Temp8

А
АВАВУЙ 1) основатель. Марий литературын ававуйжо С. Чавайнын шочмыжлан кодшо ийыште 100 ий темын (М.К.); 2) вожак. Пий оран ававуйжо кенета чарналтыш.
АВАЛТЫК поддержка. Тендан деч мый нимогай авалтыкым вучымаш уке.
АВАЭЛ родная земля. Но мылам кызыт аваэлын куатше нимо деч шерге (В.П.). Тҥ. ачамланде, шочмэл.
АВТОКОРНО автодорога, трасса. Шупашкар ГЭС гоч автокорным ыштыме дене машина коштмык чот кугемын (МК).
АВТООЗА автовладелец. Тидым чыланат ‒ законодателят, страховатлышат, автоозат ‒ чытен кертдымын вученыт (МЭ).
АВЫЛ обычай. Ӱдыр налме авыл. Колышым ужатыме авыл. Профессор Аристэн аспирантуржын шкенжын ик авылже лийын: тудын кажне аспирантше капкультур занятийыш коштшаш ыле (Пӱр.).
АЖИ холодок. Пӧртйымачын ажи пуа.
АЗАПЛЕ беспокойный. Чачавийын оҥжым корыш ты азапле чоншижмаш (К.Г.).
АЗЫК запас. Кочкыш азык. Кочкыш келшыш, мудречын тошто азыкше гыч изиш подыльыч (Онч.).
АЙДАЙӦРАЗЕ равнодушный, безразличный, безответственный (о человеке). Айдайӧразе ‒ чын пашан педазе (В.К.).
АЙДЕМДУКЫМ род человеческий, люди. Ме таче раш каласен огына керт, могай вий тӱнясе илышым виктара, айдемдукымын пӱртӱс шинчымашыже тидлан але ок сите. Илен айдемдукым ош тӱняште, эсогыл кайыкланат кӧранен (В.К.).
АЙДЕМСӰРЕТ облик, внешность. Тыгай айдемсӱрет дене мом ойлышташ, мом туддеч налаш? (Онч.).
АЙДЕМСЫР нечеловеческий. Айдемсыр илышыште илен, тудо айдеме тӱсшымат йомдарен. Айдемсыр вийым пыштен гына, тиде нелылыкым сеҥен лекташ лиеш.
АЙДЕМЫДЫМЫЛЫК бесчеловечность. Йӧра ма уке, кертыт ма огыт, айдемыдымылык кӱчыштым ончыкташак тӱҥалыт (Пӱр.).
АЙДЕМЫЛЫК человечность. Профессорын ужаташ толмыжо мыйым моткоч чот ӧрыктарыш ‒ тиде тудын айдемылыкшым эше ик гана почын ончыктыш (Пӱр.).
АЙДЕМЫШЫВЕ человечество; род людской. Айдемышыве вияҥме корныштыжо у йыжыҥыш пурыш.
АЙЛАШ разбираться в чём-л., соображать, кумекать. Могай кечыште корныш лекшаш, сӱан ыштышаш, тунемаш тӱҥалшаш, мончаш пурымаш, ужалымаш-налмаш, кӱсын налмаш ‒ айлен каласалтын (МК).
АЙНЫК трезвость. Айнык илыш. Айнык йӱла.
АЙНЫМВЕР вытрезвитель. Теве милиций куча да петыра шке айнымверышкыже (Ю.Г.).
АЙО торжество. Тӱвыра пӧртыштӧ эрла айо погынымаш лиеш. Талешке кече ‒ марийын ик эн тӱҥ айо пайремже. 90-ше ийлаште тудым П. Аристэм шарныме айошко ӱжыч (Пӱр.).
АЙОЛЫК торжественность. Пайрем айолыкшо дене огыл, а ала-могай демократ шӱлышыжӧ, порылыкшо дене ӧрыктарыш (Пӱр.).
АКЛЫЗЕ критик; ценитель, оценщик. Повестьын ужашыже-влак савыкталтычат, аклызе-шамыч шылталаш пижыч (Онч.).
АКЛЫК ценность. Арвер аклык материальная ценность. Жап эртыме семын ты пашан аклыкше эше кугемеш.
АКЛЫММУТ отзыв, рецензия. Диссертацийлан аклыммут. Книгалан аклыммут.
АКРЕТГОТ старина. Акретгот жапыште илыш йӧршеш весе лийын.
АКРЕТЛЕ древний, античный. Йыван я имне кӱтӱм поктен конда, я акретле Чоткарым шарныктыше тумым але пӱнчым луктын шогалта (В.А.).
АКРЕТЛЫК древность. Марийын акретлыкшым шарналтыза, вара умыледа.
АКРЕТШАМ миф (лит.), древнее сознание человека.
АКРЕТЪЕҤ первобытный человек. Тиде курыкпомышышто акретъеҥ илен.
АКТӦРЛЫШ расчёт. Актӧрлыш окса дене огыл, а сату дене лиеш.
АКШЫНДЫК ценник, расценка. Сатун акшындыкше раш ок кой.
АКЫЛ разум. Акылетым йомдаренат мо?
АКЫЛАН разумный. Акылан-влак вес планетлаштат лийын кертыт.
АКЫЛАҤДАШ осмыслить. Йомак кугезе-влакын тӱҥ шонымашыштым арален ашна да нуным пойдарен, уэмден акылаҥден пӧлекла (МЭ).
АКЫЛВУНДО интеллект, интеллектуальное богатство. Калык ойпого ‒ марийын шергакан акылвундыжо. Совет кучем тӱвыранам тӱзландараш, акылвундынам иктеш погыстарен, адыраҥден кушташ йӧным пуэн.
АКЫЛЛЫК разумность, осмысленность. Тыйын тынар толашымашыштетше акыллыкше ок кой.
АКЫЛПОГО дарование, умственные способности. Юмын пуымо акылпогет уло гын, мо-гынат лектеш.
АКЫР беспросветность, безнадёжность, катастрофа, безысходность; безысходный. Акырыш логалаш. Пеҥыжалтыш Пепарий: ‒ Ойго, ойго! Акыр толын, кеч пытартыш сӧсна йолым шолтен коч (В.К.). Акыр пычкемыш вуча мемнам. Жапше ыле акыр (А.Б.).
АКЫРСАМАН светопреставление, хаос. Акырсаман толын.
АЛАК клевета, донос. Алакым ойлаш. Алакым возаш. Коҥлайымалне ‒ Марксын книгаже, кормыжышто ‒ алак (В.К.).
АЛАКЧЕ клеветник, кляузник. Аваем ыш ыште мыйым моло деч токмакымак, ындеже алакче йылме ок ыште окмакымак (В.К.).
АЛАЛ 1) милость, благодеяние; милый. Алалым ыште, Юмо. Южын шӱмжӧ кече семын алал тӱслан куана (И.С.); 2) духовная ценность. Самырык-влак алалым ӧрдыжтӧ кычалыт (Г.С.). Ик тукым гыч весыш тыгай алал чарныде кусна (Онч.).
АЛАЛВУНДО духовная ценность; внутренний мир человека.
АЛАЛГАШ заалеть. Чодыравуй алалга. Олма алалгаш тӱҥалын. Тҥ. чевергаш.
АЛАЛГУМЫЛАН милостивый, благосклонный. Алалгумылан родем-шочшем-влак!
АЛАЛГУМЫЛЫН милостиво, благосклонно. Тудо мыйым алалгумылын вашлие.
АЛАЛГЫН алым цветом. Мыйын пагыт ‒ кунам кас рӱмбалге пелйӱд марте алалгын кончен (Ф.И.).
АЛАЛЛАШ прощать (ММ). Алалле мыйым, йоҥылыш лийынам. Йоҥылышыш логалше еҥым алаллыман.
АЛАЛЛЫК благосклонность. Вуйлатышем шке алаллыкшым ончыктыш.
АЛГАШТАРАШ искушать; совращать, соблазнять. (Исусым) тушто нылле кече сотана алгаштараш тӧчен (ЛПУ).
АЛГАШТАРЫШ искушение; соблазн. Алгаштарыш темда. Алгаштарыш деч кораҥаш тӧчыза.
АЛГАШТАРЫШЕ МОДМАШ азартная игра. Сочиште алгаштарыше модмаш чот шарлен (МЭ).
АЛГАШТАШ искушаться; соблазниться.
АЛЕМДАШ покрасить в алый цвет. Ӱжара алемден кавадӱрым (Ф.И.).
АЛМАШ сменный. Эре пазар, эре пазар ‒ ик теҥге оксам веле кодын; эре паша, эре паша ‒ алмаш тувыр-йолашем веле кодын (Муро).
АЛМАШВУЙ заместитель. Министрын алмашвуйжо. Пӧлка вуйлатышын алмашвуйжо.
АЛМАШТАЛТМАШ 1) смена (процесс). Тукым алмашталтмаш. Курым алмашталтмаш; 2) чередование (линг.). Йӱк алмашталтмаш.
АЛМАШ УЖАШ запасная часть, запчасть. Тракторлан алмаш ужаш ок сите.
АЛМАШЪЕҤ дежурный. Классысе алмашъеҥ. Полицийысе алмашъеҥ.
АЛТАҤГЕ величавый; величественный. Алтаҥге Юлэҥер. Алтаҥге программе. Алтаҥге марий чодыра.
АЛТАҤДАШ возвеличивать; восславлять. Шочмэлым алтаҥдаш. Шочмо калыкым тудын кажне эргыже алтаҥден шогышаш.
АЛТАҤДЫМАШ возвеличивание; восславление.
АЛТАҤЫН-КУГЕШНЕН величаво-гордо. Тыштат финн-угор-влак иленыт вет. Теве мо нерген шоненам алтаҥын-кугешнен шогалше Карпат курыкым эртыме годым (Пӱр.).
АЛТЕ великий, исполинский; грандиозный, громадный. Алте сӱретче. Алте шанчызе. Алте чоҥыш. Алте паша. Конаков йолташ пеш алте кышам коден (ЙК).
АЛТЕШТАРАШ возвеличивать. Мутат уке, тыгай еҥ-влакым моктен-чаплештараш, суапландараш, кугештараш, алтештараш кӱлеш.
АЛТЫЛЫК величие, величественность. Саманын алтылыкше ‒ Сеҥымаш.
АЛЧЕ посол. Финляндийыште Российын алчыже. Марий калыкын алчыже-влак Шыде Йыван кугыжа деке миеныт. Кодшо арняште Марий Элыш Финляндийын алчыже толын коштын (Куг.).
АЛЧЫЕҤ дипломат; сотрудник посольства. Вашлиймаште Венгрийын кылгудыжо гыч ик алчыеҥ лийын.
АЛЫКСЫР нечистоплотный (ММ). Алыксыр еҥлан чер вашке пижеш (ММ).
АМАЛКАЛАШ заниматься предпринимательством. Кызыт чылан амалкален толашат.
АМАЛКАЛЧЕ предприниматель. Амалкалче-влак пашаштым каҥашаш погыненыт.
АМАЛКАЛЫМАШ предпринимательство; предпринимательский. Амалкалымаш деч посна таче ончык каяш ок лий. Амалкалымаш паша дене пӧрдеш.
АМАЛЧЕ используемый в качестве повода, предлога. Шкеже (Элвий) амалче шергашыжым кудашеш да окнаш пышта (Ю.Г.).
АМАНАТ заложник. Пошкудо кундемлаш керылт пурымо, нуным толымо, кул ден аманат-влакым кучымо деч посна кокла курымласе марий-влак илен огытыл (Онч.).
АМЫРТЫШ помарка. Тетрадьыштыже эртак амыртыш веле.
АНДРИГОЧКЫШ полдник. Кажныжым пушеҥге укшышто сакалтыме кечывал ден андригочкыш вӱдылка вуча (Ф.М.).
АНДЫК убогость, нищета, нищенство, скудость. Андыкыште илаш. Андыкеш мерчаш.
АНЫК сбережение, накопление, запас; экономия. Аныкем уло изишак. Паша анык. Аныкым тений погышым.
АНЫКАН экономный, бережливый. «Уто логар» манын огеш вурсо ыле, илыше кодеш гын аныкан ачам (В.К.).
АНЫКБАНК сбербанк. Оксамым аныкбанкыште аралем.
АНЫККАССЕ сберкасса. Ондак оксам аныккассыште кученыт.
АНЫКЛЕ экономный, экономичный. Аныкле паша. Аныкле илыш. Аныкле моторан машина.
АНЫКЛЫКЕШ прозапас. Корнылан аныклыкеш налаш.
АНЬЫКЛАШ загородить, обнести изгородью. Вет огеш лий аньыклаш тошто печым, йолгорныжым пелке савырен (Ф.И.).
АҤЫРАЛАНАШ глупить, делать глупости; дурачиться. Аҥыраланенак, илышыжым кошартыш.
АҤЫРАШТАШ поглупеть, отупеть. Тек ынышт ман: аҥыраштын сузо, шке мурыжо йӱкеш ‒ мемнам кунам колеш? (В.К.).
АПА пламя, пламень, огонёк. Кинде нерым апашке пыштен, ме Тулава, Тулводыжын полшымышт дене пурлыкын чонжым пӧлеклена (Онч.).
АПШАТЧЕ кузнечный. Апшатче паша. Япык ӱмыржӧ мучко апшатче илышыште пӧрдӧ.
АР I 1) совесть; приличие, порядочность. Арже уке. Аржым йомдарен; 2) нравственность, мораль. Йолко еҥ, оксаҥын, пазареш пунаҥын, аржымат ужален кертеш (Ф.И.). Ар деч посна илаш ок лий.

АР II соображение, толк. Туге йӱын шынден, нимо аржат кодын огыл. Шоҥгемынам, аремат ынде пыташ тӱҥалын.
АРАЛТЫШ оберег. Тӱр акретгодсо марийлан аралтыш семын лийын (Онч.).
АРАЛЧЕ защитник. Эл аралче. Аралче кече.
АРАМШОМАК поклёп, напраслина, навет. Арамшомаклан вет лӱмын статья уло (Ю.Г.).
АРАН I малодушный. Лӱдшӧ еҥым аран чонан маныт (Ф.И.).

АРАН II табун. Имне-шамыч коштыт аранышт дене (Ӧ.Б.).
АРАНЛАНАШ сбиться в табун. Мыйын имнем тудын имне дене аранланен улыт, эре иквереш коштыт (Ӧ.Б.).
АРВЕРНУМАЛШЕ носильщик. Арвернумалшын оравашкыже чемоданжым пыштышым, да тыгеракын поезд деке каяш тарванышна (Куг.).
АРВУЙ мыслитель, мудрец; аксакал. Арвуй-влак пече воктене ала-мом каҥашен шинчат. Чалӱпан арвуй-влак, ӱстел йыр погынен шинчын, илыш радамым пеш шергелат.
АРДЫМЕ неприличный; безнравственный, аморальный. Ардыме койыш-шоктыш. Ардыме илымаш.
АРДЫМЫЛЫК непорядочность; безнравственность, аморальность.
АРКАМБАЛ возвышенность (геогр.). Виче аркамбалне чашкер кушкын шогалын.
АРКАНЛАШ заарканить. Имньым кандыра дене арканлен кучышт. Ӱдырым арканлаш. Рвезым арканлаш.
АРМАЙ палач. Кӱзанӱштӧ дене тудын тупшым, кӱзӧ дене пӱчкеден армай (О.И.). Вурсым Москошто таптен товареш, налын Чарлаште армайым тареш (В.К.).
АРСЫР глупый, бестолковый; неразумный, тупоумный. Арсыр айдеме. Мемнан вуйлатышына ялт арсыр.
АРТАМАН станок. Пӧрдымӧ артаман. Артаман дене ожно вынерым куэныт.
АРТЕМ вешалка. Пальтоэтшым артемыш саке. Тҥ. ишке.
АРТЕМЕР гардероб, гардеробная.
АРТЕР механизм (ММ). Пудештарыме артер. Шагат артер. Машинан артерже.
АРТИСТЛАНАШ кривляться, паясничать, ломаться. Анис Аня эше шокта, Лазыр Эчук артистлана (Ю.Г.).
АРТЫК I излишество, излишек. Мылам артыкше ок кӱл. Кычалтылеш: мочоло лийын артык, кузе ышташ кӱлеш, кузе каяш (В.К.).

АРТЫК II промысел. Артыкыш кошташ. Артык дене пӧрдаш.

АРТЫК III совесть. Икте-весым шӱктарат, игылтыт, мыскылат, лапкаҥдат. Артыкыштым монденыт.
АРТЫКЛАНАШ промышлять. Артыкланен кошташ.
АРУАҤДАШ навести порядок, чистоту; прибрать. Ончо, илыме вержым теве кузе аруаҥден шынден.
АРШАШ гирлянда. Тул аршаш. Лампычке аршаш.
АРШЫНПОНДО аршин (приспособление для измерения длины). Кинде мешакым сакалтен, аршынпондым тоялен.
АРЫК I сухощавый. Чурийже арык.

АРЫК II вешняк. Пӱяште шошылан арыкым почыныт. Кугу вӱдыштӧ арык гыч вӱдшӧ эре йоген шога (ММ).
АРЫМ заём. Кугыжаныш арым. Арымеш пуаш.
АСАМ наговор, всякая всячина; пасквиль. Азапым чыташ лиеш, асамым ок лий (Ӧ.Б.).
АСАТ несложное, лёгкое (о деле); проще простого, не составляет труда. Пашам ышташ асат (Ӧ.Б.). Асат пашам кеч-кӧат йӧрата (ММ).
АСУЛАШ обслуживать. Сатум налаш толшо-влакым сайын асулат.
АСУЛЫМАШ обслуживание. Рестораныште асулымаш Европысо кӱкшытан.
АСЫЛ роскошь, великолепие. Асылыште пӧрдалаш. Асылыште илаш.
АСЫЛА роскошный, великолепный. Асыла илыш. Кӱрен вӱльын чомаже асыла йорга лийгечет (ММ).
АТАУ пучина, бездна. Теҥыз атау. Сандалык атау.
АТЕР капкан старинный, ловушка. Атерым шындаш. Атерыш логалаш.
АТЛАМА скоба. Атламам пушеҥгеш кырат торлымо деч (Ӧ.Б.).
АТМА ловушка, западня, сеть. Мошенникын атмашкыже логалаш.
АТМАЛАЛТШЕ переплетённый, перекрещённый. Пасушто верын-верын атмалалтше лап вер-влак улыт (Онч.).
АТМАШУЛДЫРАН перепончатокрылый (биол.). Кутко атмашулдыран тӱшкашке пура (МЭ).
АТОМВАШТАРЕШЛЕ противоатомный. Атомваштарешле вӱдйымал пуш. Атомваштарешле демонстраций.
АТОМЛО атомный. Атомло энергий. Атомло бомбо. Атомло сар.
АЧАЛӰМ отчество.
АЧАМЛАНДЕ САР отечественная война. Кугу Ачамланде сарыште шуко марий еҥ элна верч вуйжым пыштен.
АЧАНСАР отечественная война. Мыняр калык ила мландымбалне, ачансареш мыняре йомын? (Ф.И.).
АЧЫВИЙ вертихвостка, ветреница, легкомысленная женщина. Эй, ачывий, шып лият, уке?
АЧЫВИЙЛАНАШ кокетничать, заигрывать. Мом ачывийланен коштат?
АШ I успех, достижение, удача. Пашаштыда аш лийже. Илышыштет ашым тыланем. Ваштареш улыт нуно, кӧ еҥын ашыжым ласкан ончен ок керт (Пӱр.).

АШ II память. Ашеш кучаш. Ашыште ашнаш.
АШАК ненастье, непогода, слякоть. Таче ашак, йӱр йӱреш, лум лумеш (Ӧ.Б.).
АШАКА ненастный (о погоде); нечистоплотный (о человеке). Ашака кече. Ашака айдеме.
АШАШ I содействовать, посодействовать; подсобить. Нимо денат ашен ом керт (Ӧ.Б.).

АШАШ II мчаться, нестись. Ончыкем ончальым ‒ имнем аша, шеҥгекем ончальым ‒ ялем кодеш (Муро).
АШКЫН усердие, прилежание (ММ). Тунеммаште ашкыным ончыкта.
АШКЫНАШ усердствовать, проявлять усердие. Паша ышташ ашкына (Ӧ.Б.).
АШКЫНЕН усердно, прилежно. Пашам ашкынен ышта. Школышто ашкынен тунемеш.
АШЛАШ пожелать успехов. Кажне толшым йӱктыза ашлен (Ф.И.). Ала Юмым ашлен моштен омыл, ала мо, тулава поген наҥгайыш (Онч.).
АШЛЕ питательный, сытный. Ашле кочкыш аш лиеш (ММ).
АШЛЫК питательность, сытность. Шылын ашлыкше кугу.
АШНЫМЛУДО домашняя утка. Икте ашнымлудым, весе пачам пуаш сӧрыш (Онч.).
АШТАРАШ угнетать, притеснять. Тидлан кӧра Ахан ден Изабелл… тудым (Элиам) чыла семынат аштареныт (БЛ).
АШТЫК прогресс. Тудын пашаштыже ала-могай гынат аштык шижалтеш.
АШЫК мат (мягкая подстилка).
АШЫКЛАШ закрыть матом окно, т.д. Игече левылан кӧра окнажымат ашыклен огыл (Онч.).
АШЫНДАРАШ вспоминать, припоминать. Кугезе-влакым ашындараш. Изи годсым ашындараш.
АШЫНДАРЫМАШ воспоминание. Йоча жапым ашындарымаш.
АШЫҤДАРАШ ускорить (дело). Пашам ашыҥдараш (Ӧ.Б.). Тҥ. писештараш, вашкен ышташ.
АЯ печаль, боль душевная. Чоныштем ала-могай аям шижам. Шӱмем ая нулта.
АЯР I ретивый, рьяный, страстный; горячий, азартный, пылкий. Пашалан аяр. Аяр имне. Аяр айдеме.

АЯР II незаживающая, болезненная рана. Аяр чӱнча. Аяр кокша. Аяр чӱнча пеш корштыктышо лиеш (ММ). Шӱм-чоным кормыжтыш аяр пышкем (В.К.).
АЯРГАШ отравляться, отравиться. 20 ий ончыч поэт Зиновий Краснов аярген колен (Куг.).
АЯРЛЕ: аярле бомбо ядерная бомба. Тугае тымык мыланна кӱлеш: йоча кӱза гын олмапуш кыртмен, аярле бомбын кӱдырчӧ йӱкеш олмала кӱрлын ынже воч волен (В.К.). Ачажын оҥыштыжо кӱзӧ дене модын, кышка аярле бомбым, Тылзыш кӱзымек (В.К.).
АЯРМУЖО тиф. Тыгеракын мыйым да капкылемым аярмужо чер шуарыш (Ю.Г.).
АЯРТАШ 1) подстрекать, подзадоривать. Рвезым аяртылме ок кӱл; 2) отравить.
АЯРТЫМАШ подстрекательство. Калыкым кучем ваштареш аяртымаш южыштлан кызыт тӱҥ сомылышкышт савырнен.
АЯРТЫМЕ отравленный. Пуля дене ок коло, аяртыме шомак дене пуштман. Пеш кугу кумдыкышто южвӱд аяртыме лийын (МЭ).
АЯРТЫШ I подстрекательство. Аяртыш дене ит толаше ‒ порыш ок шукто.

