, подоспевший со своей конницей, спас Пугачёва и пугачевский бунт»{{конец цитаты|источник=''Юдин П. Л.'' Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.}}</ref>, Д. Мамин-Сибиряк, [[Лоссиевский Михаил Владимирович|М. Лоссиевский]], [[Зефиров Василий|В. Зефиров]], И. Казанцев, [[Алекторов Александр Ефимович|А. Алекторов]], В. Филоненко, [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Нефёдов]], Н. Дрягин, [[Руденко Сергей Иванович|С. Руденко]] һәм башҡалар яҙалар.
| |
| * [[Кудряшёв Пётр Михайлович|П. Кудряшёв]] тарафынан рус теленә тәржемә ителгән халыҡ йырына [[Алябьев Александр Александрович|А. Алябьев]] уның көйөн яҙып ала. [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Рыбаков]] һәм [[Солтанов Мансур Ислам улы|М. Солтанов]] батыр тураһындағы халыҡ йырҙарын баҫтырып сығаралар<ref name="История литературы Урала"/>.
| |
| * 1941 йылда Мәскәүҙә [[Злобин Степан Павлович|С. П. Злобиндың]] «Салауат Юлаев» тарихи романы нәшер ителә.
| |
| * 1993 йылда Өфөлә [[Булат Рафиҡов]]тың «Эйәрләнгән ат» әҫәре сыға.
| |
| * 1994 йылда [[Мираҫ Иҙелбаев]]тың «Юлай улы Салауат» тигән китабы баҫтырыла.
| |
| * 2004 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|Өфө фәнни үҙәгенең]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәрҙәре «Салауат Юлаев энциклопедияһы»н нәшер итте.
| |
| | |
| === Салауат Юлаев исемендәге наградалар ===
| |
| *1967 йылда [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ]] әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе билдәләү өсөн Салауат Юлаев исемендәге премия булдырҙы, был премия 1992 йылдан алып [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] тип атала.
| |
| * 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының иң юғары бүләге — [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] булдырылған.
| |
| | |
| === Салауат Юлаев исеме бирелгән ===
| |
| *[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] барышында [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы]]ның сәйәси бүлеге [[Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите)|«Салауат»]] исемле гәзит сығара<ref>{{книга| автор = Зарипов А. Я.| заглавие = Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Башкирская энциклопедия| год = 1996| том = | страниц = 672| страницы = 513| isbn = 5-88185-001-7| ref = }}</ref>.
| |
| *[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Салауат Юлаев исемендәге 1292-се танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы]] ойошторола<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9295-me-ike-j-tu-an-ikense-tanky-a-arshy-istrebitel-artilleriya-polky|Мең ике йөҙ туҡһан икенсе танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы|автор=[[Бикмәев Михаил Әхмәт улы|Бикмәев М. Ә.]]}}</ref>, «Салауат Юлаев» бронепоезы һәм истребителе төҙөлә.
| |
| *[[Рәсәй Федерацияһы]]нда һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]нда [[Салауат районы|административ район]], [[Салауат (ҡала)|ҡала]], урамдар һәм проспекттар, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|хоккей клубы]], теплоходтар, мәмерйәләр (Салауат Юлаев мәмерйәһе, Салауат мәмерйәһе) һәм башҡаларға Салауат Юлаев исеме бирелгән.
| |
| | |
| === Музейҙар ===
| |
| *1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында [[Салауат Юлаев музейы]] эшләй. [[Эстония]]ның [[Палдиски]] ҡалаһында [[Салауат Юлаев музейы (Эстония)|Салауат Юлаев музейы]] асылған һәм унда [[Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)|һәйкәл]] ҡуйылған.
| |
| | |
| === Һәйкәлдәр ===
| |
| [[File:Памятник Салавату Юлаеву (авт. Нечаева).jpg|thumb|слева|Салауат Юлаев һәйкәле (авторы [[Тамара Нечаева]])]]
| |
| *Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа тәүге һәйкәл 1952 йылда [[Нечаева Тамара Павловна|Т. П. Нечаева]] проекты буйынса эшләнә, хәҙерге ваҡытта ул Маляҙҙағы Салауат Юлаев музейы янында урынлашҡан. Т. П. Нечаеваның шундай уҡ һәйкәлдәре 1952 йылда Өфөлә [[Салауат Юлаев исемендәге баҡса]]ла (хәҙерге ваҡытта ул реставрациянан һуң [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] биләмәһендә тора, 1967 йылда Салауат ҡалаһының ''Салауат Юлаев исемендәге сквер''ҙа ҡуйыла.
| |
| *1967 йылда Өфөлә [[Ағиҙел йылғаһы]]ның ярында ([[Зәки Вәлиди урамы (Өфө)|Зәки Вәлиди]] һәм Мәжит Ғафури урамдарының киҫешендә) [[Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)|Салауат Юлаевҡа һәйкәл]] ҡуйылған. Был проекттың скульпторы — ''[[Тавасиев Сосланбәк Дафай улы|С. Д. Тавасиев]]'', архитекторы — ''[[Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы|И. Г. Ғәйнетдинов]]''. Һәйкәлдең һүрәте [[Башҡортостандың Дәүләт гербы]]нда күрһәтелгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12755-salauat-yulaev-a-jk-ld-r|Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр|автор= Сорокина В. М.}}</ref>.
| |
| *Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр, бюстар һәм таҡтаташтар тағы ла [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] һәм [[Сибай]] ҡалаларында, [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында, [[Эстония]]ның [[Палдиски]]<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1026605/ Эстонияла Салауат Юлаевҡа бюст ҡуйылды. Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2017, 25 июль{{V|26|07|2017}}</ref>, [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Красноуфимск]] ҡалаларында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]]<ref>[http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=27481 Челябинская ГТРК / На Южном Урале появился памятник Салавату Юлаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020120028/http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=27481 |date=2014-10-20 }}</ref><ref>[http://chelyabinsk.ru/social/13054.html Салават Юлаев поселился на Увильдах — Социальная ответственность — Chelyabinsk.ru — агентство новостей. Новости Челябинска. Лента новостей Челябинска. Новость дня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020102102/http://chelyabinsk.ru/social/13054.html |date=2011-10-20 }}</ref> ауылдарында һәм башҡа урындарҙа ҡуйылған.
| |
| | |
| === Сәнғәттә ===
| |
| [[File:1941. Салават Юлаев.webm|thumb|250px|«Салауат Юлаев» фильмы, 1941 йыл.]]
| |
| * Режиссёр Яков Протазанов төшөргән [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев» фильмы]] 1941 йылда ил экрандарына сыға.
| |
| * [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев»]] операһы [[Заһир Исмәғилев]] һәм [[Баязит Бикбай]] тарафынан батыр тормошо хаҡында 1955 йылда яҙыла һәм [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә ҡуйыла.
| |
| * 1959 йылда «Тау бөркөтө» балетының премьераһы була ([[Хөсәйен Әхмәтов]] һәм [[Нариман Сабитов]] либреттоһы һәм музыкаһы, К. Д. Карпинская хореографияһы).
| |
| * [[Әбделҡадир Инан]]дың «Салауат батыр» исемле биш шаршаулы тарихи драмаһы [[башҡорт әҙәбиәте]]ндә Салауат Юлаев образына арналған тәүге күләмле әҫәр булып иҫәпләнә{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=135}}.
| |
| * Баязит Бикбай, [[Мостай Кәрим]] һәм башҡа драматургтарҙың пьесалары буйынса ла спектаклдәр донъя күрә.
| |
| * 2004 йылда «Мин үлмәнем, башҡорттарым!» («Башҡортостан» ТРК-һы, сценарий авторы [[Гәүһәр Батталова]], режисёры Т. Фәтхиев), ә 2005 йылда «Һынмаҫ рух» («Башҡортостан» киностудияһы, сценарий авторы һәм режисёры [[Әмир Абдразаҡов]]) исемле документаль фильмдары төшөрөлә.