АЯРТЫШ II отрава. Кочкышышкыжо аяртышым пыштен. Умдыла пошымо деч шавыме аяртыш ӱпш шарлен (МЭ).
АЯРТЫШ ГАЗ отравляющий газ. Империализм сар годым шуко еҥ аяртыш газ дене колен.
АЯРТЫШЕ подстрекатель. Сарлан аяртыше-влак вуйым нӧлтат.
АЯШ соблюдать, блюсти. Ялыште улшыжо, те чодыраште улыда манын, пӱтым аяш огыт тӱҥал (М.Ш.).
Б
БАЯНЧЕ баянист. Олымбалне баянче деч тораштат огыл ӱдыр-влак шинчат (Ю.Г.).
БИЗНЕСЪЕҤ бизнесмен. Бизнесъеҥ-влак рестораныш погыненыт.
БОРТУЖАТЫШЕ бортпроводница, стюардесса. Бортужатыше кофем пуэден коштеш.
В
ВАГОНУЖАТЫШЕ проводник вагона. Тӱҥалтышыште вагонужатыше ала-мом кычалтылаш пиже (Куг.).
ВАГЫЛАШ рычажить, передвигать что-л. с помощью рычага. Вагылан йыгыр пырням кондат. Э-э вагылат вара, э-э толашат (В.К.).
ВАЖ источник (начало чего-л., исход). Кече ‒ илыш важ. Книга ‒ шинчымашын важше.
ВАЖМАЛДЫК косвенный. Ты шотышто мыйын важмалдык ӱшандарышем уло. Важмалдык вочмык.
ВАЖМАЛДЫКЫН с намёками, загадочно; косвенно. Важмалдыкын каласаш. Таче тудо тышке ок тол, тидым важмалдыкын шижтарыш. Важмалдыкын доказатлаш лиеш.
ВАЖЫК кубометр. Пӧртым ышташ тений витле важык чодырам руышна.
ВАЗАШ копировать, ксерокопировать. Тиде текстым ксероксеш вазаш кӱлеш.
ВАЗЕ лоза, прутик. Куэ вазе. Эҥыр вазе. Микале эҥырвоштырлан келшыше кужу вазым пӱчкын нале (А.Арс.).
ВАЛ поверхность, гладь. Ӱстелын валже кумда. Вӱд валне кечыйол йылгыжеш.
ВАЛГЕ оттенок (цвета). Канде тӱс тӱрлӧ валган лийын кертеш.
ВАЛЮТЧО валютчик. Кугурак банк-влак воктене эртак валютчымыт пӧрдыт.
ВАПТАШ ставить (сеть, силок). Вӱдеш ваптышым ваптенам (Ӧ.Б.).
ВАРГЫЖЙӰК крик (истошный). Чодыра воктене варгыжйӱк шокта.
ВАРКЫН напряжение, напряжённость (РМС). Кӧргыштем ала-могай варкыным шижам.
ВАРНЫК смесь, мешанина. Шокшо ден йӱштӧ варнык.Тыгай варныкыште иктаж-мом кычал муаш лиеш мо?
ВАРНЫЛАШ путаться с кем-л. Ни йӱшӧ лавзай шыч кошт тый, шыч варныл ӱдырамаш денат ‒ тый еҥым гына пуштынат (В.К.).
ВАРТЫШ мазь, смесь. Кочкын-йӱмеке, ала-могай меж гыч пидме тувыр гай вургемыш вартышым пыштен, капем-йолем вӱдылын, малаш пыштен (Онч.).
ВАРШ возвышение, взгорок. Шеҥше варшыште мӧр пеш кӱын, погаш кӱлеш (Ӧ.Б.).
ВАЧЫЛЕВЕДЫШ накидка. Ӱмбакыже йошкар бархат дене ургымо вачылеведышым шоҥалын (Онч.).
ВАШВОЗЫШ переписка. Тыге ме тудын дене вашвозышым тӱҥална.
ВАШЕШ накануне. Вашеш йӱдым. Кугарня кастене шуматкече вашеш посанамын чонжылан кузе чучеш? (Муро). 22 июнь вашеш йӱдым фашист-влак элна ӱмбак шолып керылтыныт.
ВАШЕШТЫК отклик. Мыйын инициативемлан нимогай вашештык ыш лий.
ВАШЙӰК эхо. Кожер пуа вашйӱкым, ончалтыш шудымо тораш йоҥгалтын лыкын-лукын (В.И.). Вашйӱк раш шоктыш умыр кастен шӱмбелын ныжыл йӱкшыла (А.Э.). Тҥ. солнышйӱк.
ВАШКАҤАШ переговоры. Тыныслык вашкаҥаш.
ВАШКЕГОЛЫМАШ скоропостижная смерть. Кузе тудо колен, раш пале огыл, но радио дене, тиде вашкеголымаш ыле, манын увертарышт.
ВАШКЕПОЛЫШ скорая помощь. Вашкеполыш станций. Вашкеполыш врач. Вашкеполыш машина. Мемнан районлан у вашкеполыш машинам пуэныт.
ВАШКЫЛ контакт, взаимоотношение. Ятыр ий эртен гынат, вашкыл кӱрлын огыл (Куг.).
ВАШКЫШАН стремительный. Вашкышан йогын (ММ).
ВАШЛАНДАРАШ 1) свести. Нуным пазар вашландарыш; 2) противопоставить. Тидлан тый шке шонымашетым вашландаре. Тудо шкенжым весылан нигунамат ок вашландаре.
ВАШЛАҤДАШ 1) сопоставлять. Нине кок мутым вашлаҥден ончыза; 2) представить кому-л., свести друг с другом. Нине кок шоякым вашлаҥдаш кӱлеш. Тҥ. вашкондаш.
ВАШЛАҤДЫЛАШ перемежать, чередовать. А вот кунам шкалан тиде мутым (Маяковский совет поэтлан пример лийын шога) шукташ кӱлеш, кунам самырык йолташлан ойым пуаш кӱлеш, шке «маныт» ден «говорят»-ым вашлаҥдылын, тиде кӱкшӧ шомакын чапшым волтыман огыл (В.К.).
ВАШМУТЛАНЫМАШ беседа, собеседование; переговоры. Вашмутланымашым поэт Юрий Галютин виктара (Онч.). ПРО шотышто Россий ден США коклаште вашмутланымаш эртен (Куг.).
ВАШПАЛДАРЫМАШ взаимоознакомление. Калык-влакын тӱвырашт дене вашпалдарымаш нуным икте-весыштым утларак умылаш полша.
ВАШРӰДЕЖ диаметр (мат.) (РМС). Тиде оҥгын вашрӱдежше метр утларак лиеш.
ВАШТАЛТЫК перемена. Илыш вашталтык. Урок вашталтык.
ВАШТАЛЧЕ дежурный. Таче классыште кӧ вашталче? Вашталче инженер верыштыже ыле.
ВАШТАРАШ сводить, соединить. Мучаш ден мучашымат ваштараш, кылден шындаш ок лий (Онч.).
ВАШТАРЕШЛА противоположный, противный; полярный. Ваштарешла могыр. Ваштарешла урем. Ваштарешла вончымаш. Ваштарешла шонымаш.
ВАШТАРЕШЛЕ противоречивый. Ваштарешле ойлыштмаш. Ваштарешле ончыктылмаш.
ВАШТАРЕШЛЫК I противоречие, антагонизм. Тудын ойлымыштыжо нимогай ваштарешлыкат уке.

ВАШТАРЕШЛЫК II противоположность, полярность, антипод. Нине кок еҥ икте-весыштлан ваштарешлык улыт.
ВАШТАРЕШЧЕ противник. Мыйын ваштарешчем-влак тунам мом гына ойлышт ышт пытаре (Пӱр.). Ӱчашымаш ваштарешчын чапшым волташ тӧчымаш деч посна эртышаш.
ВАШТОШКАЛТЫШ лесенка-стремянка. Алюминий дене ыштыме ваштошкалтышым шогалтен, ӱдыр олмам погаш тӱҥале (Онч.).
ВАШТУРА прямо. Пеленем шич, ончал шинчашкем ваштура (А.К.). Тҥ. туран.
ВАШТӰКНЫМАШ конфронтация, столкновение. Тӱнямбалне чӱчкыдынак тӱрлӧ эл-влак коклаште ваштӱкнымаш лиеда.
ВАШУЛМЫК противоречивость. Тудын возымаштыже нимогай вашулмык ок кой.
ВАШУМЫЛЫМАШ взаимопонимание. Конституций шкежат вашумылымаш лийже манын ышталтеш (Куг.).
ВАШШОГАЛМАШ противоборство. Тушманлан вашшогалмаш.
ВАШШОГАШ противостоять. Мардеж ваштареш вашшоген кертше айдеме чыла сеҥен лектеш.
ВАШШОГЫМАШ противостояние. Кок тӱнян вашшогымашыже.
ВАШШОГЫШ антагонизм (РМС).
ВАШШУПШЫК взаимное притяжение. Сандалыкысе планет-влакым шинчалан койдымо вашшупшык ушен шога.
ВАШШЫҤДАРАЛТМАШ взаимопроникновение. Тӱвыра-влакын вашшыҥдаралтмашышт. Илыш-йӱлан вашшыҥдаралтмашышт.
ВАШШЫҤЫМАШ взаимопроникновение. Кызыт тӱвыра вашшыҥымаш чот шарлен.
ВАЯ 1) опушка, край. Чодыра вая воктеч, у кечылан куанен, еҥ ошкылеш; 2) мета, метка. Вая муно. Тышан тудо шке ваяжым коден. Тиде ‒ тудын ваяже, мый палем.
ВЕК вечно, никогда. Век ом мондо. Век шарнаш тӱҥалам.
ВЕКЛЫК курс, установка. Веклык ‒ йӱдвелыш, туран. Кӱшыч мыланна раш веклыкым пуэн колтышт.
ВЕЛАЛТАРАШ портить желание, опустить руки. Тыге манмет дене кидем велалтарышыч. Кид-йол велалтаралте, нимом ыштыме ок шу.
ВЕЛАШ плавить. Вулным велаш. Вурсым велаш. Шыштым велаш.
ВЕЛЧЕ сторонник. Тудо мыйын велчем огыл. Тышке марий тӱвыран велчыже-влак чумыргеныт.
ВЕЛЫЖ сектор. Пасун тиде велыжыштыже шурно сайын ок шоч. Тҥ. ужаш.
ВЕМЪЯРЫМ нерв (биол.). Вемъярымже коршта. Вемъярым чер. Вемъярымым эмлаш кӱлеш.
ВЕРАҤАШ занять место, расположиться. Ме эн тӱрыштӧ вераҥна. Кажныже билетда почеш вераҥза.
ВЕРАҤДАШ расположить. Акрет марий-влак ялыштым эре вӱд воктене вераҥденыт.
ВЕРАҤДЫШ расположение, положение, местоположение. Олан вераҥдышыже моткоч йӧнан. У курым кажнылан мом-гынат кондышаш: иктылан еш пиалым, весылан илыш вераҥдышым, оксам, поянлыкым… (Пӱр.).
ВЕРДАР плата за место (торговли). Пазарыште вердар таче кече гыч шергештын.
ВЕРЕЖ платформа (Ӧ.Б.). Вӱтавал вереж. Орва вереж. Вагон вереж. Тҥ. тала.
ВЕРЕМ месторасположение, местоположение, положение, позиция, координаты. Йошкар-Олан веремже.
ВЕРЛАТАШ 1) верстать. Газетым верлаташ. Книгам верлаташ; 2) вложить (деньги, средства, акции куда-л.). Оксам аныкбанкеш верлатышым; 3) населять. Ты кундемым верлатыман; 4) устроить, поместить (в гостинице). Уна-влакым энсай унагудеш верлатышт.
ВЕРЛАШ распределять. Студент-влакым пашашке верлаш тӱҥальыч.
ВЕРЛЫКАН уместный (РМС). Верлыкан йодыш.
ВЕРЛЫКДЫМЕ неуместный. Йодышет верлыкдыме.
ВЕСАҤАШ преобразиться. Чурийже дене йӧршеш весаҥе.
ВЕСАҤМАШ преображение. Илыш весаҥмаш айдемым вашталтен.
ВЕСВЕЛ противоположный (о стороне). Эрдене эрак весвел чашкерыш кукшо пӱкшерме варалан куржеш (А.Ф.).
ВЕСЕЛАЛЫК весёлость, веселие, весёлое настроение. Кенета тыште мыйым веселалык авалтыш (Ю.Г.).
ВЕСКИД заграница, зарубежье; заграничный. Лишыл вескид. Вескид уна-влак толыныт.
ВЕССЫНАҤАШ видоизмениться. «Лада» машина кызыт ялт вессынаҥын.
ВЕССЫНАҤДАШ видоизменять. Машинам йӧршеш вессынаҥденыт.
ВЕСТӰНЯ загробный мир. Илен-толын кажне айдеме вестӱняшке кая.
ВЕСТӰРЛЕМ инородность, нечто другое. Чынжымак мландывалысе илыш… Туге гынат ала-могай вестӱрлемат палдырна (МЭ).
ВИЕМАШ интенсифицироваться. Ялозанлык виемеш.
ВИЕМДАШ интенсифицировать. Ялозанлыкым виемдаш кӱлеш.
ВИЙДЫМЕШТАШ обессилеть, изнемочь. Черле еҥ ялт вийдымештын.
ВИЙДЫМЫЛЫК бессилие, слабость. Историйын суд ончыко ачам шогале: фашизм титаклыш вийдымылыкеш (В.К.).
ВИЙ-КУАТ мощь. Тушманым чактараш Российын вий-куатше сита.
ВИЙ-КУАТЛЫК могущество. Пытартыш жапыште элнан вий-куатлыкше палынак нӧлталтын.
ВИЙЛЕ сильный, крепкий, проворный; живучий. Кечеш кӱшӧ капкылан вийле рвезе-влак мешакым кузовыш модын кышкылтыт. Шкет-шкетын айда она иле. Пӱртӱс мужыр лиймым сайлен, ик мужыр кок чон веле вийле (А.Арс.).
ВИЙЛЫК проворность; мощь. Каче-влак пайремыш вийлыкыштым ончыкташ толыныт.
ВИЙ-ТАТ темп (скорость). Кӱлеш вий-татым санитарный погыш: тыл велыш вашкыде-вашкен нушкеш (В.Д.-О.).
ВИЙ-УШ гений. Валентин Колумб гай вий-уш ынде вашкеак ок тол дыр.
ВИЙЫТЛАШ эксплуатировать. Сандалыкым вийытлаш. Пӱртӱсым вийытлаш (Куг.).
ВИЙЫТЛЫШЕ эксплуататор. Нунын кокла гыч южыжо вийытлыше, вес эллам индырыше-влаклан полша (Куг.).
ВИК 1) мотив, напев. Тиде пеш сӧрал викан муро. Маюкын викшым нигузе шарналтен ом керт; 2) повод. Тыге ойлаш мый викым пуэн омыл.
ВИКЛУК прямоугольник. Виклукын чыла лукшат вияш лиеш.
ВИКНАШ направиться, пошагать, побрести. Вачий шымлен ыш ончал, колым ведрашке колтыш да вӱд ӱмбак викныш (А.Арс.).
ВИКТЕМ управление. Элгӧргӧ паша виктем. Глаголын виктемже.
ВИКТЕМВУЙ начальник управления.
ВИКТЕМГАГАЗ направление, путёвка. Мыланна Шеҥше школыш руш йылме ден литературым туныкташ каяш виктемгагазым пуышт (Онч.).
ВИКТЕР правительство. Марий Эл Виктер. Россий Федераций Виктер.
ВИКТЕРГОКЛАСЕ межправительственный. Пӱртӱсым аралыме шотышто виктергокласе комиссийым ыштыме.
ВИКТУАТ прямоугольник (ММ).
ВИКЫМЛАШ принуждать. Пашашке викымлаш.
ВИКЫМЛЫШЕ принудительный. Викымлыше паша.
ВИЛЯ труп.
ВИНДА гайка. Виндажым чот пӱтырӧ, ынже рончалт.
ВИРЛЕ одиозный. Вирле еҥ.
ВИСЕМ мера, единица меры. Висем тӱрлӧ лиеш: кутышын, нелытын, кумдыкын, т.м.
ВИСЫК мерка; критерий. Ложашем ик висыкыш ыш пуро, кок висыкым ышташ вереште. Шке висыкет дене еҥ деке ит кошт. Мыйын висыкем ‒ эре шке тергаш.
ВИТАНСЕ квитанция. Оксатым тӱлышым, витансыже теве, на. Шыл тӱлымӧ витансем йомын.
ВИТАШ деться, пропасть; убежать. Куш витыш, тыштак ыле вет (Д.О.).
ВИТЛИЙ пятидесятилетие. Витлий темеш Сеҥымаш кечылан (Ф.И.).
ВИТЛЫШАН болезненный. Чурийже витлышан.
ВИТНЕ донос. Витнетым шуктышыч намиен.
ВИТНЬЫЗЕ 1) доносчик, осведомитель, стукач. Виталий жандармын витньызыже лийын. Мо-гынат, вет тудо юмын витньызе, тылмач шотеш: калык йодмым ‒ Юмо деке, Юмын йодмым ‒ калык деке, викшым, мутым нумалеш (В.К.); 2) докладчик. Тачысе погынымашыште тӱҥ витньызе ‒ тӧнеж вуйлатыше шке улеш.
ВИТНЬЫЗЫЛАНАШ ябедничать, доносить. Эй, Юмын ялчыже!.. Кай! Витньызылане! (У вий).
ВИТНЬЫК доклад. Витньыкым директор ышта. Шанче витньык.
ВИТНЬЫККАГАЗ докладная. Школ вуйлатышылан витньыккагазым возаш.
ВИТНЯШ докладывать, доложить; доносить. Нюслен-нюслен мо лиймыжым витньышым (Онч.).
ВИТЫШАН проникновенный. Мурыжат тушто шкенжын ‒ шкет ӱдырамашын шонышыж гай келгырак да уло шӱм-чоным почын каласен колтымыла витышан (В.К.).
ВИШКЫД жидкость. Вишкыдым чот ырыктет гын, парыш савырна.
ВИШМАРДЕЖ сквозняк. Сомбатхейыште йырваш вишмардеж пуа.
ВИШНЕР вишнёвый сад.
ВИШНЬЫВОНДО вишня (дерево). Кӱнчен лукмо самырык олмапу ден вишньывондым сайын гына пӱтыральым да Чыкмашке кудальым (Куг.).
ВИЯКА открытый, прямодушный. Вияка айдеме. Вияка койыш. Вияка чонан.
ВИЯНЛЕ мощный, сильный, сильно развитый. Виянле вож гыч нӧлтеш лӧза парча (А.Л.).
ВИЯҤДАРАШ усилить, укрепить, развить. Пашам вияҥдараш. Ошкылмо шырымым вияҥдарышна.
ВИЯҤДЫШ процесс развития, успех. Пашалан чот пижыныт гынат, вияҥдыш але пешыже ок кой. У тӱҥалтыш деч вияҥдышым вучена. Вияҥдыш уке гын, ыштымыжат ок кӱл.
ВИЯШ I разогнуться, распрямиться. Пӱгӧ виен. Пушеҥге вия кушмо семын (Ӧ.Б.). Тӱредме годым шылыж шумо пеш, вара виен шогальым (Ӧ.Б.).

ВИЯШ II правда. Юмын вияшыжым кучен, колыштын илат (Онч.). Тҥ. кере, чын.
ВИЯШМУРО инструментальная музыка.
ВИЯШЧОНАН прямодушный, открытый. Вияшчонан еҥ огеш ондале, ужмо-колмыжым виге ойла (Ӧ.Б.).
ВОДО вечер (праздничное мероприятие), шоу. Поэзий водо. Сылнымут водо. Муро водо.
ВОЕР дикий.
ВОЕРЛАНАШ дичать.
ВОЕРЛАНДАРАШ приводить в отчаяние.
ВОЖОРА корневище (биол.).
ВОЖЫК развилка, раздвоение. Тиде корнын вожыкшо марте ит кай, иктаж пел меҥге шудерак, пурлашке савырне.
ВОЖЫЛ стыд. Вожылет изиш лийже! Мыйын вожылем уке, нигӧ деч ом вожыл, ом лӱд (Ӧ.Б.).
ВОЖЫЛДЫМО циник. Корий ‒ вожылдымо айдеме.
ВОЖЫЛТАШ стыдить, совестить. Чия вожылтен чиялта чурийым, ойла кече, тор шылын кудо лукеш (В.К.).
ВОЖЫЛТЫМО пристыженный. Тудо шкенжым вожылтымо, лапкаҥдыме еҥ семын шижын.
ВОЖЫНАҤАШ I раздвоиться, разделиться, расходиться. Илыш корнына адакат вожынаҥын: мый Моско консерваторийыш пуренам, а Эрик Озаҥ консерваторийын студентше лийын (Онч.).

ВОЖЫНАҤАШ II укорениться, упрочиться, укрепиться. Олмапу вожынаҥын. Ялыште у илыш вожынаҥын.
ВОЗАК очаг, средоточие чего-л. Сар возак. Чер возак. Эпидемий возак.
ВОЗАЛАШ содрать (кору дерева).
ВОЗАЛЫМЕ прич. от возалаш. (Ораван) тыртышыжлан нийым возалыме нымыштыварам пӱчкеден шындыме (Онч.). Тҥ. тӧргалташ.
ВОЗАШ сдирать (кору дерева). Самырык йытыра пистым руат, возат. Возымо вичкыж нымыштым вошт чымат (Онч.).
ВОЗЕШКЕ возчик. Шурным наҥгаяш ик возешке кӱлеш, кӧм муына?
ВОЗКАЛЧЕ писарь, писака. Возкалче кызыт шуко пошен.
ВОЗКАЛЧЫК писанина. Ала-могай возкалчыкым серен кийылтеш.
ВОЗКАЛЫМАШ писанина. Ала-мом тӱрлӧ возкалымаш дене толашен киет.
ВОЗЛАШ нагрузить телегу. Кок орвам возлышым.
ВОЗЫК I запись. Карандаш дене серыме возык. Тетрадьыш пуртымо возык. Черетыш кызыт возык уке.