| |
| | |
| === Мәҙәни саралар ===
| |
| * Башҡортостанда 1989 йылдан алып йыл һайын Салауат көндәре, 2004 йылдан башлап, июнь айының икенсе яртыһында, республика фольклор байрамы — [[Салауат йыйыны]] үткәрелә.
| |
| | |
| == Башҡа саралар ==
| |
| * Эстонияның баш ҡалаһы [[Таллин]]да 20-се быуат аҙағынан әүҙем эшләп килгән «Ағиҙел» мәҙәни ойошмаһы (етәксеһе [[Флүзә Хәйруллина]]) ағзалары йыл һайын, 45 саҡрымда ятҡан Палдиски ҡалаһына барып, Салауат Юлаевты иҫкә алыу сараһы үткәрә<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1606358-v-estonii-bashkirskie-aktivisty-proveli-meropriyatie-pamyati-salavata-yulaeva/ В Эстонии башкирские активисты провели мероприятие памяти Салавата Юлаева. ИА «Башинформ», 15 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|15|06|2021}}</ref>.
| |
| | |
| == Былар ҡыҙыҡлы ==
| |
| Никарагуа социалистик партияһы ағзаһы Лопес Аугусто ил президенты диктатураһына ҡаршы хәрәкәттә «Салауат Юлаев» ҡушаматын йөрөтә<ref>{{СЮЭ|52629}}</ref>
| |
| | |
| == Галерея ==
| |
| {|class="graytable" style="text-align:center"
| |
| |+
| |
| |width="25%"|[[Файл:USSR stamp 1952 CPA 1685.jpg|thumb|[[Советтар Союзы]]нда сыҡҡан почта маркаһы|center|190px]]
| |
| |width="25%"|[[File:Rus Stamp-Salavat+Baskiria-Memo.jpg|thumb|Салауат һәйкәле - маркала]]
| |
| |width="25%"|[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|thumb|[[Башҡортостан гербы]]нда Салауат Юлаев һыны|center|190px]]
| |
| |width="25%"|[[Файл:Coat of Arms of Salavat.png|thumb|[[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] гербында Салауат Юлаев һыны|center|190px]]
| |
| |width="25%"|[[Файл:Coat of Arms of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).png|thumb|[[Салауат районы]] гербында Салауат Юлаев һыны|center|190px]]
| |
| |-
| |
| |width="25%"|[[Файл:ОрденСалаватаЮлаева.png|thumb|[[Салауат Юлаев ордены]]|center|190px]]
| |
| |width="25%"|[[Файл:Проспект Салавата Юлаева.jpg|thumb|Өфө ҡалаһындағы Салауат Юлаев проспекты|center|190px]]
| |
| |width="25%"|[[Файл:Салават Теплоход «Салават Юлаев».JPG|thumb|«Салауат Юлаев» теплоходы|center|190px]]
| |
| |width="25%"|[[File:Salavat Yulaev Tumele 20.JPG|thumb|Салауат Юлаев музейында]]
| |
| |width="25%"|[[File:Salavat.jpg|thumb|Салауат ролендә - [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы [[Арыҫлан Мөбәрәков]]]]
| |
| |-
| |
| |width="25%"[[File:Салават Юлаев. (Национальный герой Башкирского народа)..jpg|thumb|"Салауат Юлаев - башҡорт халҡының милли ҡаһарманы". Вәкил Шәйхетдинов һүрәте]]
| |
| |width="25%"|[[File:Салаватнефтеоргсинтез.jpg|thumb|«Салаватнефтеоргсинтез» берләшмәһенең идаралыҡ бинаһы]]
| |
| |width="25%"|[[File:Салауат Юлаев майҙаны.jpg|thumb|Салауат Юлаев майҙаны]]
| |
| |width="25%"|[[File:Салауат гәзите.png|thumb|"Салауат" гәзите]]
| |
| |width="25%"|[[File:Салаватская пещера 2.jpg|thumb|Салауат мәмерйәһе]]
| |
|
| |
| |}
| |
| | |
| == Әҫәрҙәре ==
| |
| * Салауат Юлаев шиғырҙары, уның тураһында башҡорт халыҡ йырҙары һәм художестволы әҫәрҙәр. Өфө, 1953.{{ref-ba}}
| |
| * Стихи. Переводы Б. Турганова // Библиотека всемирной литературы. Серия первая. Поэзия народов СССР IV—XVIII веков. М., 1972. 543—547-се биттәр.{{ref-ru}}
| |
| * Жорыҡ жырлары [Поход йырҙары. Ҡаҙаҡсаға Берхаир Аманшин тәржемәһе]. Алматы: Жазушы, 1983.{{ref-kk}}
| |
| * Шиғырҙар. Йырҙар. Рәсми ҡағыҙҙар./ Төҙ: М. X. Иҙелбаев. Өфө, 1994.{{ref-ba}}
| |
| * Стихотворения. Уфа: Китап, 2000.{{ref-ba}}{{ref-ru}}
| |
| * Стихотворения. Уфа, 2004.{{ref-ru}}
| |
| | |
| == Иҫкәрмәләр ==
| |
| {{иҫкәрмәләр|2}}
| |
|
| |
|
| == Әҙәбиәт == | | ==Биографияһы== |
| {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
| | ===Үҫмер йылдары=== |
| * ''Амиров М. В., Черданцев А. А.'' Библиографический указатель материалов о Салавате Юлаеве. — Уфа, 1952.{{ref-ru}}
| | 1754[1][3] йылдың 16 июнендә[4] Ырымбур губернаһы Өфө провинцияһы Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Тәкәй[5] ауылында тыуған. |
| * ''[[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы|Аҫылғужа]].'' Салауаттың йәше: Роман. 1-се китап. Өфө: Китап, 2004.{{ref-ba}}
| |
| * Батыр рухы менән осрашыу. Автор-төҙөүсе Г. Ф. Әхмәтҡужина. Өфө: Китап, 2004.{{ref-ba}}
| |
| * ''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны 1773—1775 гг. и под предводительством Е. И. Пугачева. Уфа: «Китап», 1999.{{ref-ru}}
| |
| * ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 1982, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * ''Гвоздикова И. М.'' Салауат Юлаев: Документаль сығанаҡтарҙы өйрәнеү. Өфө, 1984.{{ref-ba}}
| |
| * {{книга|автор = Гвоздикова И. М.|заглавие = Салават Юлаев (исторический портрет).// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Гилем|год = 2011|том = III|страниц = 476|страницы = 360|isbn = 978-5-7501-1301-9|ref = Салават Юлаев (исторический портрет)}}
| |
| * ''[[Злобин Степан Павлович|Злобин С. П.]]'' [http://lib.ru/HIST/ZLOBIN/salavat.txt_with-big-pictures.html Салават Юлаев: Исторический роман.] М., 1941, 1953, 1984, 1994; Уфа, 1974, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * ''Злобин С. П.'' Салауат Юлаев: Тарихи роман. Өфө, 1957, 1983.{{ref-ba}}
| |
| * ''[[Игнатьев Руф Гаврилович|Игнатьев Р. Г.]]'' Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор. — «Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете», 1893, Т. XI, вып. 2.{{ref-ru}}
| |
| * ''[[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Идельбаев М. Х.]]'' Башкирская литература XVIII века и творчество Салавата Юлаева. Уфа, 2003.{{ref-ru}}
| |
| * ''Идельбаев М. Х.'' Сын Юлая Салават: Документальный роман. Уфа: Китап, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * ''Иҙелбаев М. Х.'' Юлай улы Салауат: Документаль роман. Өфө: Китап, 1995.{{ref-ba}}
| |
| * Идея свободы в творчестве Салавата Юлаева: Всероссийская научно-практическая конференция, посвященная 250-летию со дня рождения Салавата Юлаева (г. Уфа, 3 июня 2004 г.). Уфа: Гилем, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. Сб. документов и материалов. Уфа, 1975.{{ref-ru}}
| |
| * Крестьянская война 1773—1775 гг. в России. Сб. документов и материалов. М., 1873.{{ref-ru}}
| |
| * ''Лимонов Ю. А., Мавродин В. В., Панеях В. М.'' Пугачёв и его сподвижники. М.-Л., 1965.