ВОЗЫК II сочинение. Школ возык. Сылнымут возык. Кыдалаш школым пытарыше-влак возыкым серен моштышаш улыт.
ВОЗЫКТЫШ письменность. Марий возыктыш XVIII курымышто шочын. Возыктыш деч посна литератур йылме ок лий.
ВОЗЫМАШ письмо (графическая система). Марийынат ожно шкешотан возымашыже лийын.
ВОЗЫШ описание. Илыш возыш. Шанче возыш.
ВОЗЫШ ВӰДЫЛКА свиток. Акрет годсо возыш вӱдылка.
ВОЙЗАШ копировать; фотографировать. Тиде статьям войзен налаш кӱлеш.
ВОЙЫР бирюк, нелюдимый, необщительный, дикий (TschW). Тиде рвезе пеш войыр. Йыван ‒ войыр айдеме.
ВОЙЫРЕМАШ одичать, становиться нелюдимым, необщительным, диким (TschW). Пошкудем, шкет илен, ялт войыремын.
ВОЙЫРЛАНАШ дичиться, быть диким, необщительным (TschW). Айдеме йӧршеш войырланен.
ВОЛАЛТАШ 1) проваливаться. Лумышто йол волалтеш, ошкылаш ок лий (Ӧ.Б.); 2) опускаться, садиться. Мланде волалтеш ты верыште. Кылта каван волалтеш.
ВОЛГАК отблеск, отсвет. Тул волгак. Мӱндыр волгенчын волгакше шинчажым савен кодыш.
ВОЛГАКА зарево. Чодыра вуйышто ошалге-йошкар волгака кеча.
ВОЛГАШ сиять, блистать. Кече волга. Тылзе волга. Умбаке тул волга. Черкывуй волга.
ВОЛГЕНЧЫГӰ метеорит. Йымалныже волгенчыгӱм кычална, да ышна му (Онч.).
ВОЛГЕШТАШ проясняться, светлеть. Ме тунам чыланат самырык лийынна: вӱр модын, шӱм шолын, уш-акыл волгештын (Пӱр.).
ВОЛГО свет, источник света. Кече волго. Шӱдыр волго.
ВОЛГЫДАЛУК световой год (астр.). Мланде деч Йӱдвел шӱдыр деке 431 волгыдалук лиеш.
ВОЛГЫДЕМАШ светлеть, выделяться своей белизной. Шога куэ эҥер воктен нӧлпер коклаште волгыдемын (В.К.).
ВОЛГЫЖ просветление, просвет. Ончылно волгыж коеш.
ВОЛГЫЖДӰР зорька. Волгыждӱр годым кол сайын чӱҥга.
ВОЛГЫЖТАРЫШЕ светило (ММ). Кавасе волгыжтарыше.
ВОЛГЫЙОЛ луч света. Прожектор, волгыйолжым шуялтен, йӱд пычкемышым пӱчкеш.
ВОЛГЫЙОЛ ЧЕР лучевая болезнь.
ВОЛГЫСАВЫШ отсвет, блик, отражение (света). Янда ате ӱмбалысе волгысавыш шинчам йымыктара.
ВОЛЕМ спуск (с горы, вершины). Тура волем теҥыз деке волта.
ВОЛЬЫК животное.
ВОЛЬЫК-ЧЫРЛЫК скотина; скотоводство. Вольык-чырлык перкем пу, Кугу Юмо! Вольык-чырлык дене пӧрдаш.
ВОРАНАШ увеличиться, возрасти; умножиться, усилиться. Мардеж ворана. Паша ворана. Озанлык ворана. Тҥ. кугемаш.
ВОРАҤАШ развиваться, совершенствоваться, улучшаться. Илыш вораҥеш. Йылме вораҥеш. Тҥ. саемаш, вияҥаш.
ВОРЛЫК пристрастие к краже, воровству. Кеч шӱйжӧ гыч руал шу, ворлыкшо нигунам ок йом (Онч.).
ВОРОҤГА воронка. Шӧржым шоктеан вороҥга гоч колто.
ВОРТАШ исчезать, исчезнуть (потерять силу, способность, веру и т.д.) (ММ). Куатше вортен. Алже ворта.
ВОТ сеть, паутина (связи). Телефон вот. Интернет вот. Электрон вот.
ВОТАҤАШ помутнеть, потускнеть. ‒ Шем айдеме мыйым шӱтен онча, канде амырчык дене вотаҥын шинчаже, ‒ пуйто ялче да вор манын, титаклаш тӧча (В.К.).
ВОТЛАШ опутать. Ышт полшен керт колымаш ден тулсалым шем эҥыремышлан кечым вотлаш (В.К.).
ВОЧКАШ углубление для источника с круглой стенкой. Священник памаш вочкашыш ший ыресым чыкалтыш (Ф.М.). Вӱдшӧ кузерак писте вочкашыш йога пеҥалт (В.К.).
ВОЧШАШ причитаться, полагаться (о деньгах, зарплате, вознаграждении). Тылат идалык мучаште лу тӱжем теҥге оксадар вочшаш.
ВОЧШАШЛЫК причитающийся. Вочшашлык пашадар. Вочшашлык каныш.
ВОШТАРТЫШ перевод (с места на место, на другую должность, т.д.). Мый пашаш воштартыш дене толынам.
ВОШТКОЙШО прозрачный. Вошткойшо юж. Вошткойшо вӱд. Вошткойшо илыш. Латкандаш пӧртан чатката ялем вӱдылын вошткойшо тӱтыра (Онч.).
ВОШТУЖМАШ проницательность, прозорливость. Илыш воштужмашыже тудын уке дене иктак. Воштужмаш кажнын ок лий.
ВОШТУЖМО ясновидение, предвидение. Поэтын тиде воштужмыжым калык чын колын (Л.Я.).
ВОШТУЖШО проницательный, прозорливый; экстрасенс. Воштужшо руш Вачий-Васлий ‒ мо лийшашым ужын кертше монах (МЭ).
ВОШТЫЛОНЧЫШ юмореска. Таче «Кугарня» у воштылончышым савыктен.
ВОШТЫРШУКШ проволочник (биол.). Пареҥге аҥаште воштыршукш пошен.
ВУДА матовый. Вуда янда. Вуда сото.
ВУДАКА подслеповатый, неясный. Вудака шинча. Вудака ончалтыш.
ВУДАКАҤДАШ туманить, мутить. …Шӱмеш логалше ни сусырат… поэтын шонымашыжым огеш вудакаҥде (В.К.).
ВУЕШКЕ ответственный. Вуешке редактор. Тиде сомылкалан директорын алмаштышыже вуешке лийын. Вуешке редактор.
ВУЖГАЛТАРАШ растрогать, растревожить. Самырык мотор каче Эсмекей Исаев ӱдырын чонжым вужгалтарыш (Онч.).
ВУЖГЕМДЫЛАШ лохматить, взъерошивать, взлохмачивать. (Ӱдырамаш) мӱшкыржӧ пелен пызныше вуйын тӱрка ӱпшым вужгемдылеш (Ю.Г.).
ВУЙ особь (биол.). Тиде янлык мемнан кундемыште икмыняр вуй веле кодын.
ВУЙБИЛЕТ паспорт. Тунам эше Игорьлан вуйбилетым пуышт (Онч.).
ВУЙВЕР президиум, правление. «Марий Ушемын» вуйверже. Погынымашын вуйверже.
ВУЙВОДА самостоятельный, независимый, суверенный. Вуйвода илыш. Вуйвода политике. Вуйвода кугыжаныш.
ВУЙВОДАЛЫК самостоятельность, независимость, суверенность. Революций деч вара марий калыкат шкаланже вуйводалыкым налын.
ВУЙВОЧ форменная одежда священника. Мый вуйвочым погкалышым да черкыш колтышым (Ю.Г.).
ВУЙВУЫДЫМО непокорённый (РМС), строптивый. Ме вуйвуыдымо калык улына. Йомшо кайык семын Анукат вуйвуыдымо лийын (М.Ш.).
ВУЙГАК вообще. Вуйгак манаш гын, тиде тыге огыл.
ВУЙГӦРЖ корона, венец. Йорло айдеме муралтыш у мурым, тудо тӱҥ еҥ: пу вуйгӧржым, упшалте (В.Д.-О.).
ВУЙГУДО администрация. Районысо вуйгудо. Тӧнеж вуйгудо. Ялилем вуйгудо.
ВУЙЛАНАШ господствовать, властвовать. Мемнан дене таче весе-влак вуйланат. Шуко жап ышт пу тудлан вуйланаш (Ю.Г.).
ВУЙЛАНЫМАШ главенство, господство, верховенство. Вуйланымаш таче ик партий кидыште.
ВУЙЛО генеральный, верховный (высший по положению). Вуйло секретарь. Вуйло директор.
ВУЙЛӰМ 1) заглавие, название (книги, статьи, печатного издания). Книган вуйлӱмжӧ ‒ «Элнет». Статьян вуйлӱмжӧ; 2) рубрика, шапка (в газете, журнале). Тудын возымыжо эре ик вуйлӱм йымалан савыкталтеш.
ВУЙЛЫК I чиновник. Кугыжаныш вуйлык-влак кажне гана чояланен ӱшандараш тӧчат гынат, илышыште мӧҥгешла сӱретым веле ужат (Куг.); 2) воевода. Марий ваштареш Свияжск олан вуйлыкшо Салтыков салтак дене лектын (С.Ч.).