| |
| * Наш Салават, Уфа, 1973.{{ref-ru}}
| |
| * ''[[Нефёдов Филипп Диомидович|Нефёдов Ф. Д.]]'' [http://az.lib.ru/n/nefedow_f_d/text_0030.shtml Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр.] // Ж. «Русское богатство», СПб., 1880, № 10.{{ref-ru}}
| |
| * Салауат башҡорт фольклорында=Салават в башкирском фольклоре=Salawat in Bashkir Folklore: 2 томда. Өфө, 2008.{{ref-ba}}{{ref-en}}{{ref-ru}}
| |
| * Салават Юлаев: Библиографический указатель. Уфа, 1982.{{ref-ru}}
| |
| * Салават-батыр навечно в памяти народной: сборник документов и материалов. Уфа, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * Салават Юлаев. К 200-летию со дня рождения, Уфа, 1952.{{ref-ru}}
| |
| * Салават Юлаев. Энциклопедия / Гл. ред. И. Г. Илишев, сост. И. М. Гвоздикова. Уфа, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * ''Сидоров В. В.'' О башкире-певце и бесстрашном бойце. Уфа, 1983, 1986.{{ref-ru}}
| |
| * ''Сидоров В. В.'' Шағир һәм яугир Салауат. Өфө, 1985, 1990.{{ref-ba}}
| |
| * ''Сидоров В. В.'' Салауат батыр ир ине. Өфө: Китап, 1995.{{ref-ba}}
| |
| * ''Сидоров В. В.'' Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003.{{ref-ru}}
| |
| * ''Сидоров В. В.'' По следам Салавата. — Уфа, Башкнигоиздат, 1988. — 159 с.{{ref-ru}}
| |
| * {{книга |автор = [[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймаҫов С. У.]] |заглавие = Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане |место = Уфа |издательство = Китап |год = 2000 |страниц = 376 |isbn = 5-295-02163-7}}{{ref-ru}}
| |
| * ''[[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Хамматов Я.]]'' Салауат. Һырдаръя: Тарихи романдар. Өфө: Китап, 2000.{{ref-ba}}
| |
| * ''Хамматов Я.'' Салават-батыр. Уфа: Китап, 2004.{{ref-ru}}
| |
| * Шежере Салавата. — Уфа: Китап, 2008.{{ref-ru}}
| |
| * {{книга| автор= [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р. З.]]| заглавие= Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы| ссылка= | ответственный= | место= Өфө| издательство= Китап| год= 2005| том= | страниц= 376| страницы= | isbn= 5-295-02098-3| ref= Шәкүр Р. З.}}{{ref-ba}}
| |
| * ''Юдин П. Л.'' Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.{{ref-ru}}
| |
| }}
| |
|
| |
|
| == Һылтанмалар ==
| | Атаһы Юлай Аҙналин 1720 йылда Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булып китә һәм үҙенең ғәҙеллеге менән Башҡортостан халҡы араһында ихтирам яулай. Атаһы улы Салауатҡа яҡшы белем һәм тәрбиә бирә, ул төрки һәм рус телдәрендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнгән. Салауат Юлаевтың әсәһе тураһында документаль мәғлүмәттәр һаҡланмаған, ә фольклор сығанаҡтарында уның белемле ҡатын булыуы әйтелә, һәм ҡайһы бер материалдар буйынса уның исеме Аҙнабикә була[6]. |
| {{Викиһаҡлағыс|Category:Salawat Yulayev}}
| |
| * {{БЭ2013|92897|автор= [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]], [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]}}
| |
| * {{книга| автор = Зарипов А. Я.| заглавие = Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Башкирская энциклопедия| год = 1996| том = | страниц = 672| страницы = 513| isbn = 5-88185-001-7| ref = }}
| |
| * [http://shigriet.bashkort.ru/salavat/ Салауат Юлаевтың шиғырҙары һәм йырҙары]
| |
| * {{статья|автор= Вахитов Р. Ш.|заглавие= Салават Юлаев в неволе|ссылка= http://www.vatandash.ru/?article=2437|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
| |
| * {{статья|автор= [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]|заглавие= Сардар Салават|ссылка= http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/sardar_salavat.php|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
| |
| * {{статья|автор= Кульсарина И.|заглавие= Поэтический образ Салавата в русской литературе XX века|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1442|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
| |
| * {{статья|автор= Попова Л.|заглавие= Образ С.Юлаева в изобразительном искусстве Башкортостана|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1123|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
| |
| * {{статья|автор= Якупова М.|заглавие= «… Что в мой жестокий век восславил я свободу» О чем рассказывают документы Национального музея Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1468|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
| |
| * [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/maloyaz/museum/33301/responses/5450?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Татьяна Васильева. Музей Салавата Юлаева.]{{ref-ru}}{{V|24|08|2019}}
| |
| * [http://publicadomain.ru/russkie-narodnye-skazaniya/o-emeliyane-pugacheve/rech-salavata-bashkirskomu-voysku-pered-prisoedineniem-k-emeliyanu-pugachevu Речь Салавата башкирскому войску перед присоединением к Емельяну Пугачеву.] // Башкирское предание. {{ref-ru}}
| |
|
| |
|
| == Видеояҙмалар һәм фильмдар==
| | Көслө, ҡурҡыу белмәгән 14 йәшлек үҫмерҙең айыу менән көрәшеп, ябай бысаҡ ярҙамында ғына еңеп сыға алыуын риүәйәттәр һәм халыҡ йырҙары бәйән итә. Ул йәштәштәре араһында әйҙәүсе башлыҡ булараҡ билдәле. Тартып алынған көҙәй ырыуы ерендә урынлашҡан Эҫем (Сим) заводын беренсе тапҡыр, йәштәштәре менән үҫмер сағында, туҙҙыра һәм яндыра. Салауат Ҡөрьәнде һәм шәриғәтте лә яҡшы белгән, сәсән Байыҡ Айҙар менән осрашҡан[7]. Батыр шулай уҡ йырсы-импровизатор һәм ҡурайсы ла булған[8]. |
| * {{YouTube|uC2rK8HiQYM|logo=1}}''«Личность в башкирской истории: Салават Юлаев»''. ТРК «Башкортостан», 2010 г.
| |
| * {{YouTube|ll2J7dNEtvM|logo=1}}''«Лик Салавата»''. ТРК «Башкортостан», 2013 г.
| |
| * {{YouTube|tIP4GtvD0IE|logo=1}} фильм "Салават Юлаев". Я. Протазанов, 1941 (полная версия)
| |
| * {{YouTube|rDjSYGOz8NY|logo=1}} "Пугачевщина в Башкирии (Башкирское восстание 1773-1774 гг.")
| |
|
| |
|
| {{вс}}
| | 1771—1773 йылдарҙа Юлай Аҙналин Польша конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн кесе хәрби байраҡ менән бүләкләнә. Атаһы хәрби походтарҙа булған саҡта старшина вазифаһын Салауат үҙе башҡара[9]. |
| {{Һайланған мәҡәлә|Хәрби хеҙмәткәр|Шағир|Тарих}}
| |
|
| |
|
| [[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
| | ===Һуғышта ҡатнашыуы=== |
| [[Категория:Салауат Юлаев]]
| | 1773 йылдың 17 сентябрендә императрица Екатерина II ҡаршы Ырымбур губернаһында Емельян Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡана. Ихтилалды, «Пётр III» исемен ҡулланып, казак атаманы Емельян Пугачёв етәкләй. 1773 йылдың 10 ноябрендә ихтилалсыларға Салауат Юлаев етәкселегендә бер төркөм башҡорт яугирҙәре килеп ҡушыла. Салауат Юлаев ноябрь — декабрь айҙарында Ырымбур ҡалаһы янында һәм Ырымбур сик һыҙығында алыштарҙа, шул иҫәптән Ильин ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша һәм яралана. Ырымбур ҡәлғәһе тирәһендәге яуҙарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм һуғыш оҫталығы өсөн Салауатҡа «Пётр III» исеменән полковник дәрәжәһе бирелә[9]. |
| [[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
| |
| [[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]]
| |
| [[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
| |
| [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
| |