ВУЙЛЫК II глава (в книге, рукописи и т.д.). Диссертацийыште ныл вуйлык уло.
ВУЙОЗА 1) правитель (ист.). Российын вуйозаже-влак пытартыш жапыште калык велкыла савырналтыныт, манаш лиеш; 2) администратор. Район вуйоза. Ял вуйоза.
ВУЙОКСА подать. Ожно марий-влак руш кугыжалан вуйоксам тӱленыт.
ВУЙОРА про себя. Вуйора мутланымат лугалте (В.С.). Тҥ. шкеора.
ВУЙСОҤЛЫШ обморок. Тудым вуйсоҥлыш чер перен шуыш.
ВУЙУШ рассудок. Вуйушым йомдараш. Арийын вуйуш тышанак дыр пудыраныш (В.К.).
ВУЙУШАН имеющий рассудок. Пылышанже колалже, вуйушанже уҥлалже (МК).
ВУЙУШГЫЧ наизусть. ‒ Почеламутым вуйушгыч каласен кертам. Мыланем кагаз огеш кӱл, мыйын чыла кагаз шӱмыштем, ‒ комсомол билет нерген лудын пуыш (Онч.).
ВУЙӰМБАЛ ЮМО Бог Всевышний.
ВУЙЧАРА лысина. Вуйчараже йылгыжеш.
ВУЙЧО любитель, охотник до чего-л. Аракалан вуйчо. Пайремлан вуйчо Онтон Микал (М.А.).
ВУЙШИЙШЕ жалобщик, кляузник, сутяга. Йолташыже волгенче гай ончалтышыже дене вуйшийшетым эше ик гана лупшале (Г.А.).
ВУЙШОНЫМАШ размышление. Вуйшонымаш мыйым пӱтынек авалтыш.
ВУЙШОНЫШ мышление. Вуйшоныш ден ой чак кылдалтыныт.
ВУЙЪЕҤ 1) предводитель, вожак, лидер. Шоналташ гын, тыште вуйъеҥже йылмызе огыл, а писатель лийшаш (МЭ); 2) личность; персона (человек как член общества). Посна вуйъеҥ физическое лицо. Вуйъеҥ кагазпого личное дело. Лу вуйъеҥлан ӱстелым погаш.
ВУЙЫНШОГЫШО ответственный. Пашанам редакцийын вуйыншогышо секретарьже вуйлатен.
ВУЛНАҤДАШ отяжелять, отягчать. Аланым пычкемыш вулнаҥден вела (Онч.). Тҥ. нелемдаш.
ВУЛНЫЛАШ оцинковать.
ВУЛНЫЛЫМО прич. от вулнылаш. Тыге ямдылен, шокте вошт шӱрат, варажым, вулнылымо той атеш пыштен, шолаш пурымешке, ик гана шолтат (МК).
ВУНДО сокровище, богатство, состояние. Калык ойпого ‒ мемнан вундына. Мыйын вундем ‒ икшывем-влак.
ВУРГАҤАШ 1) созреть, остебелиться. Вургаҥше поҥго шуко (МЭ); 2) взрослеть, остепениться. Ынде кандидат лийынат ‒ вургаҥынат.
ВУРНАШ деваться, деться, сгинуть, исчезнуть. ‒ Йыван, Йыван, манам… Куш вурнышыч? ‒ Йыван куважын йӱкшым колеш (В.С.).
ВУРСАҤАШ упрочиться, окрепнуть. Марийын илыш революций деч вара вурсаҥын нӧлталтын (МК).
ВУРСАШ осуждать (выражать неодобрение). Йоҥылыш лийынам, пошкудем-влак, мыйым ида вурсо.
ВУРСЕММУТ критиканство, ругательство. Вурсеммут ыш кой, моктеммуржо гын поэтым у кӱкшытыш ӱжын шӱкале (МЭ).
ВУРСЕМШОМАК осуждение, порицание. Вурсемшомак мыйын лӱмеш нигунамат йоҥгалтын огыл (МЭ).
ВУРСО битва, сражение, побоище. Сталинград вурсо. Мемнан илыш тугай: то уржа пасушто, то вурсо пасушто (Онч.).
ВУСНАШ голодать (ММ). Пӱтӧ годым кок арня вуснышым.
ВУСНЫШО голодный. Вуснышо еҥ-влак. Тҥ. шужышо.
ВУСО бесплодный, бесполезный, тщетный, безрезультатный. Вусо мланде. Вусо паша. Вусо ушан. Вусо шонымаш.
ВУСТЫК упорство, напористость, настойчивость. Мыйын ӱшанен возымем садак тыйын вустыкетым сеҥа (В.К.).
ВУТКАШ шамкать. Шоҥго еҥ вутка (пурде кочкеш).
ВУЧЫК ожидание; сильное желание чего-л. Вучык зал. Вучыкемже кунам шуэш гын?
ВУЧЫМВЕР приёмная. Вучымверыште калык шуко ыле.
ВУЧЫМЫК ожидаемость. Вучымык почеш тений шурнылектыш сай лийшаш.
ВУЯВАШЛИЙМЕ прич. от вуявашлияш. Тауштем илыш корнышко лукшо тып-тымык чодыра йолгорнемлан, кычалын-кычалын вуявашлийме ушан книгалан (В.К.).
ВУЯВАШЛИЯШ встретиться наедине, с глазу на глаз.
ВУЯЛЫЗЕ администратор (РМС). Ял вуялызе. Ола вуялызе. Тудо театрыште вуялызын сомылжым шукта.
ВУЯНЧЕ мятежник; мятежный. А тудо, вуянче, вуча тӱтаным, пуйто тӱтан пиалым сӧра. Лийын тудо айдеме вуянче тунар, но моло окмак тӱшка деч утларак шотан (В.К.).
ВӰДВИСКАЛЫШЕ водомерка (биол.). Вӱд ӱмбалне вӱдвискалыше-влак йолъече дене мунчалтыме гай писын каен колтат (Онч.).
ВӰДВОЖ исток. Немдан вӱдвожшо Чарнур чодыраште верланен.
ВӰДВОНДО тростник (бот.). Вӱдвондо гыч сакырым луктыт.
ВӰДВУЛНО свинец. Вӱдвулно дене пулям велат.
ВӰДЕР скот, живность (которую можно забрать). Пытартыш ыр, пытартыш вӱдер марте йозакым кӱрын луктыч (Л.Я.).
ВӰДЙОГЫН течение воды, стремнина. Эртен мӱй пагыт, чылт вӱдйогын (МЭ). Пакчашке лектеш, изи вӱдйогын дене вола (А.Арс.).
ВӰДЙОНЧЫК струя. Кран гыч вӱдйончык йонча.
ВӰДЙЫГЫР водянка (мед.).
ВӰДЙЫМАЛ подводный. Вӱдйымал йогын. Тунам мый нимомат, нимогай вӱдйымал пушымат пален омыл (Куг.).
ВӰДКОПШАҤГЕ водяные жучки. А теве вӱд пундаште тӱрлӧ кугытан вӱдкопшаҥге-шамыч койыт (Онч.).
ВӰДКУГЫЖАНЫШ подводное царство. Ойлен пуэна вӱдкугыжаныш нерген (Онч.).
ВӰДКУНДЕМ бассейн моря, реки. Юл вӱдкундем кумдыкшо дене моткоч кугу. Изи ден Кугу Какшан вӱдкундемыште чарламарий-влак илат.
ВӰДКУЧЕМ водохранилище. Химки вӱдкучем воктене паркыште Валя Казакова дене жапым эртаренна (Ю.Г.). Лап верыште чуякан шарлен возын тиде вӱдкундем (А.Арс.).
ВӰДКЫШКАЛТЫШ слив воды. Онча, кузе вӱдкышкалтыш наста ӱмбалан изи шонанпыл-шамыч шогалыт (МЭ).
ВӰДЛОГАР губа (геогр.). Обь эҥерын вӱдлогарже.
ВӰДЛОКАМА аир (бот.). Черлылан вӱдлокама вож пеш пайдале (МЭ).
ВӰДЛОНДЕМ порог (речной). Днепрыште шуко вӱдлондем уло.
ВӰДЛОНЧО водоносный слой. Тыге мланде шупшеш вӱдлончо воштат (В.К.).
ВӰДЛУК излучина. Немдан ик вӱдлукшо воктене мемнан ялна верланен.
ВӰДМЕҤГЕ фонтан. Акрет пурак вӱдмеҥгыла шыжалте ‒ чыла вет тыште куштылгырак куд пачаш (В.К.).
ВӰДНАЛЬЫК половодье, разлив. Юлышто вӱднальык шарлен.
ВӰДНОЛЬО водоросль. Вӱднольо шокшо годым эҥер ӱмбалне налеш, ужарге (Ӧ.Б.).
ВӰДОЙЫРТЫШ водораздел. Ме Немда ден Ӱшӱт вӱдойыртыш кундемыште илена.
ВӰДОН владыка морей. Сасканайын марлан каяш ямдылалтмыже вӱдон декат миен шуын (Онч.).
ВӰДОҤ вал, волна. Кава волгыдемын эрвелым, вӱдоҥ кӱан серым вӱчка (В.К.).
ВӰДОТЫЗАҤАШ натереть мозоли. А пӱжвӱдшӧ ятыр лие, вӱдотызаҥын копажат (И.С.).
ВӰДПОМЫШ пучина, бездна, глубь. Мардеж шаулен. Ловыкталтын вӱдпомыш, тӧчен корно лугычак тудым (корабльым) нелаш (В.К.).
ВӰДПОРСЫНЫСО водорослевый, находящийся в водорослях. Пӧрт Василисан омыж кугыжаныш гай товаҥше, а тый вӱдпорсынысо нужголла коят (В.К.).
ВӰДПУНЕМ струя воды. Шошо, шошо! Тӱрволак гыч вӱдпунем-влак шыргыктат (В.К.).
ВӰДПУЧ водопровод. Алатырь олаш вӱдпучым тӧрлаташ толын (Куг.).
ВӰДРӰДӦ русло реки. Вӱдрӱдыштӧ йогын виянрак лиеш.
ВӰДСАПНЫШ цунами. Японийын эрвел сержым шучко вӱдсапныш перен.
ВӰДТАЛА пойма. Вӱдталаште шудо чокан кушкеш.
ВӰДТАЛИҤГА лужа. Овдокимгечын чывылан йӱаш ситыше вӱдталиҥга лиеш ‒ Кугечылан лум ок код (Ф.М.).
ВӰДТАШЛЫК наводнение. Шукерте ожно тӱнямбал вӱдташлык лийын.
ВӰДТОЛЕМ потоп. Вӱдтолем тӱҥалын да чыла пытарен (ЛПУ).
ВӰДТУЛЕ пожарный насос. Монден отыл чай ала-могай спектакльыште пожарник-шамычын вӱдтулештым аралыме левашйымалан модмыжым? (Онч.).
ВӰДТӰР побережье. Сер воктене вӱдтӱрыштӧ купшудо шарлен (А.Арс.).
ВӰДУШЫК пролив. Беринг вӱдушык Азий ден Америкым уша.
ВӰДЧЫВЕ гагара (биол.).
ВӰДШАР волосатик (биол.). Вӱдшар шӱртӧ гане, вичкыж, вӱдыштӧ ила, сусырыш пура, еҥ вӱрым йӱэш (Ӧ.Б.). Тҥ. шаршукш.
ВӰДШАШКЕ выхухоль (биол.).
ВӰДШЕР источник. Памаш кошкен огыл, у вӱдшер веле почылтын (В.К.).
ВӰДШУҤГАЛТЫШ водопад. Ниагар вӱдшуҥгалтышым ончаш моткоч сӧрал.
ВӰДШЫҤДАРТЫШ водоизмещение. Корабльын вӱдшыҥдартышыже 50 тӱжем тонн.
ВӰДШЫҤШАЛЕ тритон (биол.). Эҥер пундаште вӱдшыҥшале-влак кудалыштыт.
ВӰДЪЮЖ пар над водой, утренний туман. Вӱдъюж кая шикш гане вӱд шокшо дене, вӱд вач кынелеш (Ӧ.Б.).
ВӰДЫЖГАЛТАШ орошаться, увлажняться. Тыгеже ала пырчыже вусо, ала мландыже шомак йӱр дене веле вӱдыжгалтын (В.К.).
ВӰДЫЗӦ водитель, поводырь. Машина вӱдызӧ. Имне вӱдызӧ. Тудын шинчаже ок уж, сандене пийжым вӱдызӧ семын куча.
ВӰДЫЛАЛТАШ облачиться, окутаться. Ала-могай тошто шыҥалыкыш вӱдылалтын, тудо чодырашке лектын кайыш. Мо, тый тыгай вургемыш вӱдылалтынат?
ВӰДЫЛТАШ облачить, окутать. Эр шошо чодырам ужарге тӱс дене вӱдылтен.
ВӰДЫЛТЫК облачение.
ВӰДЫНЧӦ лидер. 1) Марий толкынын вӱдынчыжӧ-влак. Партий вӱдынчӧ. Россий тӱнямбалне нефть лукмо шотышто вӱдынчӧ эл улеш; 2) вожак, вожатый. Ӱрын вӱдынчыжӧ выльгыжше пунан шем ожо ончыко кудал лекте. Вӱдынчӧ семын тӱшкаште Ивук лийын.
ВӰДЫШӦ ведущий. Вӱдышӧ шанче пашаеҥ. Вӱдышӧ шанче тӧнеж. Концерт вӱдышӧ.
ВӰДЭҤЕР полынья. Шошо велеш пӱясе ий ӱмбалне вӱдэҥер кояш тӱҥале. Ий ӱмбалне мунчалтыше ик рвезе эскерен ыш шукто, вӱдэҥерыш вереште.
ВӰЛШЕ название узора (от вӱлӧ шӱ).
ВӰМАЗЕ участник субботника. Вӱмазе кокла гыч ик ӱдыр пернен поянигын сут вараш кӱч гай шинчажлан (В.К.).
ВӰРАН кровопролитный. Вӱран кредалмаш тыште 1944 ийыште лийын (МЭ).
ВӰРВУЯ кровный. Вӱрвуя ӱчӧ. Вӱрвуя родо-тукым.
ВӰРВЫРЧЫК кровяные тельца (мед.). Айдеме вӱрыштӧ йошкар да ош вӱрвырчык уло.
ВӰРДУЛ страсть, пыл. Вӱрдул шолеш. Вӱрдул шӱмыштӧ ылыжын.
ВӰРЕДЫШ жертва (покойнику во время поминок). Вӱредышым нылле годым колышыеҥлан оптат.
ВӰРЖЛАШ уколоть, уязвить, кольнуть. Тудо эре вӱржлаш шонен веле коштеш.
ВӰРЙОКТАРЫМАШ кровопролитие. Тӱнямбалне ятыр эллаште тачат вӱрйоктарымаш дене вашлиялташ перна.
ВӰРЙОКТАРЫМАШАН кровопролитный. Кавказ кундемыште ынде мыняр ий вӱрйоктарымашан сар кая.
ВӰРЛАНАШ залиться (полыхать) румянцем, алеть. Арун вӱрланыше, оваргыше ужар шӧртнян пӱртӱс (Л.Я.).
ВӰРЛАШ падать в обморок. Черле еҥ ужар шудо ӱмбак лектеш гын, вӱрла (Ӧ.Б.).
ВӰРЛӦ кровавый. Вӱрлӧ вурсо. Вӱрлӧ рушарня.
ВӰРӰЧӦ кровная месть. Кавказ калык-влак коклаште таче мартеат вӱрӱчӧ йӱлам шуктымашым ужаш лиеш.
ВӰЧӦ мушка (ружья). Вӱчыш налаш.
ВЫЖГАЙӰР тихий дождь.
ВЫЛЕ камбий. Пушеҥге выле. Йоча годым ме писте выльым нулташ пеш йӧратена ыле.
ВЫЛЬГЫЖ лоск; лоснящийся. Выльгыж пунан коваште.
ВЫЛЬГЫЖАШ лосниться, блестеть.
ВЫЛЬГЫЖШЕ прич. от выльгыжаш. Шукертак каварен тудо пийже, но тыгак выльгыжше тӱсан тудын игыже…
ВЫНЕМАЛТАШ вваливаться, западать. Корно коштмо дене вынемалтеш (Ӧ.Б.). Мланде вӱд дене вынемалтеш (Ӧ.Б.). Таче марте тиде межа вынемалт палдырна (В.К.).
ВЫРВЫКА цилиндр; цилиндрический.
ВЫРГАШ шуршать, шелестеть. Кайык вырге чоҥешта. А чыве шӱйым веле шуялта, мардеж почеш вырга тӱркаҥше поч (В.К.).
ВЫЧЫЛТЫМАШ щебетание (пустая болтовня). Тыйым весын вычылтымашеш мондаш шулдо кумыл-влакым ыжым поктыл (В.К.).
Г
ГАЗВАШТАРЕШЛЕ противогазовый.
ГАЗЕТЧЕ газетчик. Марий газетче-влак газетым лукташ тӱҥалыныт.
ГЕРОЙЛАНАШ храбриться, петушиться, геройничать. Геройланаш лиеш, но молан тыгай койышыжо? (МЭ). Геройланаш тӧченыт, пуля йымак шкештак пураш тӧченыт (Онч.).
ГЕРОЙЛО героический. Мый врач нерген пеш шукыжак ом ойло, но путырак жаплен савем вуем: пашаже тудын неле да геройло (А.М.). Эрыкан элешна У ий водын ты геройло жапнам шарнена (А.Б.).
ГЕРОЙЛЫК геройство. Калыкын эрыкше верч пиалжым, шке илышыжым пуаш ‒ тиде геройлык огыл мо?! (В.К.).
ГИШАН относительно. Тудын серышыже гишан нимом раш каласаш ок лий. Тҥ. шотышто.
ГОЧКАЯШ перейти, переходить. Пире алан ончылно ик жап шонен шоген. Гочкаяшыже ала лӱдын, ала мо? (МЭ).
ГРАЖДАНЪЕҤ гражданин. Тудо ‒ сарзыеҥ, медик, мый ‒ тыглай гражданъеҥ (Пӱр.).
ГЫНЛЫК условность. Нимогай гынлыкым ида ончо, шке пашадам шуктыза.
Д
ДАНЛЕ прославленный. Марий-влак данле сарзыштым кызытат шарнен илат (МЭ).
ДЕКАНАТЧЕ работник деканата. Нунын ача-авашт деканатче-влак ӱмбак вуйым шийыт.
Е
ЕМ нектар. Чевер кечыште мӱкш пасушто емым пога (ММ).
ЕМЫЖ общее название ягод, ягоды. Марий чодыраште тӱрлӧ емыж кушкеш.
ЕМЫЖВӰД сок. Эҥыж дене емыжвӱдым ыштышна.
ЕМЫЖСАСКА ягодка, плод.
ЕМЫЖШУДО кусты ягод. Пакчаште ик йыраҥым емыжшудо айлен.
ЕЧЫГОРНО лыжня. Корт воктенысе ечыгорнышто самырык-влак вийыштым тергеныт (МЭ).
ЕЧЫК предлог, повод (ММ).
ЕШАРТЫК 1) прибавление. Ешыште ешартык; 2) надбавка. Пашадарыш ешартыкым ыштеныт; 3) добавка. Кӧлан ешартык (кочкыш) кӱлеш?
ЕШАРТЫК СЫМЫКТЫШ прикладное искусство.
ЕШВУЙ глава семьи. Мемнан ешыште ешвуй ‒ ава.
ЕШЙӰЛА обряд.
ЕШШОТ семейное положение. ‒ Тыйын ешшотет могай? ‒ Ватан улам.
ЕШШОТ СЕРЫШ ПӦЛКА отдел записи актов гражданского состояния (ЗАГС).
Ж
ЖАПДЕН ЛЕКШЕ периодический. Жапден лекше савык периодическая печать.
ЖАПДЫМЫЛЫК недостаточность времени. Возаш жапдымылык мешая.
ЖАПЙОГЫН хроника событий. Республикын жапйогынжо. «Финно-угроведение» журналыште финн-угор жапйогыным ий еда савыктат.
ЖАПЛАН временный, на время. Жаплан вуйлатыше. Жаплан нелылык. Жаплан шогышо.
ЖАПЛАНДАРАШ осовременить, привести в соответствие с современностью. Шымлымаш пашам тачысе илыш дене жапландараш кӱлеш.
ЖАПСЕ современный. Жапсе тӱҥалтыш. Жапсе книга. Жапсе туныктымаш.
ЖАПСЕШКЕ сезонник.
ЖАПСЫК сезон; сезонный. Шурным тӱредмаш ‒ жапсык сомыл, тудо вучаш ок йӧрате.
ЖАПСЫР несовременный. Жапсыр паша. Жапсыр йӧн. Жапсыр илыш.
ЖАПЧЕ современник. Мемнан жапче. Мемнан жапчына-влак неле сар пагытыште кушкыныт.
З
ЗАКОНЛУКШО законодательный. Законлукшо орган. Тҥ. тӧртыклукшо.
ЗАКОНШОТЛЫК закономерность. Пӱртӱсын шке законшотлыкшо уло. Тҥ. тӧртыкшот.
ЗИЯНЛЕ вредный, зловредный. Тудо шке йырже моло-влакымат чумырен, да зиянле пашам тӱшкан шуктен шогеныт (Г.З.).
И
ИГУКШ отросток, молодой побег дерева. Шарна скрипке… кузе вож гыч игукш марте кӱзен (В.К.).
ИГЫВУН пушок. Ӱлыч ончет ‒ кӱшнӧ пӱркыт шинча, игывун семын конча шинчаш (В.К.).
ИГЫГУДО послед (анат.). Нумал шогалын игыгудым, ялт ошыш вӱдылмӧ азам (В.К.).
ИГЫЧЕРКЕ пристрой к церкви. Кумалаш толшо-влак игычерке воктеке чумыргаш тӱҥальыч (МЭ).
ИГЭҤЕР приток. Чолман Юлын эн кугу игэҥержылан шотлалтеш.
ИДЫК потачка. Осалланен коштшо-влаклан идыкым ида пу (С.Гр.)
ИДЫКЛАШ потворствовать, потакать. Осал пашалан идыклаш ок кӱл.
ИДЫМ ток, гумно. Идымыште шурным эрыктат.
ИДЫМЧАРА площадка тока.
ИЗЕМДЫКТАШ снизить. Акым иземдыкташ. Адакшым тарифым иземдыкташ кумылан-влакланат шоналташ амал уке огыл (МЭ).
ИЗЕШНАЛТМАШ унижение. Йот велыш виеш наҥгайыме-влак кугу нелылыкыште да изешналтмаште иленыт (БЛ).
ИЗЕШТАРАШ унижать. Еҥым изештараш. Тҥ. лапкаҥдаш.
ИЗИВЕМ мозжечок (анат.).
ИЗИГОҤГА подтопка. Тӱнӧ левырак годым изигоҥгаш олтымат сита.
ИЗИКЕ светильник. Пырдыж воктене ужар тӱсан изике кеча.
ИЗИН-КУГУН усердно, старательно, рьяно. Изин-кугун толаша, пеш шуктынеже.
ИЗИШОВЫЧ платочек; платок носовой. Кӱлеш гын, изишовычым луктын, шӱргыжым кошта (МЭ). Тҥ. нершовыч.
ИЗЫЕҤ гном. Изыеҥ картузшо дене ӱсныклалтеш (И.К.).
ИЗЭҤЕР ручей, ручеёк. Уремыште изэҥер-влак, лум вӱд дене ташлен, шырге йогат (Онч.).
ИЙГОМЫЛЯ льдина (РМС). Ик кугу ийгомыляште колызо коеш.
ИЙГОТ возраст. Ийготем ынде шагал огыл.
ИЙМУЧКЫСО годовой, круглогодичный. Иймучкысо пашадар.
ИЙНАЛЬЫК ледник. Ийнальык саман Ледниковый период.
ИЙНЕР льдинка. Ийнер вакшым тӱкен колта, вакш шаланен кая (Ӧ.Б.).
ИЙСӰС сосулька. Леведыш ӱмбач гына ийсӱс кержалтеш (Онч.).
ИЙЧЫРЫК квартал (время). Идалыкыште ныл ийчырык уло.
ИЙШОТЛЫК летоисчисление. Кок тӱжем ий утла ончыч у ийшотлык тӱҥалын (В.К.).
ИКВЕРАҤДАШ концентрировать, сконцентрировать. Тӱткышым иквераҥдаш. Войскам иквераҥдаш.
ИКВЕРАҤДЫМЕ сконцентрированный. Чек воктен иквераҥдыме салтак-влак.
ИКГАЕШТАРЫМАШ единение, приведение в единообразие, единство. Кызыт, марла кок возыктыш улмо годым, ик йылмым чоҥаш нуным икгаештарымаш гыч тӱҥалман (МЛИ).
ИККОРНЫЗО единомышленник. Мый тудым иккорныземлан шотленам да поштеклызем семын ямдылаш шоненам ыле.
ИККУТЫШ пролёт. Кок станций кокласе иккутыш. Кӱварысе иккутыш.
ИКОЙ единство, согласие, согласованность. Литератур йылмым вияҥдымаште икой ситыдымаш, шочмо йылме ӱмбак йӱштӧ чон дене ончымаш, «марий нигилизм» нелемда (МЛИ).
ИКОЙЛЫК единодушие, единогласие. Тачысе марий коклаште икойлык ок сите (МЭ). Тудо, шанчысе икойлыкым шотыш налде, курыкмарий наречийым посна йылмыш савырен шынден (МЛИ).
ИКОЙЫН единодушно, единогласно. Тиде пунчалым икойын авалтышт.
ИКСЕМЫН однообразно, монотонно. Эре иксемын илымет кузе шуэш?
ИКСЫНАН однотипный, похожий. Тунам университет-влак иксынанрак лийыныт: колоннан, кӱкшакарак вереш вераҥдыме (Пӱр.).
ИКТАН единица. Вашмутшылан иктаным налын.
ИКТАНЫПАН согласный, в согласии. Кумалаш толшо-влакым тӱня Юмо пӱртӱс дене иктаныпан лийын илаш ӱжеш (Онч.).
ИКТАҤАШ ровесник, сверстник. А могай верым налыт самырык йолташна-влак иктаҥашыштын тыгай кумда таҥасымаштышт? (Онч.).
ИКТАШ палить. Кече икта. Кече шӱргым, кидым, оҥым икта (Ӧ.Б.).
ИКТЕЖ общий. Иктеж паша. Иктеж йылмышанче общее языкознание. Иктеж биологий общая биология. Иктеж мландышанче общее землеведение.
ИКТЕЛЫК общий (взаимный). Финн-угор калык-влакын йылмыштышт шуко иктелык уло.
ИКТЕШВОЗЫШ сводка. Игече нерген иктешвозыш. Пасу пашам эртарыме нерген иктешвозыш.
ИКТЕШЛЫК общность. Илыш иктешлык. Ончалтыш иктешлык. Интерес иктешлык.
ИКТЕШОЙ вывод. Иктешой тыгай: тушко кайыман огыл. Иктешойым шке ыштыза.
ИКТЕШТАРАШ 1) обобществить. Погым иктештараш; 2) отождествлять. Кызыт шукынжо литератур йылме ден сылнымут йылмым огыт иктештаре (МЛИ).
ИКТЕШТАРЫМЕ валовой, общий. Иктештарыме тавыш валовой доход. Иктештарыме продукций валовая продукция.
ИКТЕШТАШ резюмировать. Иктештен каласыме пале-влак (МК). Тиде шонымашым тыгерак иктештен каласаш лиеш.
ИКТЕШТЫМЕ ЛИТЕРАТУР ЙЫЛМЕ единый литературный язык.
ИКТЕШЧЫК одинаковость. Мемнан коклаште нимогай иктешчыкат лийын ок керт.
ИКТОРЕШ в одном месте. Чыланат иктореш чумыргеныт.
ИКТУКЫМЧО соплеменник. Историеш меря лӱм дене кодшо калык мемнан марийын иктукымчыжо улеш.
ИКТУТЫШ постоянно, непрерывно, безостановочно. Иктутыш чодырам шупшыкта. Иктутыш вурседыл ит шинче. Иктутыш воштыл шинча (Ӧ.Б.). Тҥ. тутыш, эре.
ИКТЫК единичный (ММ). Иктык случай. Иктык факт.
ИКУШАН последовательный, ортодоксальный. Одоча икушан огыл (С.Э.).
ИКЧУМЫР совокупный, совместный, общий. Икчумыр илымаш. Икчумыр парыш. Икчумыр йылме.
ИКЧУМЫРЛЫК единство, объединённость. Кеч-могай калыкланат икчумырлык кӱлеш.
ИКШОЧЫШ кровный родственник. Теҥгылыште шинчыше костюман еҥ дене ме икшочыш улына улмаш (Онч.).
ИЛАНАШ существовать. Марий калык тӱнямбалне кок тӱжем ий наре илана. Но садак чыла илыше, чоным налше илана, тӱзлана (В.К.).
ИЛАНДАРАШ 1) вдохнуть жизнь, дать жизнь, родить. Алсола гыч Таюкым марлан налынат, йоча почеш йочам иландарен луктыт (Ю.Г.); 2) оживить, обновить. (Вӱдава), лыжга лай мардежым пуалын, йӱр пылым колтал овартен, шыма леве йӱрым шавалын, иландаре куатле вий ден (И.С.). Шке пӱжвӱд дене иландарыме мландым шке вӱр дене веле кертат утарен (В.К.).
ИЛАҤДАШ возродить, воскресить, превратить в обитаемое место. Тиде ялым илаҥдаш кӱлеш.
ИЛАҤДЫМАШ освоение (новых земель). Сӧреман мландым илаҥдымаш. Петр I кугыжа тӱр мланде-влакым илаҥдымаште Российлан кугу суапым ыштен.
ИЛАШ обитать. Акрет калык курыкпомышто илен.
ИЛДАРМАН орган (анат.) (ММ). Шӱм ‒ айдемын эн кӱлешан илдарманже.
ИЛЕ живой. Иле пушеҥге. Иле воштыр. Иле укш. Помыжалте Ӱшӱт, Элнетат шуко ыш лий, кынеле ‒ тулгайык каваште иле сусыр семын коржеш (В.К.).
ИЛЕВЫРНЯ пиломатериал. Мемнан посёлкышто илевырням пӱчкедыме заводым почыныт.
ИЛЕМ жилище, место обитания; имение, поместье; поселение. Помещикын илемже.
ИЛЕН ТОЛАШАШ влачить жизнь, существовать. Ял калык кызыт ила мо, илен толаша, да йӧра.
ИЛЕСАТУ сырьё. Элна тӱрлӧ илесатулан моткоч поян. Ялозанлыкысе илесату.
ИЛЕЧ живое существо. Мландымбалысе илеч-влак. Вӱдысӧ илеч-влак. Янлык-влакат вет илеч улыт, нунымат аралаш кӱлеш.
ИЛЕШКЕ житель, обитатель; население. Ялысе илешке эре шагалем толеш. Марий Элын илешкыже миллионышкат ок шу.
ИЛЕШНАШ существовать. Ялмарий-влак кызыт огыт иле, илешнат веле.
ИЛЕШТАРАШ оживить, возродить. Ял илышым илештарыде, ончыкылык вудака лиеш. Куэраҥаш тӱҥалше мландым угыч илештараш тӱҥалаш кӱлеш (Куг.).
ИЛЧЫК существо (живая особь). Тыште ик илчыкат ок кой. Тӱняште могай гына илчык уке!
ИЛЫДЫМЕ необитаемый. Илыдыме отро. Илыдыме вер.
ИЛЫЗЕ обитатель. Чодыра илызе-влак шошо велеш тарваненыт.
ИЛЫМАН обитаемый.
ИЛЫМВЕР место жительства. Илымвер деч посна пашаш огыт нал (Куг.). Илымверем ‒ Марий Эл.
ИЛЫМГУМДЫК жилая площадь. Пачерын илымгумдыкшо 70 квадрат метр.
ИЛЫМЕ ВЕР жилое помещение. Шуко еҥын шке илыме верже кызытат уке.
ИЛЫШАШЛЫК 1) жизненный, жизнеспособный. Илышашлык айдеме. Илышашлык вий. Илышашлык йӧн. Илышашлык курымемже ынде мынярак кодын, ала? Тый илышашлык йочам ыштенат; 2) жизненность, жизнеспособность. Паспортышто уке колыдымашлык. Уло: самырык, йӱлен илышашлык (В.К.).
ИЛЫШВИЙ жизнестойкость, живучесть. Мыйын кочамын илышвийже путырак кугу улмаш, маныт. Поро еҥ дене вашлийын мутланымаш шӱм-чоныш эре илышвийым ешарен.
ИЛЫШВИЙЛЕ жизнестойкий. Кугезе марий-влак тачысе деч утларак илышвийле лийыныт, манын шонат.
ИЛЫШВИЙЛЫК жизнеспособность. Тачысе марий-влак шке илышвийлыкыштым утларак арален кодышаш шумлык шоналтышаш улыт докан.
ИЛЫШВИКТЫШ линия жизни, жизненная ориентация, жизненная позиция. Йырнык койыш айдеме ӱмырым чын илышвиктыш деч ӧрдыжкӧ савырен (Онч.).
ИЛЫШВОЗЫШ жизнеописание. Шке шинча дене ужын серыме илышвозыш калык историйлан кӱлешан материал лийын кертеш (Пӱр.).
ИЛЫШВУНДО средство существования. Тенийысе саманыште калыкын илышвундыжо кугуак огыл.
ИЛЫШЕМАШ ожить, наполниться жизнью. Шӱдыр-влакым у тылзе кӱта илышемын йоҥгалтше каваште (В.К.).
ИЛЫШЙОГЫН 1) хроника жизни. Тӱнямбал илышйогын; 2) хронология. Республикын ӱмашсе илышйогынжым ончалат гын, ӧратат.
ИЛЫШЙЫЖЫҤ общество (ступень исторического развития человечества). Тоштыйӱла илышйыжыҥ. Кулгучеман илышйыжыҥ. Феодал илышйыжыҥ. Социализм илышйыжыҥ. Коммунизм илышйыжыҥ. Классан илышйыжыҥ.
ИЛЫШ-КАСЫШ бытьё, образ жизни; быт. Айдеме шамым илыш-касыш виктара. Илыш-касыш пӧрт.
ИЛЫШКОКЛА быт. Мӧҥгысӧ илышкокла домашний быт. Кызытсе илышкокла современный быт. У йӱла марий илышкоклашкат пурен. Тҥ. илыш-касыш.
ИЛЫШКУТ лета (прожитые годы), возраст. Ынде, изиак огыл илышкутым илен эртымек, тыге веле шонем (Пӱр.).
ИЛЫШКУТЫШ век жизненный (человека). Кид Алдиярын лийын пеҥгыдырак веле, илышкутыш, ыштыш-кучыш толын воранен гына (В.К.).
ИЛЫШКЫЛ социальный. Илышкыл аралтыш социальная защита. Илышкыл полыш социальная помощь. Илышкыл тӧрсыр социальное неравенство. Илышкыл вож социальное происхождение. Илышкыл вияҥмаш социальное развитие. Илышкыл йодыш социальный вопрос. Илышкыл страховатлымаш социальное страхование.
ИЛЫШЛОНЧО общественный уклад. Марий илышлончат вашталт толеш.
ИЛЫШЛЫК житейский, будничный; повседневность. Илышлык паша дене пӧрдам. Тудо тачысе илышлыкым тӱҥлан шотла.
ИЛЫШОНЧАЛТЫШ жизненная позиция. П. Аристэ кажне марий шанчызын илышончалтышыжым чын могырыш савыралмаште келге кышам коден (Пӱр.).
ИЛЫШПИАЛ благополучие. Илышпиалым тыланаш. Илышпиал эре пеленет лийже.
ИЛЫШРАДАМ обиход. Сурт илышрадам. Илышрадамыш у пале пурен.
ИЛЫШРАТ уклад жизни. Но сарлан верчын пужлыш илышрат (А.М.).
ИЛЫШТЕПТЕР способ жизни. Нунын илыштептерышт йӧршеш весе.
ИЛЫШУКЕЛЫК небытие. Кум кече ончыч тудо «Мый илышукелыкыш каем» мурым возен (Куг.).
ИЛЫШУМЫЛЫМАШ мировосприятие, миропонимание; жизненная позиция. Символ шке кӧргышкыжӧ илышумылымашым пуртен шогышаш (Онч.). Аван шонымашым, тошто илышумылымашым йӧршын кумыктен шуа (Онч.).
ИЛЫШЧЫНЛЫК окружающий мир во всём его многообразии, окружающая действительность. Тачысе илышчынлык тугай, ондален ынышт кодо манын, эскерен веле шукто.
ИЛЫШШИЖМАШ мироощущение. Шоҥгемме семын илышшижмаш вашталтеш.
ИЛЫШШОТ закон жизни. Мом ыштет, айдеме илышшот тугай вет ‒ у койыш, у илышончалтыш пӱйым пудыртен пура (Пӱр.).
ИЛЯН создание, творение, сущность. Пӱртӱс илян-шамыч (айдеме, вольык, кайыквусо, мӱкш, пушеҥге, саска, кинде, шийвундо) икте-весышт дене ваш-ваш кылдалтыныт (Онч.).
ИМАН колкий, колючий. Кӱлеш-оккӱл мый шым ойлышт, иман шомакымат шым лук (Онч.).
ИМНЬЫВЕЧЕ конный двор. Имньывече вӱтамбач йошт тӧрштышӧ еҥым ужо (А.Арс.).
ИМНЬЫВИЙ лошадиная сила. Машинан куатше 75 имньывий.
ИМНЬЫГОРНО конная дорога. Пич чодыра гоч эртыше такыртыме имньыгорныш пурышна (Куг.). Имньыгорно кок могырышто серыпле парчан шышталгыше уржа пасу (Пӱр.).
ИМЫНЕР кончик иглы. Лу гана пышталтын кажне ургыш, ыш код верже имынер чыкаш (В.К.).
ИНАЛАШ умолять. ‒ Павай, мыйым утарал, теҥыз вӱдыш колталал, ‒ манын шийгол сӧрвала, йылмым луктын инала (Г.К.).
ИНАН доверие, вера. Тылат инан уке.
ИНАНАШ 1) веровать. Юмылан инанаш; 2) доверять, верить. Мый тылат ом инане. Тидлан инанаш ок лий.
ИНАНГАГАЗ аттестат (РМС). Тений мый школым пытарыме нерген инангагазым нальым.
ИНАНДАРАШ I удостоверить. Тудын кӧ улмыжым инандарен кертам. Кидпалым инандараш.

ИНАНДАРАШ II уверять. Мый тушто лийын омыл манын инандара.
ИНАНДАРЫШ удостоверение (документ); удостоверение личности. Инандарышетым ончыкто.
ИНАНСЫР недоверие; недоверчивый, сомнительный, не внушающий доверия, ненадёжный. Инансыр увер. Тиде еҥ деке мыйын инансыр лектеш. Мардеж вел ала-мо нера, кушта, монден ялт намысым. Куэ-влак совыштым кырат, а койышышт ‒ инансыр (В.К.). Тый инансыр улат, ом пу тыланет (Ӧ.Б.). Шокта инансыр увер: «Кастен ‒ концерт. Шкенан вий ден» (В.К.).
ИНАНСЫРЫН недоверчиво, подозрительно. Тек южышт инансырын эскерат кидемым (В.К.).
ИНАНЧЫТЫШ веротерпимость. Тӱрлӧ религий-влакын икте-весышт деке инанчытыш лийшаш.
ИНАНЫДЫМАШЛЫК неимоверный. Инаныдымашлык кугу пашам ыштыме.
ИНАҤДЫШ аргумент, доказательство. Тыйын нимогай инаҥдышет уке, тидлан нигӧ ок ӱшане.
ИНДЫР мука; пытка. Тудлан тугай индырым ужаш верештын, нигӧланат Юмо ынже пӱрӧ.
ИНДЫРАЛТМАШ страдание.
ИНДЫРГАШ мучиться, страдать, маяться. Арам те шонеда тыге, вурсен гусарым ‒ чыным шонышым: сӧйлаште коштын, индырген, ок пале пашаште шотшым (В.К.).
ИНДЫРЫМАШ мучение. Калыкым индырымаш. Вольыкым индырымаш.
ИНТЕЛЛИГЕНТЛАНАШ интеллигентничать. Интеллигент койышым кӧргышкышт шыҥдарен шуктен огытыл, вот и интеллигентланат, интеллигенций койышым кояш тӧчат.
ИНТЕЛЛИГЕНТЛЕ интеллигентный, респектабельный. В. Колла пеш интеллигентле еҥ лийын (Пӱр.).
ИРВОЛЬЫК дикие животные. Ирвольык чодыраште ила.
ИРВЫЗЛЕ пижма (бот.). Садыштыже ирвызле кушкеш.
ИРГАК крюк. Тӱрволакым иргакеш пыштат.
ИРЛАШ сломаться, поломаться (о технике). Машинан моторжо ирлен.
ИРЧАРА пустыня. Сахара ‒ Африкыште ик эн кугу ирчара.
ИТОГЛАШ подвести итог, подытожить. Ыштыме пашанам итоглаш жап шуын.
ИШКЫЛАЛТАШ сжиматься, тесниться. Курыкшелшыш шыҥен ий гай вӱдшӧ, ишкылалт (В.К.).
ИШЫК натиск, нажим. Тушманын ишыкшым шогалташ.
ИШЫКТЫМАШ ущемление. Айдемын праважым ишыктымаш.
ИЯВАРНЯ крючок у удил. Ияварняжым луктын, сорлыкым чикте.
ИЯИГЕ чертёнок. Тӱтанлан тӱньыкыштӧ ияигыла чаргыжмыже ок сите (В.К.).
ИЯРАК страстный, горячий, пылкий. Иярак вате (Ӧ.Б.).
ИЯРТАШ обольщать. Кӧ пала, молан ияртат? Ала колышо капым ия ынже иярте манын, ала колышо кап пелен иктаж-мом ынышт пыште манын? (Куг.).
Й
ЙИШ сорт. Мемнан садыште кок йиш олма кушкеш. Шанчызе-влак у йиш шыдаҥым луктыныт.
ЙОВЫР нарядно; нарядный. Пайрем, яра кече ‒ чиен лектыт йовыр (В.К.). Ӱдыр фуфайкым чиен, йовыр калпакым упшалын (В.К.).
ЙОГЫН 1) течение, русло (процесс развития, направление). Курым мучаште марий мерсотышто у йогын шочын (Куг.). Марий историйым шымлымаш пытартыш жапыште чын йогыныш возын; 2) течение (политическое). Мер-политик йогын.
ЙОГЫНВӰД протока; проточная вода. Кок келге агурым изирак йогынвӱд ушен шога. Йогынвӱд ару, яндар гынат, йӱштыл от керт кум гана, ойлат (В.К.).
ЙОГЫНГОРНО проток. Кок агурым важык кутышанрак йогынгорно ушен шога. Курык шелше гыч йончышо вӱд вашке йогынгорным муо. Пӱрымаш садак шке йогынгорныжым кычал муэш (Пӱр.).
ЙОГЫНДӰҤ исток. Немде эҥерын йогындӱҥжӧ Кужэҥер воктен верланен.
ЙОГЫНЧО текучий, проточный. Йогынчо вӱд. Йогынчо икса.
ЙОГЫНЧЫК жидкость; жидкое вещество. Тӱсдымӧ йогынчык. Ужар йогынчык. Аяр йогынчык.
ЙОГЫШО текущий. Эркын йогышо эҥер. Писын йогышо жап. Шижде йогышо илыш.
ЙОДКАГАЗ анкета (В.В.). Пашаш пурымо годым йодкагазым возыман.
ЙОДЫКШ запрос. Милиций гыч йодыкш толын.
ЙОДЫНВОЗЫШ ходатайство. Тудым суапландараш кӱлмӧ нерген йодынвозышым серыза.
ЙОДЫН ТОЛМЕШКЕ до востребования. Серышым «йодын толмешкыш» колто.
ЙОДЫШТМАШ допрашивание, допрос; опрашивание, опрос. Титаклыме еҥ дене йодыштмашым эртарыме. Йодыштмашым социолог-влак эртарат.
ЙОЖ вьюга, метель, метелица. Йож корным ӱштеш. Йож тӱҥалын.
ЙОЖТАШ вьюжить. Поран нур ӱмбачын йожта.
ЙОЗАКОКСА подать. Ожно помещик шке кресаньыкше-влак деч йозакоксам поген.
ЙОЗАКЧЕ данник. Но пален лий, шоя лӱмнер йозакче: еҥ шулдыр дене лийын от керт сакче (В.К.).
ЙОКРОК тоска, грусть. Ала шырчан памашла йӱдым поэтын шинчавӱд йоген. Садлан гын лирикым тымарте йокрокын таҥжылан шотлат (В.К.).
ЙОКРОКЛО безрадостный, безотрадный. Йокрокло илыш. Йокрокло ончыкылык.
ЙОКРОКЛЫН безрадостно, безотрадно. Йокроклын илышем эртен.
ЙОКТЕ до. Ола йокте. Эр йокте. Тҥ. марте.
ЙОЛАЛАШ подозревать в чем-то. Рвезым шолыштмылан йолалат.
ЙОЛАЛЫМЕ подозреваемый. Йолалымым але титаканлан шотлаш ок лий.
ЙОЛАН быстрый, ходкий. Тиде рвезе пеш йолан, писын коштеш.
ЙОЛАҤАШ становиться ходким, ходячим. Пайрем кечын окшак йолаҥеш, сокыр шинчаштеш (Ф.М.).
ЙОЛВАРНЯВУЯ на цыпочках. Йолварнявуя ошкылаш. Йолварнявуя шогалын, пече гоч онча (Онч.).
ЙОЛГА лучезарный, светлый. Йошкар-Ола кужемден Сомбатхей уремым, йолга тулжым тумереш чӱкта (Ф.И.).
ЙОЛГАШ блистать. Артист ятыр ийышкен сценыште йолген.
ЙОЛГЕНЧЕ блистательный. Йолгенче артист.
ЙОЛГО 1) блестящий (о творчестве). Йолго шӱдыр. Йолго сӱретче. Йолго поэт; 2) сверкающий, искрящийся. Чевер олык мучкет йолго сават модылден (Ник.М.).
ЙОЛГЫША след человека. Курсант-влакын йолгышаштым гына тошкен толыныт (Ю.А.).
ЙОЛДАШ намотать, накрутить; исходить, исшагать. Полмезын ий-влак йолденыт… Пужлен йӧршеш мланде паша (В.К.). Элнет чодырам тореш-кутынь шагал огыл йолден (Н.Л.).
ЙОЛДЫРТАШ наматывать, покручивать, навивать. Кок мучашан ӱмыр мундыражым я ронча да уэш йолдырта (Ф.И.).
ЙОЛЗАК ходок, пешеход. Ошкылеш йолзак. Марий йолзак-влак ожно кугыжа деке шумеш шуыныт.
ЙОЛЙӰК топот. Кенета имне йолйӱк шергылте (Куг.). Эше огеш шокто йолйӱк, папалте, папалте, чукай (В.К.).
ЙОЛЛАШ преследовать. Тушманым йоллаш. Ӱдырым йоллен кошташ. Мыйым йоллен ит кошт.
ЙОЛЛЫШО преследователь. Янлык капканыш логалын мучыштен каен, сусырген, йоллышым шижеш гын, ӱчым шукта (МЭ).
ЙОЛТАШАҤАШ подружиться; обзавестись друзьями. Йолташаҥна ме тудын дене пеш вашке (Куг.).
ЙОЛТАШЛА дружески, товарищески. Йолташла вашлияш. Йолташла мутланаш.
ЙОЛТАШЛЕ дружеский, дружественный, дружелюбный. Йолташле кыл. Йолташле мутланымаш. Йолташле вашлиймаш. Йолташле каҥаш.
ЙОЛТАШСЫР недруг; недружественный. Йолташсыр акт. Тый йолташсыр койышым ит кой.
ЙОЛТОР скороход (Сл.Е.). Тҥ. писынйол.
ЙОЛЧЫКЫШ шлёпанцы. Ӱмбалныже ‒ лопкарак спорт костюм, йолыштыжо ‒ йолчыкыш (В.Д.-О.).
ЙОЛШӰМА ощупью ног. Ачаж кӱдынь эрге лайыкын урем дене эрта йолшӱма (В.А.).
ЙОЛЪЕЧЕ коньки. Йолъече дене мунчалтат рвезе-влак (Ӧ.Б.).
ЙОМАКЛЕ сказочный. Тек огеш ойло йомакле калык. Тыште эн йомакле йомак-влакат чынеш толыт (В.К.).
ЙОМАРТ приветливый, ласковый, мягкий. Йомарт шомак. Йомарт ончалтыш. Йомарт озавате.
ЙОМАРТЛЕ праздничный, торжественный. Йомартле пайрем. Йомартле сомылка.
ЙОМДАРТЫШ потеря; урон, ущерб. Шучко сарын йомдартыш чотшым ялыштына Серге Павыл тӱҥале (Пӱр.).
ЙОНЧО брешь (недостаток). Тенийысе оксавиктышыште йончо лыҥак уло.
ЙОНЧЫК струя. Курык гыч вӱд йончык лектеш. Сусыржо гыч вӱр йончык эркын лектеш.
ЙОНЧЫКТАРАШ процеживать.
ЙОНЧЫКТАРЫМЕ прич. от йончыктараш. Шке чон вошт йончыктарыме илышвозыш кеч-кӧланат шергакан эҥертыш лийын кертеш.
ЙОНЧЫШ место просачивания воды. Курык тайылласе йончышла гыч изэҥер-влак тӱҥалыт, кӱ кокла гыч йончен лектын, кугу эҥерыш савырнат.
ЙОҤБУКВА гласная буква (линг.). Марий алфавитыште 12 йоҥбуква уло.
ЙОҤГАК 1) свободный, раздольный, привольный. Мый йоҥгак чодыраш кушкынам (Онч.); 2) свободно, раздольно, привольно. Кожла гыч пасуш лектат гын, йоҥгак чучеш (Ӧ.Б.).
ЙОҤГАТА 1) свежий (о воздухе). Йоҥгата юж. Шӱлаш йоҥгата; 2) простор. Пӱртӱс йоҥгата; 3) пространство (филос.). Сандалык йоҥгата. Уло докан ала-могай пӱртӱс вий тӱня йоҥгаташте.
ЙОҤГЕР I пространство. Сандалык йоҥгер. Тӱнямбал йоҥгер.

ЙОҤГЕР II редкий, сильно поредевший лес. Йоҥгерлаште пушеҥге-шамыч кужу улыт, йытыра, укшыжат уке, чыла икгай (Ӧ.Б.).
ЙОҤГЕШТАРАШ сделать более просторным. Пӧлемым йоҥгештараш.
ЙОҤГЕШТАШ I проясниться, просветлеть; становиться свободнее. Тӱнӧ йоҥгештын. Шого, изишак йоҥгештеш гын, билетым налам.

ЙОҤГЕШТАШ II освежиться, просвежиться, проветриться. Мый касым пешак вучем. Тунам йоҥгешташ лиеш, уремыш легылдалаш (Онч.).
ЙОҤГО простор, даль, ширь. Ончылнет йоҥго, кудалте умбаке ончалтышым. Мучашдыме йоҥго шинчам куандара, кумылым нӧлта.
ЙОҤГЫКТАШ звенеть, бряцать. Пила-влак чожгыктат, товар-влак йоҥгыктат (В.К.).
ЙОҤГЫН раздольно, свободно. Поэт кок тул коклаште йӱла: таҥ ок лек ‒ ойгыра, мур ок шоч ‒ ок му верым, садлан йоҥгын, тичмашын, чеверын поэт кок тул коклаште йӱла (В.К.).
ЙОҤГЫТ объём, габарит. Печкен йоҥгытшо 200 литр.
ЙОҤЕЖ смычка. Чымалтше кылым пералта йоҥеж, шыргыжалде от чыте кече семын (В.К.).
ЙОҤЙӰК гласный звук (линг.). Марий литератур йылмыште 8 йоҥйӱк уло.
ЙОҤЛАШ замирать. Шӱдыр-влак шолыт ‒ алмаз деч алмаз, кипарис коклаште мардеж йоҥла (В.К.).
ЙОРАК приключение (ММ). Корно йорак гыч серлагышым пу.
ЙОРГА шаловливый, озорной. Йорга мардеж. Йорга эҥер.
ЙОРГАК стёганое одеяло.
ЙОРЛЫК ниша. Коҥга йорлык. Илышыште шке йорлыкым муаш.
ЙОТЕШНАШ отчуждаться, отдаляться, охладеть. Паша деке йотешнаш. Йолташ деке йотешнаш. Олаште шочын-кушшо марий-влак ача-аваштын йылмышт, марий тӱвыра, марий илыш деч йотешненыт. Тҥ. йӱкшаш.
ЙОТЕШНЫМАШ отчуждение, охлаждение. Тунемме деке йотешнымаш.
ЙОТЕШТАРАШ изъять, конфисковать (имущество); отчуждать. Пӧртым йотештараш. Мландым йотештараш. Пого деч йотештараш. Айдемым шочмо йылме деч изинек йотештарат.
ЙОТЕШТАРЫМАШ изъятие, конфискация; отчуждение. Погым йотештарымаш.
ЙОТЕШТАШ отвыкать, отвыкнуть. Тошто йолташем-влак деч йотештынам. Ялысе илыш деч йотешташ.
ЙОТЕШТШЕ отверженный. Ялыштыже тудо йотештшыш савырнен.
ЙОТЕШТЫМЕ отверженный, отвергнутый. Тыште йотештыме-влак илат.
ЙОТКЕ весь, полностью. Шӱртӧ пырче йотке нӧраш. Кӱмыж-совла йотке поген наҥгайышт. Тҥ. чыла.
ЙОТЪЕҤ чужой, чужак. Лектыч Потий дене йотъеҥ кашак (В.К.). Кинде-шинчалым йотъеҥ шында гын, тудын чон але тылат ок порешт (В.К.).
ЙОТЭЛ зарубежная страна, иностранное государство. Мемнан-влак кызыт чӱчкыдынак йотэлыш канаш коштыт.
ЙОЧАГОТ детство. Мыйын йочаготем сар жапыште эртен. Йочагот ‒ эн пиалан жап.
ЙОЧАЛАНАШ ребячиться, шалить, проказничать, баловаться. Таче кугуракше-влакат йочаланат ‒ пайремыс. Йочан паша ‒ йочаланаш.
ЙОЧАЛАНЫМАШ ребячество, баловство, шалость. Йочаланымаш койышым южгунам кугурак-влакат ончыктат.
ЙОЧАЛАНЫМЕ ребячливый. Йочаланыме жап.
ЙОЧАЛЫК детскость, инфантильность. Йочалык гыч ынде лекман.
ЙОЧАПӦРТ детский дом, детдом. Ме шинчена йочапӧрт олымбалне, композитор Манчжурский тӱҥале мураш (В.К.).
ЙОЧЫЛА вялый, дряблый, увядший. Йочыла рвезе. Йочыла озым. Тҥ. лаҥгазе.
ЙОШКАРРОК суглинок.
ЙОШКАРШЕР артерия (анат.) (ММ).
ЙОШКЫНАҤАШ покрыться илом. Ший вӱд дене ожно йыргыктен йогышо эҥерна ялт йошкынаҥын пытен.
ЙОШТЕК I намёк. Мый тудын йоштекшым умылышым. Тудо йоштек дене ойла.

ЙОШТЕК II поперечина; поперечный; поперечно. Тиде верыште йоштек лийшаш. Йоштек пырня. Ломашым йоштек опташ.
ЙОШТЕКЛАНАШ возражать, протестовать. Мый тидлан йоштекланем.
ЙОШТЕКЛАШ намекать, намекнуть. Тудо мылам йоштеклен каласыш.
ЙОШТЕКОЙ возражение.
ЙОШТЕКЫН намёками. Йоштекын каласаш. Йоштекын шижтараш.
ЙӦНАҤДАШ приспособить к чему-л., сделать пригодным для чего-л. Тиде пӧртым клублан йӧнаҥдаш лиеш.
ЙӦНАТА удобный (вполне подходящий). Йӧната вер. Йӧната пӱкен. Кеч-могай йӧната жапыште толын кертыда.
ЙӦНДАРТЫШ производство. Верысе йӧндартыш.
ЙӦНДЕ без удобств.
ЙӦНЕШ бестолковый, беспутный. Эй, йӧнеш, мом ойлышт шинчылтат.
ЙӦНЕШТАРЫМЕ благоустроенный. Йӧнештарыме пачер. Йӧнештарыме ола. Йӧнештарыме кӱсото.
ЙӦНЕШТЫШ I приспособление, устройство. Пашалектышым кугемдаш манын, заводышко у йӧнештышым конденыт.

ЙӦНЕШТЫШ II удача, везение. Коштмо корныштет йӧнештыш лийже.

ЙӦНЕШТЫШ III: фонетике йӧнештыш фонетическое средство (линг.).
ЙӦНЛАШ приспосабливаться, приноравливаться. Йӧным мумышт семын кызытат йӧнлен толыт (Ф.М.).
ЙӦНЛӦ комфортабельный, благоустроенный, с удобствами; подходящий. Йӧнлӧ пачер. Йӧнлӧ келшык. Ах, йӧнлӧ, каргыме! Иле, ялт маче! (В.К.). Шагал годым лиеш муро тӱняште кызытсе гай лывырге игече, толеш… чынже денак йӧнлӧ да пайдале пагыт (В.К.).
ЙӦНЛЫК удобства. Тыште илаш нимогай йӧнлык уке. Ош Кугу Юмо, мыланна илыш йӧнлыкым пуэн шого (Кум.м.).
ЙӦНЛЫКТАРАШ приспособить. Тиде настам пырдыж воктен йӧнлыктараш кӱлеш.
ЙӦНОЗАНЛЫК промышленность (РМС). Марий кундемыште йӧнозанлык чот вияҥеш (ЙК).
ЙӦНЫК способ, приём. Эмлыме годым тыгай йӧныкым кучылташ лиеш. Кокыртыш чарыме йӧнык.
ЙӦР приправа (ММ). Йӧржымат пыште шӱрышкыжӧ.
ЙӦРАЛВЕР угодье. Мланде йӧралвер. Чодыра йӧралвер. Вӱд йӧралвер.
ЙӦРАЛВӰД водные угодья.
ЙӦРАЛЕ годный, пригодный, подходящий, отвечающий требованиям. Ӱдаш йӧрале пырче. Салтаклан йӧрале рвезе.
ЙӦРАЛЛЕ целесообразный, соответствующий. Йӧралле пунчал. Йӧралле сомыл.
ЙӦРАЛЛЫК целесообразность. Тиде пашам тӱҥалаш йӧраллык уке.
ЙӦРАЛМЛАНДЕ земельные угодья. Мемнан ялын йӧралмландыже чодыра марте шуйнен возын.
ЙӦРАЛЫК пригодность, потребность; то, что нужно, пригодится для чего-л. Пареҥге мӱшкырлан гына йӧра, а йӧратымаш ала-могай вес йӧралык (Ю.А.).
ЙӦРАҤДАШ одобрить. Планым йӧраҥдаш.
ЙӦРАТЫДЫМАШ нелюбовь. Вет сымыктышым йӧратымаш ‒ молым нимом йӧратыдымаш, маныт (В.К.).
ЙӦРЕТ манекен. Настасий витринеш арун поген шогалтыме йӧрет гай, кеч-кӧ нал (А.Арс.).
ЙӦРЛАНАШ наладиться, устроиться (ММ). Илыш йӧрлана. Паша йӧрлана.
ЙӦРЛАТАШ наладить, устроить, привести в порядок. Илыш-касышым йӧрлаташ.
ЙӦРНАЛТАШ смешаться, перемешаться. Илыш мемнан йӧрналтын кайык муро дене (Онч.).
ЙӦРЫШАҤДАРАШ усовершенствовать; привести в соответствие с требованиями. Специалист-влакым йӧрышаҥдараш. Технологийым йӧрышаҥдараш. Агроном-влакым йӧрышаҥдарыше курс.
ЙӦРЫШАҤДАРЫМАШ усовершенствование.
ЙӦРЫШӦ-ЙӦРДЫМӦ благоприятный, подходящий. Кугу зиянже шурно пашалан йӧрышӧ-йӧрдымӧ кече манмаште улмаш (МК).
ЙӦСАШ сожалеть, досадовать, терзаться (ММ); выразить сожаление. Уржам ӱдыдымылан йӧсен шинча. Весэлым ужын кертдымыжлан тачат йӧсен ила. Институт еш шоҥго туныктышын уке лиймыжлан йӧса.
ЙӦСЫК бремя, тяготы. Сар годым тугай йӧсыкым чытышна, шарналташат лӱдмашан (Куг.).
ЙӰДВЕЛ ЙӰШТӦ ОҤГО Северный Полярный круг (геогр.).
ЙӰДВЕЛШӰДЫР Полярная звезда. Йӱдвелшӱдыр ‒ моткоч кугу шӱдыр.
ЙӰДОМО сон (крепкий). А йӱдомо дене капкыл вияҥеш (В.К.).
ЙӰДПӦРТ ночное пристанище, ночлег. Тӧчыш узьмакыш капкам тӱкалаш, пуйто йӱдпӧртыш, лӧкаш да малаш (В.К.).
ЙӰДРӰДӦ полночь.
ЙӰДЫК рассудок, соображение. Йӱдыкшӧ пытен. Йӱдыкем дене шонен шинчем (Ю.Г.).
ЙӰКВУНДО фонетика, звуковой состав (линг.). Марий йӱквундым тӱрыс почын пуаш руш алфавитысе буква ок сите.
ЙӰККЕЛЫШТАРАЛТМАШ ассимиляция (линг.).
ЙӰКЛАНДАРАШ озвучить. Йӱкландарен пу шке йодмашетым.
ЙӰКЛАСАШ голосовать. Пунчаллан икой дене йӱкласышт. Тҥ. йӱклаш.
ЙӰКЛАШ голосовать, отдать свой голос. Тудо коммунист-влак верч йӱклен. Тҥ. йӱкласаш.
ЙӰКЛЫЗӦ голосующий. Йӱклызӧ-влак кидыштым нӧлтальыч, йӱклымаш тӱҥале.
ЙӰКЛЫМАШ голосование. Вияш йӱклымаш прямое голосование. Виш йӱклымаш открытое голосование.
ЙӰКРАДАМ звукоряд. Тушто (шӱвырыштӧ) теорий дене келшыдыме йӱкрадам уло (МЭ).
ЙӰКСЕМ тон (муз.); голос (линг.). Йоҥйӱкым каласыме годым йӱксем лектеш.
ЙӰКСОЛНЫШ отголосок, отзвук.
ЙӰКСОЛНЫШАН аукающий. Йӱксолнышан «ау» олмеш кычкырем: «Эй, пу ынде возыметым, мо уло, печатле, чонетым поч!» (Ю.Г.).
ЙӰКСЫЛАНАШ любезничать, льстить. Кузе ок лек, теве ончал, кузе йӱксыланат ӱдыр ден рвезе (А.Ф.).
ЙӰКТАШ озвучить; читать вслух. Серышым йӱкташ. Книгам йӱкташ. Кумалтышым йӱкташ.
ЙӰКЧОРА голосовые связки (линг.). Йоҥйӱкым ыштымаште тӱҥ верым йӱкчора налеш.
ЙӰЛАЗЕ творец традиций, традиционалист. Но ир йӱла налеш гын ойым, йӱлазыжат шкеак лият (В.К.).
ЙӰЛЕ горящий. Йӱле сорта. Йӱле тул эркын чытыра.
ЙӰЛЕМ пожарище. Йӱлем олмышто кызыт у пӧрт-влак нӧлталт шинчыныт.
ЙӰЛЕР гарь, горелое место в лесу. Йӱлерыште эҥыжвондо кушкын шогалын.
ЙӰЛТЫШ горючее (бензин, нефть, мазут), топливо. Бакыште йӱлтыш пытен, каен она керт.
ЙӰЛТЫШ-ШӰРТЫШ горюче-смазочный материал. Йӱлтыш-шӱртыш кодын огыл (МК).
ЙӰЛЫКШ пожар. Кодшо йӱдым пошкудо ялыште кугу йӱлыкш лийын.
ЙӰРАВЫРТЫШ зонт; навес, козырёк (над дверью, окном, т.д.). Йӱр йӱраш тӱҥале ‒ еҥ-влак йӱравыртышым луктыч. Омса ӱмбалне йӱравыртышым йӧнештарыме.
ЙӰШТЫГАН метелица. Йӱштӧ мардеж урем мучко йорта, йӱштӧ мардеж йол ӱмбач йӧрыкта. Йӱштӧ мардеж, йӱштыган, ӱштыган, ӱдыр камвозо, муралт кӱсле гай (В.К.).
ЙӰШТЫШКАП холодильник. Йӱштышкапыште кочкыш йӧрвар эрлалан сита.
ЙӰШТЫШӰМАН равнодушный. Тыге мемнам туныктеныт, сандене кушкынна ме пеле-пуле марий семын: шочмо йылме да тӱвыра деке йӱштышӱман.
ЙЫВЫЖА мягкий, приветливый, покладистый. Йывыжа шудо. Йывыжа коваште. Йывыжа ончалтыш. Йывыжа кумыл.
ЙЫВЫЖГЕ корректный, обходительный, учтивый, деликатный. Тудо пеш йывыжге айдеме.
ЙЫВЫЛТАШ льстить. Йывылташ тудо пеш кертеш. Йывылтен-йывылтенак вуйлатышыш кӱзен шуо.
ЙЫВЫЛТЫМАШ лесть, льщение. Йывылтымаш дене гына мӱндыркӧ от кае.
ЙЫВЫРТ I 1) тайна, секрет. Мый тылат ик йывыртым почшаш улам (Онч.); 2) скрытый, затаённый. Кӧрдӧ ял калык шукынжо йывырт улыт. Йывырт-влак тошто семын илат (А.В.); 3) скрытно, тайно. Йывырт ышташ. Йывырт илаш.

ЙЫВЫРТ II восторг, восхищение; восхитительный, восторженный. Чоным йывырт авалтыш. Йывыртлан мучаш уке. Йывырт кумыл.
ЙЫВЫРТАРЫШЕ радостный, радующий. Йывыртарыше увер. Йывыртарыше сеҥымаш. Йывыртарыше усталык.
ЙЫГЫЖГЕ омерзительный, мерзкий, гадкий. Йыгыжге айдеме. Йыгыжге кумыл. Йыгыжге койыш. Йыгыжге пуш.
ЙЫГЫЖГЕ-ТӰКӦ ядовито-жёлтый. Ончыко йыгыжге-тӱкӧ тӱсан тувырым чийыше пӧръеҥ лекте да кидшым лупшкедылын ала-мом ойлаш тӱҥале.
ЙЫГЫЖГЫЛЫК мерзость, отвратительность. Еҥым жаплыдыме койышын йыгыжгылыкшым тудо ала-кузе умылен моштен.
ЙЫГЫЖТЫШ презрение (ММ); отвращение, омерзение. Йӱшӧ еҥ деке йыгыжтыш лектеш. Шочмо йылмыштым орлен коштшо-влак дек йыгыжтыш деч моло ок лек. Коклазе, йыгыжтыш. Илат тӱням шоя ден шыгыртен (В.К.).
ЙЫГЫЖТЫШЫН надоедливо, докучливо, назойливо. Коям мутланышын мый кукшын, эсогыл йыгыжтышын коям (В.К.).
ЙЫГЫРЕМДАШ соединить (превратить в сложное слово) (линг.). Нине мут-влакым калык акрет годымак йыгыремден (МЭ).
ЙЫГЫРЛАШ спарить, связать попарно, соединить, сочетать. Тендам когыньдам йыгырлаш кӱлеш. Йыгырлен шогалтыме меҥге. Йыгырлен кылдыме выньык. Вачыште йыгырлен сакыме кок мешак.
ЙЫГЫРМУТ сложное слово (линг.). Марий йылмыште шуко йыгырмут уло, нуным ужын мошташ веле кӱлеш (Куг.).
ЙЫГЫРМУТАҤДЫМЕ ЙӦН способ сложения слов (линг.).
ЙЫГЫРТАШ совместить; совокупить; поставить рядом. Шокшо вӱдым йӱштӧ дене кӱлеш ыле йыгырташ (В.Д.-О.). Сергейын тӱрыс чынамалже уло ты сеҥымаш пайремлан йывырташ: темен «наркомыным», ошкиндым шулын, иктеш куан ден ойгым йыгырташ (В.Д.-О.).
ЙЫДАҤ струна. Кӱсле йыдаҥ. Ковыж йыдаҥ.
ЙЫЖОП льстец, подлиза, угодник, подхалим. Йыжоп улмыжо вигак коеш. Йыжоп койышыжым ончыктыш.
ЙЫЖОПЛАНАШ подхалимничать, подлизываться, льстить, угодничать. Саде ӱдырамаш ӱмыржӧ мучко йыжопланен коштын.
ЙЫЖЪЕҤ член (партии, общества, организации, т.д.). Партий йыжъеҥ. «Марий ушемын» йыжъеҥже. Йыжъеҥ семын советыште тыгак вес олала гыч профессор-влакат лийыныт.
ЙЫЖЫҤ 1) часть, звено. Факультет ‒ вузын ик йыжыҥже; 2) этап. Илыш йыжыҥ. Марий литератур йылмын вияҥме корныштыжо кум йыжыҥым ончыктат.
ЙЫЖЫҤАН составной (линг.). Йыжыҥан глагол. Йыжыҥан сказуемый. Йыжыҥан чот мут. Йыжыҥан формо.
ЙЫЖЫҤДАШ упражнять, тренировать (развивать мышцы). Кызыт ынде марий рвезым йыжыҥда физкультур (С.Ч.).
ЙЫЖЫҤЛАЛТАШ члениться, расчленяться, дробиться. Илыш йыжыҥлалтеш. Мерсото йыжыҥлалтеш.
ЙЫЖЫҤЛАЛТМАШ членение, дробление. Йӱк йыжыҥлалтмаш. Мут йыжыҥлалтмаш.
ЙЫЖЫҤЛЫК состав (линг.). Мутын йыжыҥлыкше.
ЙЫЖЫҤШОТ состав (линг.). Тиде ойлончышым йыжыҥшот дене лончылен пуаш кӱлеш.
ЙЫКСЫРТАШ уничтожить, истребить. Тушманым йыксырташ. Кармым йыксырташ. Осаллыкым йыксырташ.
ЙЫЛГЫЖМЕТАЛЛ цветной металл. Тиде ӱзгарыште 30 грамм йылгыжметалл уло.
ЙЫЛГЫК блеск (ММ). Тылзе йылгык вишкыде пыл вошт йонча. Яндар ий кечыйол йылгыкым тораш мӧҥгештара. Машина янда деч мӧҥгештаралтше кечыйол йылгык шинчам йымыктара.
ЙЫЛДЫР журчащий. Йылдыр-лай йылдыр вӱд йогалеш (Муро).
ЙЫЛКЫДЕ мерцающий. Йылкыде шӱдыр-влак кавам шоктела шӱткаленыт (Онч.).
ЙЫЛКЫНЧЫК выскочка (В.В.). Мемнан коклаште ик йылкынчык уло, чыташат ок лий.
ЙЫЛМАҤАШ приобрести язык; выучить язык. Мутет уло, ой лиеш, йылмызе еш мом ышта? Калык лиеш, йылмаҥеш, йылме пыта, еҥ пыта (В.В.).
ЙЫЛМЕШТАШ научиться говорить. Талук мучашлан йоча йылмешташ тӱҥалеш.
ЙЫЛМОНЧЫКЫЛЫК языковая будущность. Кызытсе марий-влак коклаште йылме вияҥме корным умылышо-влакат улыт. Тиде куандара да волгыдо йылмончыкылыклан ӱшаным шочыкта (Пӱр.).
ЙЫЛМОРГАЖ говорун; краснобай, болтун. Кресача Ольошын тугай: кочкаш-йӱаш тудлан ок кӱл ‒ кутыраш эрыкым пу. Путырак йылморгаж (Онч.).
ЙЫЛМЫВЕЧЕ сфера употребления, область распространения языка. Марий йылме нерген ойлымо годым эн ончычак тудын йылмывечыжым кумдаҥдыме нерген мутым тарватыман (Онч.).
ЙЫЛМЫДУП спинка языка. Соҥйӱкым ыштымаште йылмыдупат участвоватла.
ЙЫЛМЫДЫМЕ безмолвный. Но кӧргӧ намыс йылмыдыме огыл, огеш пу тудо чыным ондалаш (В.К.).
ЙЫЛМЫЛОНЧЫШ грамматика. Марий йылмылончыш. Руш йылмылончыш.
ЙЫЛМЫМУЧАШ кончик языка; переднеязычный (линг.). Йылмымучаш соҥйӱк.
ЙЫЛМЫЧЕ разговорчивый. Рвезе пеш йылмыче, кеч-кӧ денат кылым вашке муэш. Пауль Аристэ алте йылмызе веле огыл, тыгак тудо эше моткоч йылмыче ыле (Пӱр.).
ЙЫЛМЫЧОҤЫШ языковое строительство. 20‒30 ийлаште марий йылмычоҥыш сомыл чот нӧлталт каен.
ЙЫЛМЫШАМ языковое сознание. Марий-влакын йылмышамыштым почылтараш кӱлеш.
ЙЫЛМЫШАНЧЕ языкознание, языковедение. Финн-угор йылмышанче.
ЙЫЛМЫШИЖМАШ языковое чутье. Кажне еҥын шке йылмышижмашыже уло.
ЙЫЛМЫШЫҤДАРТЫШ языковое погружение. Йылмышыҥдартыш ‒ йот йылмым туныктымаште у йӧн. Йылмышыҥдартыш рӱдер.
ЙЫМЫЖГАШ ушибиться. Йолетше мо лийын, окшаклет? ‒ Йымыжгенам.
ЙЫМЫЖГЕ ВЕР уязвимое место. Еҥым йымыжге верже гыч перет гын, кола (Ӧ.Б.).
ЙЫМЫЖТАШ ушибить. Кидем йымыжтенам, пеш коршта.
ЙЫМЫКТАШ промотать (истратить, израсходовать деньги) (ММ). Йӱаш пижмем дене чыла оксамым йымыктышым.
ЙЫНДАЛЗЕ лапотник. Эчу пеш тале йындалзе ыле.
ЙЫҤГЫРЛАШ звенеть, заливаться колокольчиком. Мардеж дене телефон воштыр йыҥгырла. Шӱшпыкат ломбереш помыжалтын, йыҥгырла лупс шийын эрвелеш (Ф.И.).
ЙЫҤГЫРШАГАТ будильник. Эрдене йыҥгыршагат помыжалтарыш.
ЙЫҤЫСЫМАШ стенание. Уке мыйын шӱм рвезылыклан воштылшо, ок алгаштаре тудым тыгай йыҥысымаш (В.К.).
ЙЫР круг; округа. Кече шичмеш, эше иктаж кум йырым ыштен шуктем дыр. Йырыш лектеш Изи Тымапий ‒ тӱмырвашкар гай, пондаш кынер кутыш (В.К.). Садланак йырыште туддечын сай имнян еҥ лийын огыл (В.К.).
ЙЫРАВЫРТЫШ окружение, среда, обстановка. Руш йыравыртышыште илаш.
ЙЫРВЕЛ 1) среда, атмосфера. Пӱртӱс йырвел; 2) окружающая среда. Йырвел тӱня окружающий мир. Мый марий йырвелеш кушкынам.
ЙЫРГЕ 1) общество, общественность. Сылнымут йырге. Шанче йырге; 2) окрестность; окрестный. Йырге кундем. Ола йыргеште чодыра уке.
ЙЫРГЕЖ 1) оборот, виток. Сандалык корабль мланде йыр шӱдымшӧ йыргежым пытара; 2) круговорот, круговерть. Илыш йыргеж. Вӱд йыргеж.
ЙЫРГЕК кружок (группа людей). Сылнымут йыргек. Драме йыргек. Химий йыргек.
ЙЫРГЕЧ округ, окрестность. Тудын гай чапле качым йыргечыште але ужын огынал (А.В.).
ЙЫРГЕШКЕМАШ округлеть, округлиться. Волгыдо-канде шинча кугышинча гай кугемын йыргешкеме (Куг.).
ЙЫРГЕШКЕМДАШ округлить. Комылям йыргешкемдаш.
ЙЫРГЕШТАРАШ округлить. Тудо лукшым йыргештаре. Комылям йыргештараш. Кӱ моклакам йыргештараш. Числам йыргештараш. Акым йыргештараш.
ЙЫРГЕШТАШ округлиться. (Колын) …шинчаже чот йыргештын, кугемын (В.К.).
ЙЫРГОРНО окружная дорога. Озаҥыш, Йошкар-Олаш пурыде, йыргорно дене каяш лиеш.
ЙЫРГЫЖ перетряска. Ӱдырамаш тугай йыргыжыш верештеш ‒ суд марте шукта (Ф.М.).
ЙЫРЛАШ 1) окружить. Олам йырлаш. Каваным йырлаш. Немыч-влак Ленинградым кум ий годым йырлен шогеныт; 2) пробежать круг. Стадионым кум гана йырлышым.
ЙЫРНЫК брезгливость, отвращение; гадкий, противный, мерзкий. Тудын койышыжо йырныкым луктеш. Йырнык паша. Йырнык айдеме.
ЙЫРНЫКЛАНАШ вести себя гадко, противно, мерзко. Уло мемнан дене ик тугай айдеме, кудо эртак йырныкланен коштеш.
ЙЫРОНЧАЛТЫШ кругозор. Ешартыш материал йочан йырончалтышыжым шараш полша (Куг.).
ЙЫРОНЧЫЗО обозреватель. «Кугарня» газетын йырончызыжо литератур илыш нерген чапле статьям возен.
ЙЫРОНЧЫШ обозрение. Сылнымут йырончыш. Тӱнямбал илыш йырончыш.
ЙЫРШОНАШ, ЙЫРШОНКАЛАШ соображать. Ну-ко, йыршоналтен ончо-ян: тыге ыштена гын, мо лектеш?
ЙЫРШОНЫШ соображение. Тиде рвезын йыршонышыжо пеш начар.
ЙЫРШӦРЫНАН всесторонний. Йыршӧрынан полыш. Йыршӧрынан шинчымаш. Йыршӧрынан ончалтыш.
ЙЫРЪЮЖ атмосфера. Пашаштына йыръюж сай. Йыръюжын температуржо 20 градус. Ушан еҥ-влак чоҥештылше тӱрлӧ аппаратурым шонен луктыныт, но йыръюжым лавыртымым чарен кертын огытыл (Л.Я.).
ЙЫРЫМ среда, окружение. Йыр койшо тӱня йырым лиеш (ЙК).
ЙЫРЫНЧЫК нечистоплотный. Йырынчык вате (Ӧ.Б.).
ЙЫТМЫЖАШ жалобно ныть, стонать, визгливо звучать. Скрипке йӧсын йытмыжеш.
ЙЫТЫГАШ проголодаться. (Абдул ден Эчан) мӱшкыр чот йытыгыш манын, мӧҥгыш тарванышт (В.К.).
ЙЫТЫРАЛЫК красота, прелесть. Александровын почеламутлаштыже тӱжвал йытыралык, образлан кӧра образ огыл, кӧргӧ сылнылык, шонымашын сылнылыкше шижалтеш (В.К.).
ЙЫТЫРАҤАШ стать красивее, улучшиться. Ӱдыр ялт вашталтын, йытыраҥын. Мемнан олана палынак йытыраҥын.
ЙЫТЫРАҤДАШ сделать красивее, разукрасить. Пӧртым йытыраҥдаш. Уремым йытыраҥдаш.
ЙЫТЫРАЭШТАШ стать красивым, стройным. Валя кушкын, йытыраэштын, палашат ок лий (Куг.).
ЙЫЧАШ ныть, хныкать, жаловаться. Мом эре йычен коштат?
ЙЫЧКЕШТАШ вывихнуться. Чон йычкеште!.. Трук шыпланыш чыла (В.К.).
ЙЫЧЫК зануда; надоедливый. Йычык айдеме эре йычен коштеш.
ЙЫШТЫМАҤДАШ шептаться, говорить шёпотом (ММ). Мом тушто пеш йыштымаҥда?
К
КАВАВУНДАШ поднебесье. Чон ала-кушко торашке кававундашке ӱжеш (Л.Я.).
КАВАДӰР горизонт. Кече кавадӱрыш волыш.
КАВАРТАРАШ уничтожить. Тушманым кавартараш. Аярым кавартараш.
КАВАСАВЫРТЫШ небосклон. Рӱмбалгыше кавасавыртышыште шӱдыр чӱкталте.
КАВЫЛ милость, благодеяние. Умыр йӱрет дене, шокшо кечет дене, эр тӱтырат дене кавыл ыште (Кум.м.). Пӱртӱс деч кавылым вучыман огыл, налман. Еҥлан кавылым ыштен веле, поро илышым ужаш лиеш.
КАВЫНЕ венец, корона (при венчании); свадебный, венчальный, подвенечный. Кавыне вургем. Ончыза, могай мотор кавыне вургемым чиен лектын (У вий).
КАВЫР гордый. Кавыр айдеме косир, нужна еҥ дене ок шойышт, пояным веле йӧрата (Ӧ.Б.).
КАВЫРАКА высокомерный, спесивый. Кавырака еҥ. Кавырака койышан.
КАГА насекомое. Кага ‒ ужар тӱнян осал тушманже.
КАГАЗВИКТАРЫЗЕ делопроизводитель. Ачам рвезыже годым ик тӧнежыште кагазвиктарызе лийын.
КАГАЗВИКТЫШ делопроизводство. Кагазвиктыш сомыл. Кагазвиктышым марла шукташ.
КАГАЗЛЕ бумажный, письменный (РМС). Кагазле пашам шукташ. Кагазле йодыш.
КАГАЗПОГЫК личное дело (документ). Кажне пашаеҥлан шкенжын кагазпогыкшым ыштеныт.
КАГУТНЬО цвета радуги. Кагутньо пота (Г.П.).
КАГЫРИК запятая (линг.). Ваштарешле ушем мут ончылан кагырик шындалтеш.
КАДЫРИК поворот. Корно кадырик. Илыш кадырик. Поезд кадырикышкет толын шуынат, пуйто кавашке кудал кӱзыкта (Ю.А.).
КАДЫРТОЯ трость, клюшка. Шоҥго ӱдырамаш кадыртоям налын лектын шогалеш (Куг.). Кадыртояжым лопка олымбал век шуялта (Онч.).
КАЖАЙ враль, брехун. Кажай пеш ойлыштеш, уждымыжым ужеш, колдымыжым колеш (Ӧ.Б.).
КАЗАВАЧА козлёнок. А шоҥго бригадир шылта чон порыжым чал ӧрышеш: ‒ Изи казавача чылтак (В.К.).
КАЙ мурава. Кай шудо. Кай шочеш, шудым солен налмеке. Кай кушкын (Ӧ.Б.).
КАЙЛАНАШ всходить, прорастать, дать всходы. Шудо кайлана йӱр почеш, кайже куатлын лектеш (Ӧ.Б.).
КАЙЫКИГЕ птенец. Йоча кушкеш, модеш, ялт кайыкиге гай (В.К.).
КАК сушёный. Кондо-ян эҥыж как пыштыман аракам (Ю.Г.). Лук эҥыж какым, кодшо пӱрым, чай тамлан матрушкат лийшаш (Ю.Г.).
КАКНИЙ сушёное лыко. Какнийым телылан йыдалым ышташ ямдылат (Ӧ.Б.). Могай кӱлеш, тугае калып, какний сита ‒ чевер лиеш (В.К.). Вӱд гай писе кӱзӧ какнийым шӱшта (В.К.).
КАЛАСЕНМУРО песня (сюжетная). А каласенмурышт альбом ден тетрадьыштышт том дене савыктен лукташ сита (Онч.).
КАЛАСКАЛЧЕ рассказчик, повествователь. Роман каласкалчын ойлымыжо семын возалтын.
КАЛАСЫММУТ заявление (официальное сообщение).
КАЛЫКАҤДАШ I демократизировать; обнародовать что-л. Элым калыкаҥдаш. Кучемым калыкаҥдаш. Тӧртыкым калыкаҥдаш.

КАЛЫКАҤДАШ II конфисковать. Тудын погыжым калыкаҥденыт. Тҥ. шупшын налаш.
КАЛЫКАҤДЫМАШ демократизация. Илышым калыкаҥдымаш.
КАЛЫКАҤДЫШ народность. Калыкмут ден мутсавыртышым моштен кучылтмаш ойлан чынжымак калыкаҥдыш сыным пуа (МЛИ).
КАЛЫКВОЖ раса. Ош калыквож. Шем калыквож. Нарынче калыквож.
КАЛЫККОКЛАСЕ межнациональный. Калыккокласе кыл.
КАЛЫКЛЕ национальный. Калыкле тоштер. Калыкле пайрем. Калыкле банк.
КАЛЫКЛЕ-КЕЛЫШТАРЧЫК СЫМЫКТЫШ народно-прикладное искусство. Пытартыш жапыште марий-влакын калыкле-келыштарчык сымыктышышт чот вияҥ каен.
КАЛЫКЛЫК национальность. Мыйын калыклыкем ‒ марий.
КАЛЫКМАРИЙ люд. Писатель авамын йолташ ӱдыржым, калыкмарийым йӱктен коштшым, йӧратен шынден (МЭ).
КАЛЫК ЫШТЫШ-КУЧЫШ СЫМЫКТЫШ народно-прикладное искусство.
КАЛЫПЙОЛ плоскостопие. Калыпйолан улмыжлан кӧра тудым армийыш ышт нал.
КАЛЫПЛАЛТАШ формироваться, складываться. Марий литератур йылме революций деч ончыч калыплалташ тӱҥалын (Онч.).
КАЛЫПЛАЛТМАШ формирование, становление. Мутвундо калыплалтмаш калыкын илыме верже, илыш ойыртемже дене чак кылдалтеш (Онч.). Айдеме семын калыплалтмаштем Аристэ мылам шке ачам деч утларак ыштен, манаш лиеш.
КАЛЫПЛАШ формировать. Марий литератур йылмым тӱҥалтыш жапыште тӱшкан калыпленыт.
КАНДАРЧЫК передых. Нимогай кандарчык уке, эре паша. Айда изиш каплан кандарчыкым пуэна.
КАНДЫШЕР вена (анат.) (ММ). Кандышер пуалын.
КАНЕ поддержка, подмога, помочь. Нуно пеш келшен, каньым ыштен илат ыле. Кане ӱмбак каньым ышташ (МЯ). Кызыт кане, мемнан декат мийыде ида код (М.К.).
КАНЫШЖАП отпуск. Канышжапым мылам июльышто веле пуат.
КАНЫШЧЕ отпускник. Мый шочмо гыч канышче улам.
КАНЬЫЛТАШ облегчить. Шужышо, кылмыше, кӱчызӧ Российын пӱрымашыжым каньылтен, незер айдемын шуматлыкеш таптыме кажне кумыр (В.К.).
КАНЬЫСЫР неудобство, неловкость, неловкое положение, стеснённость. Мылам тудын ончылно каньысыр, тыге ыштыме ок кӱл ыле. ‒ Ынде илыш кече пытыш, ‒ шона Чачий, мом ышташ? Каньысыр гыч кузе утлаш? (С.Ч.). Мыйым тый каньысырыш луктыч.
КАНЬЫСЫРВЕР место лишения свободы, колония. Тудо яллан ала-могай титакым ыштен, куд ийым каньысырверыште эртарыш (Онч.).
КАНЬЫСЫРЛАНАШ беспокоиться. Почеламутлаште ончыктымо экшык-влакым тудо каньысырланыде колыштын огеш керт (В.К.).
КАНЬЫСЫРЛАНДАРАШ искушать. Тиде ӱдыр Мичум чотак каньысырландара, но лишкыже мияш сулык деч лӱдеш (Онч.).
КАНЬЫСЫРЛАШ поставить в неловкое положение. Мый тендам каньысырлаш шонымаш уке.
КАНЬЫСЫРЫН неудобно, неловко. Мылам тудын ончылно ала-молан эре каньысырын чучеш.
КАҤАШ заседание. «Марий ушем» мердолкынын угыч сайлыме вуйвержын икымше каҥашыже лийын (МЭ).
КАҤАШЛАНАШ советоваться, посоветоваться. Тиде йодыш шотышто пырля каҥашланаш кӱлеш.
КАҤАШПОГЫН заседание. Кафедрысе каҥашпогын.
КАҤАШЧЕ советчик. Нуно мылам кугурак йолташ, каҥашче лийыныт (Пӱр.).
КАҤАШЪЕҤ советник. Президентын каҥашъеҥже. Эше толын шуыт марий калык деке тугай книга, журнал да шымлымаш-влак, кушто Иван Ивашкин нерген ‒ финн-угор-влакын эҥертышышт, каҥашъеҥышт, полышкалышышт нерген ‒ поро деч поро мут каласыме лиеш (Г.З.).
КАПВИЙ физическая сила. Капвийже уло, ушвийже уке. Кугу капвиян еҥ.
КАПВУРГО туловище. Капвургышто ала-можо шуркала.
КАПЕШТАШ принять форму, оформиться. А чап? Изиш капештше да кугемже, кугужак тудо огеш кӱл мылам (В.К.).
КАПКАЛАШ чинить. Йоча годсо тошто пӧртым капкалем кузе-гынат (Ф.И.).
КАПКӦРГӦ внутренности, внутренние органы (человека и животных) (анат.). Капкӧргӧ чер. Капкӧргыжӧ пужлен.
КАПКУЛЬТУР физическая культура. Капкультур урок. Капкультур дене заниматлаш.
КАПЛАНАШ 1) накапливаться; набираться. Пыл каплана. Мом ыштыме, чыла иктореш каплана. Шошым лум каплана. Вольык пече лукыш каплана (Ӧ.Б.). Тҥ. чумыргаш; 2) формироваться. Ӱдыр каплана. Рвезе чома каплана (Ӧ.Б.). Поэтессын шӱм-чонжо пыстыл почеш пыстылым, шомак почеш шомакым, почеламут почеш почеламутым поген каплана (В.К.).
КАПЛАНЫМЕ прич. от капланаш. Пуйто лывырге куэн капланымыжым, шке моторлыкшо дене куанен юарлымыжым ужат (В.К.).
КАПЛАШ I охватить. Пӧртым тул каплен (Ӧ.Б.).

КАПЛАШ II кроить. Тувырым каплаш. Мыжерым каплаш.
КАПОРА тело; останки. Кавасе капора небесное тело. Корабльын капораже корпус корабля. Айдемын капораже останки человека. Ачаже гаяк капоран, тугайракак тӱсан (МЭ).
КАПОРОЛ телохранитель. Тудым фараонын капорол вуйлатышыже шке декыже налын (БЛ).
КАППУРГЫЖ прах. Ик жапыште Глезденёвын каппургыжшым марий мландыш кондымо нергенат ойленыт ыле (Онч.).
КАПЫР полчище, орда. Немыч капыр. Тушман капыр. Ах, Африкым пустыньыш лукшо шем капырын йоча, колат? (В.К.).
КАР напряжённый, трудный, сложный. Кар илыш. Кар пагыт. Кар пагыт шеҥгек кудал эртен (Онч.). Шӱдырен марий вате ош меж кӱнчылам, ушыж ден шерген илыш кар лончылам (Онч.).
КАРАП корабль. Шкежат ок пале, куш иеш карап. Кержалтын мардежоҥ, пучен, туржалтын (В.К.).
КАРАПЧЕ корабельщик. Карапче-шамыч канаш шогалыт (Л.Я.).
КАРГАНАШ раскаиваться, каяться; терзаться. Юмылан карганаш. «Тый, манеш, шолыштынат!» ‒ «Мый, манам, шолыштын омыл! ‒ «Шолыштын отыл дык, Юмылан каргане» (Ӧ.Б.). Сортам чӱктен, ынде нигунамат шолышташ ом тӱҥал манын карганен (С.-Эрг.).
КАРГЫЗЕ проклинатель. Улыт вет тачат мемнан коклаште айдеме тукымым каргызе-влак. Шӱвал шындышым чыла каргызе-влак ӱмбаке да вием шутымо семын йылмынам эркын пургедаш тӱҥальым (Пӱр.).
КАРГЫМЪЕҤ проклятый (о человеке). Тыгодым уна-влак ончылно каргымъеҥ моктанаш йӧратен, пуйто тудо улан илышым намия (Онч.).
КАРМ аппетит (Сл.Д.).
КАРМАН крепость, твердыня. Курык вуйышто ханын кӱ тамык ‒ карман (В.К.).
КАРНЫК 1) плёнка в желудке коровы, в старину её использовали в качестве оконного стекла; 2) звено в оконной раме. Окна карнык. Окнаштыже ик карнык пудырген, мардеж южта.
КАРНЫКТАРАШ вспучивать. Южо еҥ-влакын мӱшкырыштым савырголтыш карныктараш тӱҥалын.
КАРТЧЕ картёжник. Тидым нигузеат ышташ ок лий, манын шонышт, да картче-влакат келшышт (Ю.Г.).
КАРТЪЕҤ жрец, служитель культа. Картъеҥым кӱсотышто чоклаш шогалтат, тудак веле чокла, молышт огыт чокло, молышт кумалыт (Ӧ.Б.). Тҥ. онаеҥ.
КАРУ 1) наказание. Карум пурташ. Да шӱмнам пунчалеш ик шыде ‒ кару кӧлан кунам толеш (А.И.); 2) сопротивление, отпор. Тиде кутыр коллективизаций годым пеш чот карум пуэн шогыш (М.Ш.).
КАРШ склон. Карш корно трудная дорога, дорога на подъём. Каршым кӱзаш имньылан неле (Ӧ.Б.). Тҥ. тайыл.
КАРЬЕРЛАНАШ карьерничать. Но тыгежак намысдымын, шинчаора карьерланаш тӧчымашыже уке ыле.
КАСАЛЫК 1) загон. Шке касалыкем солен пытарышым. Мый таче кок касалыкым тӱредынам, кодеш кум касалык… Кокыт пыта (В.К.); 2) надел. Революций деч ончыч мыйын кочамын кок касалык мландыже лийын.
КАСАРАЛТМАШ покаяние. Тиде эн чапле касаралтмаш, могайым вуянче тоштын возаш (В.К.).
КАСАРАШ 1) прощать. Касаре мыйым: мый чын лийын омыл тунам; 2) помиловать. Сулыкым касараш. Титакым касараш. Тюрьмаш шындыме еҥым касараш. (Мардеж) …шого, титакем касарен кертат (В.К.).
КАСАРТЫШ 1) отпущение грехов. Касартышым черкыште поп ышта; 2) искупление, покаяние. Мом нуно мурышто кычалыт тынар? Ласкалыкым але тынар осалланымыштлан касартышым? (Ю.Г.).
КАСАРТЫШШОМАК исповедь. Юмончылан касартышшомакым ойлен.
КАСАРЫМАШ помилование. Шындыме еҥым касарымаш.
КАСТАРАШ позволить, разрешить; благословить (ММ). Юмет кастара гын веле? (ММ). Кастаре тышке пураш.
КАСТАРЕН благосклонно. Тудо мемнам кастарен ончен.
КАТЫК отрывок, кусок. Мый руш поэт-влакын почеламутышт гыч катык-влакым шке лӱмем дене колтылынам (И.О.).
КАТЫКЕМДАШ уменьшить, сократить, убавить. Неле сар корно, ятыр гана сусыргымаш тазалыкым чот катыкемден (МК).
КАТЫРГАН каторжник, каторжанин. Катыргыште лиймыжлан тудым Катырган Сакар маныныт.
КАФЕДРЫЗЕ член кафедры. Тыгай туравеллык кафедрызе-влакым шукыштым куандарен огыл.
КАШАКЛЕ общий (РМС). Кашакле йодыш. Кашакле правил.
КАШКАДАР валежник. (Йогор) кынелеш, чодыра покшеке ошкеда, оргаж лоҥга гоч, кашкадар гоч эрта (Н.Л.).
КАШКЕ I стремительный, быстрый (о течении). Кашке йогын. Кашке рӱдӧ стрежень. Кашке вӱдыш пурет гын, вик наҥгая (Ӧ.Б.).

КАШКЕ II кислота (хим.) (Сл.Е.).
КАШКОРНО борозда. Курым шондал таптен тиде шондалжым, пагыт у илыш кашкорным вӱда (В.К.). Кужу тӱня гай кумда пасу, кужу илыш корно деч товаҥше кашкорно (В.К.).
КАШЛАШ бороздить, делать борозды. Йыраҥым кашлаш. Теҥызым атомло корабль кашла.
КАШТАЛТАШ вытянуться полосками. Лум пасу мучко кашталт возын.
КЕЛАН наслаждение. Капыште келан, чонышто куан.
КЕЛАНАШ 1) наслаждаться, блаженствовать. Паша ыштен келанаш. Модын келанаш. Ӱмам налын келанаш (Ӧ.Б.). Шокшо мончаште кырен келанаш. Чара игетым рывыж кочкын келаныже (И.С.); 2) увлечься, проявить охоту, желание. Тунем лекмек, шым возо ятыр ий, но, витне, нимоат арам ок эрте: адак мураш келаныш шӱм-турий (А.М.).
КЕЛГАШ глубинный. Келгаш мине. Келгаш вӱдлончо.
КЕЛГАШАН глубокий. Келгашан йыдал. Келгашан кӱмыж. Келгашан вочко.
КЕЛГЕМ котлован. Кеҥежлан вӱдым арален кодаш манын, келгемым кӱнчышт.
КЕЛГЫВӰДАН глубоководный. Келгывӱдан эҥер. Келгывӱдан ер.
КЕЛЕСАШ подсказать.
КЕЛЕСКЫЛАШ подсказывать. Урокышто келескылаш ок лий. Эчу урокышто мылам эре келескылеш ыле.
КЕЛЕСЫК подсказка. Келесык дене гына кӱлеш шинчымашым поген от ситаре.
КЕЛЕСЫР беспокойный. Патыр Потий, пашаште келесыр, ок керт юватыл, ок мошто канен (В.К.).
КЕЛШЫК условие. Конкурс келшык. Таҥасымаш келшык.
КЕЛШЫКТАРАШ убедить. Тудым тышке толаш келшыктараш кӱлеш.
КЕЛШЫММУТ договорённость, согласие. Тидым мый келшыммут почеш ыштенам.
КЕЛШЫМОЙ соглашение. Пашаш налме нерген келшымой.
КЕЛЫШ I согласие. Тидлан тыйын келышет ок кӱл ‒ ыштыктат.

КЕЛЫШ II положительный полюс. Келыш ден шӧрыш эре ваштарешла лийыт (РМС).
КЕЛЫШТАРАЛТАШ уподобиться. Метрий ынде йӧршеш ватыжлан келыштаралтын.
КЕЛЫШТАРЧЫК приспособление. Куштылгырак лийже манын, ик келыштарчыкым кычал муынам.
КЕЛЫШЧЫК сделка. Пошкудем йотэлласе амалкалче-влак дене кугу келышчыкым ыштен тольо.
КЕМАШ убывать. Эҥерыште вӱд кема. Оксам кемаш тӱҥалын (Ӧ.Б.). Тҥ. пучаш.
КЕМУРГЫЗО сапожник. Кемургызын кемже уке (КМ).
КЕНАН довольный. Кенан улат? Кенан лияш. Мый шке пашам дене кенан улам.
КЕНЕСЫР недовольный (ММ). Чурийже кенесыр сыным нале.
КЕҤЕЖРӰДӦ середина лета. Лач каргыме Вончо йога йомын-нӧлтын нелмаш гыч нелмашыш, кеҥежрӱдын кошкышо вичкыж логаржым орва пӱчкеда (В.К.).
КЕПШЫЛТЫМЕ ПРАВА крепостное право. Российыште кепшылтыме правам 150 ий ончыч веле кораҥденыт.
КЕРАЛ потребный, нужный, востребованный. Керал паша. Керал айдеме. Тҥ. кӱлешан.
КЕРАЛЛЫК потребность, необходимость. Тӱрыс ончалмаште, тачысе возыктыш марий калыкын кераллыкшым шукта.
КЕРЕ 1) правда, истина. Мужаҥчын деч кере оем: кугорно дене ок кошт толышо еҥ (В.К.); 2) справедливый, правильный, правдивый. Кере сар. Кере судья. Тыгай кере отыл ыльыс (Ю.Г.).
КЕРЖАК скряга; скряжнический. Пошкудем пеш кержак айдеме.
КЕРТЕЖ полномочие. Акпарс марий-влакын кугу кертежан алчышт лийын.
КЕРТЫЖ право (РМС). А Иоан Иродлан ойлен: «Шке шольыч дене илаш кертыжет уке» (ЛПУ).
КЕРТЫЖАҤДАШ уполномочить. Мемнан виктер мыйым тендан элда дене кылым ышташ кертыжаҥден.
КЕРТЫЖЪЕҤ уполномоченный. Поснак кӱлешан паша шотышто кертыжъеҥ.
КЕРЫЕҤ праведник. Мемнан вуйлатышына моткоч керыеҥ улеш.
КЕРЫЛЫК справедливость, правдивость. Илыш керылык. Керылыкым кычалаш. Керылык верч кучедалаш.
КЕРЫСЫР несправедливость; несправедливый. Тудын ойлымыжо керысыр ыле. Керысыр еҥ. Керысыр пунчал.
КЕРЫЧЫН 1) объективно; справедливо. Илышым керычын ончышо еҥ тӱняште шагал огыл. Керычын шонкалаш. Керычын кутыраш; 2) объективность; справедливость. Тенийысе пагытыште керычыным муаш куштылго огыл. Керычын чыла вереат лийшаш.
КЕРЫЧЫНЛЕ объективный; справедливый. Керычынле шымлымаш. Керычынле кере объективная истина. Керычынле шонкалымаш. Эстон школым эртыше марий шымлызе-влак шочмо йылмышт нерген керычынле шымлымаш-влакым возаш тӱҥалыныт.
КЕРЫШОТ серьёзность. Кеч-могай пашам ыштыме годымат керышот лийшаш.
КЕРЫШОТАН серьёзный. Керышотан паша. Керышотан тӱҥалтыш. Керышотан ончалтыш. Мемнан коклаште керышотан мутланымаш лие.
КЕРЫШОТЫН серьёзно. Тиде гана мут таклан гына огыл, а моткоч керышотын лектын. Мемнан туныктышынам южгунамже умылашат ок лий, кузе тудо ойла: керышотын але мыскарам ышта? Шонымаш икте гына: керышотанрак шымлымаш пашам возаш тӧчен ончаш (Онч.).
КЕЧАҤАШ становиться солнечным, ярким; озариться, засиять. Пыл шалана, кечаҥеш ала мо? Чурийже кечаҥе.
КЕЧЫВАЛВЕЛ ЙӰШТӦ ОҤГО Южный Полярный круг (геогр.).
КЕЧЫГӦРЖ свечение в холодную или жаркую погоду по левой и правой стороне солнца. Таче тӱнӧ пеш йӱштӧ. Ужат, кечыгӧржат коеш.
КЕЧЫДАР оклад. Кечыдарем тылзыште лу тӱжем теҥге.
КЕЧЫЕДА дневник. Клуб воктене йӧнан, сай верым муамат, шкетын тушко лектын возам да я кечыедам возем, я почеламутым (В.Р.-Г.).
КЕЧЫНВОЗЫШ дневник. Мый шукертсек кечынвозышым серем.
КЕЧЫНӦЛТЫШ восход. Ал ӱжара семын кечынӧлтыш шарла, корем вес велысе селам помыжалтара.
КЕЧЫСАВЫРТЫШ солнцеворот. Кечысавыртыш годым кече ден йӱд тӧр лийыт.
КЕЧЫСЕРГА солнечная корона, ореол вокруг солнца.
КЕЧЫСОЛНЫШ солнечный удар. Кечыгут чаравуян коштмыжлан дыр рвезым кечысолныш перыш.
КЕЧЫШОТ календарь. Марийын ожно шкенжын кечышотшо лийын.
КЕЧЫШТАШ зависеть.
КЕЧЫШТМЕ прич. от кечышташ. Ик кончыш деч вес кончыш кечыштмым еҥ-влак ожсек ужын иленыт (В.В.).
КИДАВАШ лично, с рук на руки. Елюк, лучо Сашатым ӱжын пурто, кидаваш оксам пуынем (Онч.).
КИДВИЙ физическая сила. Но кидвийлан ‒ уш полыш (В.К.). Кидвий паша физический труд.
КИДВОЗЫШ рукопись. Кидвозышым савыкташ ямдылем. Серышын кидвозышыжо архивеш кодын дыр.
КИДЕШЛАШ обручать, обручить. Нуным изинекак кидешленыт.
КИДЕШЛЫМАШ обручение. Оръеҥ-влакым кидешлымашым у черкыште эртарышт.
КИДЕШЛЫМЕ прич. от кидешлаш. Кидешлыме шергаш.
КИДЕШТАРАШ приручить. Айдеме пийым акрет годымак кидештарен.
КИДЕШТАРЫМАШ приручение. Ир янлык-влакым кидештарымаш айдеме илышыште у йыжыҥым шочыктарен.
КИДИГЕ мускул (анат.). Вашлийын тудым (арбузым) марий каче, кидиге модын ястарен (В.К.). Мочоло тушто весела пиал, кидиге дене модшо, поро кечеш кӱшӧ (В.К.).
КИДЙЫМАЛ 1) зависимость. Еҥ кидйымалне илен, илышым вораҥдараш йӧсӧ; 2) зависимый, подвластный, несамостоятельный. Кидйымал калык. Кидйымал илыш деч утлаш кӱлеш.
КИДЙЫМАЛЫСЕ зависимый. Кидйымалысе калык. Кидйымалысе эл. Кызыт тӱнямбалне кидйымалысе эл эре шагалем толеш.
КИДКЕПШЫЛ наручник. Койкыш пыштымеке, тушан кидкепшыл дене пидыныт да оролаш кок еҥым шогалтеныт (МЭ).
КИД-КИДА рука об руку. Кид-кида ошкылаш.
КИДМАСТАР кустарь, народный умелец. Мыйын кочам тале кидмастар лийын.
КИДМАСТАР СЫМЫКТЫШ декоративно-прикладное искусство.
КИДМУЧА на вытянутых руках. Гармоньжым кидмуча гына шупшылал-шупшылал колта (В.К.).
КИДМУЧАШ ПАША ремесло, промысел. Пашавер укелан кӧра кызыт шукышт кидмучаш паша дене толашат.
КИДМУЧАШ ПОГО пожитки, барахло; манатки, шмотки. Кидмучаш погем дене Марий Эл дене чеверласышым (Ю.Г.).
КИДМУШМО рукомойник. Пӧртӧнчыл мучаште кидмушмо кеча.
КИДНУМАЛТЫШ ручная кладь. Киднумалтыш аралыме вер камера хранения ручной клади.
КИДПАШАЧЕ рукодельница, мастер по рукоделию. Кидпашаче-влакын арверыштым ужалат.
КИДПЫШТАШ расписаться, подписаться. Тыште айдеме кидпышташ тунемын.
КИДПЫШТЫШ подпись, роспись; расписка (документ). Кидпыштышым возет гын, оксам налат.
КИДСОВЫШ аплодисменты. Зал кидсовышеш сургалте.
КИДШАРЧА запястье (ММ). Рвезым кидшарчаже гыч руалтыш.
КИДШЕРГАШ перстень. Мучашдыме вет кидшергаш веле лиеш (Ф.М.).
КИДШИНЧЫР наручник. Тимошенколан Российыш толаш верештеш, а тыштыже тудым кидшинчыр вуча (МЭ).
КИДШӰМ осязание. Чыла тидым мый шке кидшӱмем дене шижам.
КИНДЫВОЛГЕНЧЕ зарница. Кавадӱрыштӧ киндыволгенче волгалтеш.
КИНОЙОМАК киносказка. Кинойомак лишыл жапыште чынышкак савырна мо вара? (А.Г.).
КИЧКАҤАШ засемениться, поспевать. Шудо кичкаҥеш. Какшан сер ӱмбалне ломбо шемын койын кичкаҥеш (В.К.).
КИШКЫШИНЧА фиалка (бот.).
КИШЛАНАШ капризничать.
КИШЛАНЫМЕ прич. от кишланаш. Поро тӱҥалтыш икмыняр еҥын кишланымыштлан кӧра илышыш пурыде кодо.
КИШПОД преисподняя, ад. Урзыш (тушман-влакым) шӱрашла кудалтыш кишподыш (В.К.).
КИЯМАТТӦРА владелец подземного царства. Тӧчыш узьмакыш капкам тӱкалаш… но поктылеш кияматтӧра (В.К.).
КЛЕНЧАДОС собутыльник. Вара таҥасен йӱына. Ончалына, могай тый кленчадос улат? (В.Д.-О.).
КНАГА дело (папка для документов). Вуйъеҥ кнага личное дело.
КНАГАЧЕ 1) грамотный. Мӧҥгыжӧ Микита кнагаче семын пӧртыльӧ; 2) книжник. Кнагаче ден фарисей-влак яжарланен илыме ӱдырамашым кондат да покшеке шогалтат (Онч.).
КНИГАГУДО библиотека. С. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудо.
КОВАШТЫЧЕР проказа (мед.). Исус каласен: «Шонем, эрне». Да тунамак коваштычерже пытен (ЛПУ).
КОВЫРА модный; нарядный. Ковыра костюм. Ковыра ката. Вуйыштыжо ‒ ковыра теркупш, а теркупш йымалныже ‒ мардеж (В.К.).
КОВЫРТАТЫЛАШ щеголять, красоваться, форсить. Коклан-коклан лудшыеҥ ончылно автор полмезын ковыртатылынрак колта (В.К.).
КОВЫШТАВУРГО кочерыжка. Мыйын шольым ковыштавургым пеш йӧрата.
КОВЫШТАШАГЕ рассадник. Ковышта озымым ковышташаге гыч йыраҥыш шындышым. Тиде ял ‒ осал койышын ковышташагыже.
КОГАРТАРЫШЕ надоедливый, докучливый. Чоным когартарыше шыҥа-влак.
КОЖАШ очистить от шелухи. Шӱльым кожаш вӱдвакшыш коштна.
КОЖГА сухой. Кожга мардеж. Кожга лышташ. Кожга олым. Кожга муш (Ӧ.Б.). Шурныдам кожга мардеж деч аралыза (Кум.м.).
КОЖГАТА неприятный, противный. Кожгата мардеж. Чонышто ий веле, уремыште пич теле. Ух, кожгата тӱтан озалана (Г.Ч.).
КОЖИГЕ саженец ели. Кӱсотышто шоҥго кож йыр кожиге-влак нӧлталтыт.
КОЖМАКАҤАШ стать быстрым, расторопным. Кино лийшашым колын, рвезе-влак кожмакаҥыч.
КОЖМАКЛЕ старательный, прилежный, усердный. Эсогыл ош йолан куэ кожмакле ӱдырла тарваныш: то пӱгырна, то кынелеш… (В.К.).
КОЖМАКЛЫН ловко, расторопно, живо. Пашаште кожмаклын тарваныл ‒ ток илыш дене шыже тӱла (В.К.).
КОЖМАКЧЕ активист. Таче тышке комсомолын кожмакчышт-влак погыненыт.
КОЖУА еловые ветки, еловые лапки. Олмапу йыр шарыме кожуам рончен налеш.
КОЗЫРАҤДАШ сделать шероховатым, шершавым. Тиде (журналист улмыжо), шонем, библийым кусарыме йылмым мыняр-гынат козыраҥден.
КОЗЫРАҤШЕ огрубелый. Козыраҥше кидше, кеч вӱдотызан, мамык гай чучеш икшывылан (А.Бук.).
КОЙДАРГАЙЫК попугай. Таклан огыл писте мӱй жапеш нальым койдаргайык деч шергашым (В.К.). Икымше гана мый гаем вуянчым койдаргайык лукто окмакыш (В.К.).
КОЙДАРЧЫК комедия. М. Шкетан шуко койдарчыкым возен.
КОЙДАРЧЫКМУТ пародия. Койдарчыкмут Ванюшлан ыш келше (МЭ).
КОЙДАРЫМАШ спектакль. М. Шкетанын пьесыже почеш койдарымаш. Койдарымашым шындаш.
КОЙЗО видный. Мемнан деке кугу еҥ-влак коштыт, ‒ маньыч, ‒ тендан гай мо? ‒ Койзо Вергилий ден Данте (В.К.). Озатше тыйын койзо еҥ, лӱман, да унажат лиеш шагалак огыл (В.К.).
КОЙЫКТАРАШ проявить (фотографию). Ик лу минут гыч картычкым койыктарен кондышт.
КОЙЫШ свойство. Кончыш койыш. Металлын койышыжо. Вӱдын койышыжо ‒ тудо кылмен кертеш.
КОЙЫШПАЛЕ черта (характерная особенность, признак). Геннадийын ик эн тӱҥ койышпалыже ‒ савырлылык.
КОКЛАЗЕ посредник. Сатум шкалан наҥгайыман, коклазе ок кӱл (Л.Я.).
КОКЛАМУТ ябеда. Кокламут адак окшак чыве дене лектын, прашка имне дене ял мучкет кудалыштеш (В.К.).
КОКЛАТ дистанция. Машина дене кудалме годым коклатым эскерыман.
КОКОК глухонемой. Писательын мутерже поян да кумда лийшаш, тунам вара тудын геройжо йылме денат чоным сымыстарыше лиеш да тудым, кококым, ош тӱняш луктын колтышо нужна йылман авторжо верч вожылаш ок тӱҥал (В.К.).
КОКШӦРЫНАН двойственный, противоречивый, двуликий. Но илыш кокшӧрынан шол. Сай ден уда, поро ден осал, нуно йыгыре коштыт (Пӱр.).
КОЛТЫК посылка. Пӧлекым почто дене колтык семын колташ лиеш.
КОЛТЫМЪЕҤ представитель. Лӱмын колтымъеҥ полномочный представитель.
КОЛЧАЛАШ окольцевать. Кайыкым колчалаш. Йырже курыкым келге корем колчала (А.Ф.).
КОЛШӰР уха. (Поэтым) кочкаш колшӱрым ӱжылдат (В.К.).
КОЛЫДЫМАШЛЫК бессмертие. Кум шагат эртен (колымекыже), кум шагат. Паспортышто уке колыдымашлык (В.К.).
КОЛЫШЫЕҤ покойник. Колышыеҥ колоткаште илыше гаяк койын кия.
КОЛЯНЧЫК беспокойство, заботы, хлопоты. Тумыш ора ‒ южик тулык чыта, у пӧртпура ‒ чон колянчык пыта (В.К.).
КОМАРАШ отцеживать, процеживать. Шӧрым комараш.
КОМБЫГОРНО Млечный Путь (астр.). Комбыгорнын кумда вӱдвараш шолшо подла кержалтын мланде (В.К.).
КОМДЫКЛАШ распахнуть, открыть. Окнам комдыклаш. Омсам комдыклаш. Шинчам комдыклаш. Орина шондык петыртышым комдыклыш (Ф.М.).
КОМДЫШ ставень (у окна). Ужар комдышан окна-влак петырыме улыт. Окна комдышым почмо.
КОМИССАРЛАНАШ вести себя недозволенно; выпендриваться, выгибаться. Йошкарармеец Яша, моряк вургемым чиен, икмыняр кече урем мучко комиссарланен кошто (Ф.М.).
КОМИТЕТЧЕ комитетчик, член комитета. Таче комитетче-влак сайлымаш йодышым каҥашаш погынат.
КОМЫЖЛАЛТАШ покрыться слоем чего-л. Але теҥгече гына кӱжгӧ ий дене комыжлалтын… эҥер (В.К.).
КОМЫЖЛАШ поставить коронку. ‒ Шып шинчыза, ‒ манеш, ‒ пӱйдам комыжлена (В.К.).
КОН щёлочь (хим.). Кон ‒ кочо химий наста, тушко лакмус кагазым чыкет гын, тудо кандалга.
КОНВӰД щёлочь. Шӱртым ошемдаш ожно ныл-вич гана конвӱдеш мушкыныт (ММ).
КОНДЫК ввоз, импорт. Вес элла гыч сату кондык ик жапыште йӧршеш чарыме ыле.
КОНДЫКТАРАШ ввозить, импортировать.
КОНДЫКТАРЫМЕ прич. от кондыктараш. Кондыктарыме сату эре шергырак лиеш.
КОНЧЕР сцена. М. Шкетан театрын кончерышкыже у спектакль лекте.
КОНЧЫК зрелище. Оҥай кончык кок маскаигын модмышт.
КОНЧЫМАШ 1) появление, видение. Шинчалан кончымаш. Тылзе кончымаш. Омеш кончымаш; 2) призрак, привидение. Европо мучко кончымаш шарлен ‒ коммунизмын кончымашыже (Ман.).
КОНЧЫШ явление. Пӱртӱс кончыш. Фонетике кончыш. Йылме кончыш. Биологий кончыш.
КОНЬКИЗЕ конькобежец. Марий конькизе-влак таҥасымаште икымше верым налыныт.
КОҤГОН музыкальный инструмент из лучины. Нойымыжо годым ыштен да шоктен чыра коҥгоным (В.К.). Сонар йоҥеж гай коҥгон гыч ныжылге муро лектын (В.И.).
КОПАОКСА взятка. Копаокса деч посна кызыт нимомат ышташ ок лий, маныт.
КОПАШ НАЛМАШ взяточничество; коррупция. Элыштына копаш налмаш ваштареш чот шогалыныт.
КОПТАРАШ добывать (полезные ископаемые). Мландышӱйым коптараш. Туге гынат шийым, шӧртньым коптарен Алдан йымач (Ф.И.).
КОРГЫКТАШ строчить. Ургыммашина дене коргыктен шинча. Эй, кӧлан мо ок сите, коргыктыза йодмашым (Ю.Г.).
КОРЕМЗЕ бандит. Трук йӱдым мардежла ‒ коремзе тӱшка (В.К.).
КОРЕШ чёрточка; тире. Мужырлалтше йыгырмут кореш дене возалтеш.
КОРЕШЛАШ 1) чертить. Мландым корешлаш; 2) резать; разрезать. Меҥге чал Уралын эн тура коремжым Виче веле шукертсек корешла (Ф.И.). Тҥ. кораш.
КОРКАЛАЛТШЕ изрезанный, истерзанный. Коркалалтше чонем кумылет дене эмлет (Онч.).
КОРМЫЖВУНДАШ ладонь (внутренняя сторона ладони). Тый ынде кормыжвундаштем улат.
КОРНАҤДАШ 1) расчертить. Тетрадьым корнаҥдаш; 2) связать дорогой. Ялнам ынде корнаҥдышна.
КОРНАҤДЫМАН в линейку. Корнаҥдыман тетрадь.
КОРНЕШКЕ путник, спутник. Шкет корнешке ялгорным тошка. Нимогай йолташат, нимогай корнешкат пеленем лийын огыл.
КОРНОНЧЫКТЫШ путеводитель. Газет редакций «Пӱтынь Йошкар-Ола» лӱман увер да справке корнончыктышым лукташ ямдылалтеш (Куг.).
КОРНОРЖА полоска на дороге, заросшая травой. Корноржаш имне мӱшкыр тӱкна (В.К.).
КОРНӰЗГАР дорожные вещи. Ятыр вургемым, корнӱзгарым вашталтышым (МЭ).
КОРНЫГАГАЗ путёвка; направление (на работу). Шофёрын корныгагазше уке. Музык училищым тунем пытарымекыже, Озаҥ оласе консерваторийыш тунемаш каяш корныгагазым пуат (Онч.).
КОРНЫГУРГО напутствие. Поэме наре тудын (аван) корныгурго. Вучен шукта да тупетым вӱчка (Онч.).
КОРНЫДАР плата за проезд, стоимость проезда; дорожный налог. Йошкар-Ола марте автобус дене кудалмылан шӱдӧ теҥгем тӱлыман ‒ корныдар эре кӱза да кӱза (Куг.). Машинам кучымылан тений корныдар адак кугемын.
КОРНЫДИШТЕ дорожный знак. Корныдиште-влак йӱдым тул гай волгалт шогат.
КОРНЫДӰР придорожье; придорожный. Корныдӱр отышто пушеҥге парча чеверген, оварен (Онч.).
КОРНЫЗО дорожник. Корнызо-влак асфальтым шарат. Корнызылан кӱлеш ӱзгарым лукшо предприятий-влак почылтыныт (Ю.Г.).
КОРНЫЛАЛТАШ прокладывать себе дорогу, пробиваться, прорываться. Корнылалт йога лумвӱд, шошо кечыйолеш ырен. Тек корнылалт йоҥга марий мурсем, йӱкат ший оҥгырла шокта тораш (Онч.).
КОРНЫМГОШТШО путешественник. Марий йылмым кагаз ӱмбак йотэлласе корнымгоштшо-влак пыштеныт.
КОРНЫШӦР обочина. Уло оксажым поген налыныт, шкенжым чот кыреныт да корнышӧрыш луктын кудалтеныт (Онч.).
КОРТАК артель, товарищество, объединение (ММ). Мӱкшызӧ кортак. Мландым курал-ӱдышӧ кортак. Сонар кортак. Ну, вот, тугеже йолташ лият, сонар кортакым пырля ыштена (МЭ).
КОРШАҤГЫЛАНАШ приставать. Манамыс, Георгий мый декем чот коршаҥгыланыш (Ю.Г.).
КОРШТЫКТАРЫШЫН болезненно. Пеш корштыктарышын огыл гынат, роведын Олюкым (Онч.).
КОРШТЫШ боль. Кокша йоген пыта, вара корштыш куштылго лие (Ӧ.Б.). Мыйын корштыш уло коварче валне (Ӧ.Б.).
КОРШТЫШАН болезненный. Корштышан еҥ. Корштышан чер. Корштышан верышкемак логальыч.
КОРЫШ линия. Вияш корыш. Кӱжгӱ корыш. Вичкыж корыш. Кок точко коклашке корышым колташ.
КОСАТАЛЕ пикульник, жабрей (бот.).
КОСАШ поживать. Наталий, шыргыжалын, омсам почо: «Иледа, коседа?» ‒ ыштале (Онч.).
КОТЫР шероховатость. «Рвезе сем» почеламутыштем могай вара эше экшык, котыр, мутык уло? (Е.Г.).
КОЧКЫШВУНДО продовольствие. Кочкышвундо телыгочлан сита.
КОЧКЫШШУЛЫКТАРЫМАШ пищеварение. Шоҥгемме велеш кочкышшулыктарымаш начарешташ тӱҥалеш.
КОЧМЫСОВЛА ложка столовая. Шӱрышкӧ кок кочмысовла шинчалым пыштышым.
КОЧМЫШУМО аппетит. Кочмышумым нӧлталаш манын, кулинарийыште чеснокым кумдан кучылтыт (Куг.).
КОЧЫК горькость. Киндет кочык, манеш, ала-можо йӧрен огыл докан.
КОЧЫШ питание. Йоча кочыш. Неле кочыш.
КОШКАЛГАШ засыхать, усыхать. Кӱэш шылшопшар, комешталт, кошкалген, покшечын улнен да ӱмбач йошкарген (В.К.).
КОШТАНЛАШ вести себя высокомерно; злобствовать. Йорга фашист пышткойшын коштанла: тунам мемнан кугу тӱшка оҥгалте (В.Д.-О.).
КОШТМЫК движение (перемещение). Мардеж коштмык. Юж коштмык. Еҥ коштмык. Машина коштмык.
КОШТМЫРАТ расписание движения. Поезд коштмырат. Самолёт коштмырат.
КОЭ вал (высокая волна). Теҥызысе коэ. Индешымше коэ. Коэ-влак шоҥешталтыт.
КОЭШТАЛТАШ волноваться (о воде). Теҥыз коэшталтеш.
КӦВАЛТШЕ переполненный, наполненный (чувствами). Чылалан шыдешкыше, ужмышудымаш дене кӧвалтше еҥ нигӧмат ок чамане (Ю.Г.).
КӦЖЛАНАШ осваиваться, свыкаться, привыкать. Увате кӧжлана, пӧрвӧ вожылеш, вара кӧжлана (Ӧ.Б.). Ушкал, имне кӧжлана, тунемеш шке суртышко (Ӧ.Б.).
КӦК сивый. Мылам эн шерге тиде поро мланде да эркын йортышо кӧк алаша (В.К.).
КӦНДАМ послушный, покладистый, уступчивый (ММ). Кӧндам рвезе. Кӧндам пашаеҥ.
КӦНДАРАШ убедить, уговорить. Погынышо-влакым кӧндараш. Пашаш лекташ кӧндараш. Кӧндарен йодаш убедительно просить. Ватыжым кӧндарен ыш сеҥе. Тудо ӱдырым унала пураш кӧндарен керте. Кӧндара, мутлан, М. Казаковын… тений лукташ ямдылыме сборникыштыже мурпашажын тӱрлӧ могыр дене ойыртемалтмыже (В.К.).
КӦНДАРЫШЕ убедительный.
КӦНЕШТАРАШ вынуждать, заставить согласиться. Мый тудым тидым ышташ кӧнештарем. Ты пашаш пураш пелашемым кугу пашадар кӧнештарен (Онч.).
КӦРАГА чаша. Чытыш кӧрагаже темын.
КӦРАН зависть. Кӧран лектеш. Кӧран айдемым локтылеш. Кӧран нулта еҥым.
КӦРАНЧЫК завистливость. Еҥ шинчаште порылыкым кычалман, кӧранчыкым огыл (МЭ). Куан йыр пӧрдшӧ курныж ‒ шем кӧранчык: вес рвезе тольо (В.К.).
КӦРГАРВЕР ливер, потроха (анат.). Кӧргарвер дене ыштыме когыльо. Кӧргарвер шӱр.
КӦРГУЖМАШ воображение. Артистын кӧргужмашыже сай лийшаш.
КӦРГӰЗГАР внутренние органы (человека, животных) (анат.).
КӦРГЫВИЙ дух, внутренняя моральная сила; энергия. Тудын кӧргывийже кугу. Таза капыште ‒ таза кӧргывий. Кажне айдеме кӧргыштӧ кугу кӧргывий уло. Кумыл нӧлтеш, илыме шуэш, кӧргывий овара.
КӦРГЫДУЛ страсть, пыл, азарт, темперамент. Мондаш лийдыме пиал авалтен ‒ тиде кӧргыдул (Онч.).
КӦРГЫДУЛАН ДВИГАТЕЛЬ двигатель внутреннего сгорания.
КӦРГЫШАМ подсознание. Айдемын кӧргышамже ӧрыктарыше вийым ашна.
КӦРГЫШИЖМАШ интуиция. Вуйлатыше-влакын кӧргышижмашышт нерген шымлыше оҥай материалым чумырен (МЭ).
КӦРГЫШИЖЫК чутье; инстинкт (РМС). Пийын кӧргышижыкше пеш пӱсӧ.
КӦРДАШ возблагодарить. Лектын кайыме годым тыгак ыштыман, тул да кӱртньӧ йӱк дене кӧрден кодыман. Кече почеш кум гана кӧрда (Онч.).
КӦРЖ ореол, сияние. Кече кӧржым чиен. Чап кӧржым ӱмбакыже сакен, кӱчык ӱмыржым илен эртарен.
КӦУЛМЫК личность (юр.). Тиде еҥын кӧулмыкшым пален налаш кӱлеш.
КРАКЛАШ формулировать, выражать. Шонымашым краклаш (М.Ш.).
КРАКМАЛЛАШ накрахмалить.
КРАКМАЛЛЫМЕ прич. от кракмаллаш. Павел Власов кракмаллыме тувырым чияш тӱҥалын (ЙК).
КРАЧ возвышение. Крачыш кӱзаш. Тиде крач гыч мӱндыркӧ коеш.
КУАКШ брод. Тыште куакш уло, эҥерым вончаш имне денат лиеш.
КУАЛТЫШ гребок. Пушызо шуэрак куалтыш дене пыкше удыра.
КУАНДАРЧЫК отрада; отрадный. Йоча-влак мемнан куандарчыкна улыт. Аван куандарчыкше ‒ икшыве. Куандарчык увер.
КУАНЛАНАШ торжествовать, ликовать. Сеҥымаш дене куанланаш. Калык куанлана.
КУАНЛЕ торжествующий, ликующий. Куанле шӱм дене вашлиям. Муреныт нунат, куанле кумылыштым шареныт (А.Арс.).
КУАНЧЫК удовольствие, услада. Шокшо мончаште куэ выньык дене перкален шинчаш ‒ кугу куанчык. Могай куанчык пӱртӱс лоҥгаште яндар юж дене шӱлен кошташ.
КУАТАҤАШ становиться сильным, обрастать мощью. Пашат дене сылнешт куатаҥ (элем) (В.К.). Иеш кумылаҥын, иеш куатаҥын, шырча курыкла толкынлам сӱмырен (В.К.).
КУВЫЛ бутон (бот.). Пеледыш кувыл.
КУГАВА праматерь.
КУГАЛГЕ величественный. Кугалге панораме. Кугалге сӱрет. Чавайнлан шогалтыме кугалге шарныктыш.
КУГАЛГЫЛЫК величество.
КУГАЧА праотец.
КУГЕЗЫВЕР прародина. Финн-угор-влакын кугезыверышт Урал вес велне лийын, маныт.
КУГЕМДЫКТАШ увеличить, укрупнить. Тиде фотом кугемдыкташ кӱлеш. Возымым кугемдыкташ, пеш тыгыдын возымо, лудашат ок лий. Ик жапыште районым, колхоз-влакым кугемдыкташ толашышт.
КУГЕМДЫШ рост, прирост, возрастание. Пашадар кугемдыш. Пашаште нимогай кугемдышат ок кой. Шӧр лӱштымаште кугемдыш уло.
КУГЕШКЕ величавый. Кугешке Юл эҥерна куатле вӱдоражым кас тымыкыште шыман волта.
КУГЕШЛАШ величать (РМС). Тендам кузе кугешлаш?
КУГЕШТАРАШ возвышать, облагораживать. Шкенжым шке кугештарен тунемаш тӱҥалеш гын веле, марий калык сай, ласка илышым ужеш (С.Ч.).
КУГЕШТАРЫМЕ возвышенный, благородный. Кугештарыме шижмаш. Кугештарыме айдеме.
КУГЕШТЫШ гордость. Мемнан кугештышна ‒ чодырана. Лӱмлӧ еҥ-влак калыкын кугештышыже улыт.
КУГОЗА господь. Молан мыйым «Кугоза, Кугоза» маныда, а, мом кӱштем, огыда ыште? (ЛПУ).
КУГУВЕРА высокомерность, надменность, спесивость. Кугу калык семын кугувера койышым кучаш тӧчен коштман огыл дыр (Пӱр.).
КУГУВЕРАН самомнительный, самолюбивый. Лавруш пеш кугуверан еҥ улеш, тудым вуйлатышылан шогалташ ок лий.
КУГУЛЫК величина, размер. Мылам келша шӱмбел элнан чеверже, олан кугулык, ялын пеледмаш (В.К.).
КУГЫГИЯР кабачок.
КУГЫЕҤЕШТАШ повзрослеть. Мыят ялт йочажак омыл ыле тунам, кок ий наре школыштат ышташ тӧчен онченам, мыняр-гынат кугыеҥештынам улмаш дыр (Онч.).
КУГЫЖАЛАНАШ царствовать. Тиберий кесар латвизымше ий кугыжаланен (ЛПУ).
КУГЫЖАНЛЫК государственность. 1920 ийыште марий калык кугыжанлыкым налын.
КУГЫЖАНСУРТЫСО придворный. Кугыжансуртысо еҥ. Кугыжансуртысо илыш.
КУГЫЖАНӰДЫР царевна. Марийын йӱлаже тугай: кажне деч тасма, оръеҥ ‒ кугыжанӱдыр (В.К.).
КУГЫЖАНЫШКОКЛАСЕ межгосударственный. Кугыжанышкокласе кыл.
КУГЫЙОҤГЫТАН объёмистый. Кугыйоҥгытан пашам ыштыме. Кугыйоҥгытан ате. Ӱстембалне кугыйоҥгытан книга кия.
КУГЫЛАЛТЫШЕ заведующий. Пӧлка кугылалтыше.
КУГЫРГЫЛАШ извиваться, виться, змеиться. Чодыра покшелне корно кишкыла кугыргылеш.
КУГЫТ I размер. Кемын кугытшо. Пальто кугытшо дене келшен ок тол.

КУГЫТ II величина. Налогын кугытшо. Пашадарын кугытшо.
КУДО обиталище, жилье. Кудем уке, паша уке, кузе илаш вара?
КУДО-ТИДЕ кое-кто, некоторый. Марий кокла гыч кудо-тидыже ондакат Болгарийыште лийын (В.П.).
КУДЫЛАНАШ обитать. Марий-влак ожно чодыра лоҥгаште кудыланеныт.
КУДЫЧО домашний. Тудо кудычо айдеме, эре мӧҥгыштыжӧ шинча.
КУДЫШЫРЧЫК сверчок. Чотрак ӧндалын, шинчажым сема гын, кудышырчык йӱкат мондалтеш (Ф.И.).
КУЖЕМДЫМЕ ИЙ високосный год. Кужемдыме ий ныл ий гыч лиеш.
КУЖО дол, долина. Какшан кужышто шудо сайын шочеш.
КУЖУГУТЫШАН долгосрочный, длительный. Кужугутышан командировко гыч ты роман дене отчётым ыштышаш улам (Ю.Г.).
КУЖЫК 1) длительность (линг.). Йӱкын кужыкшо; 2) долгота (геогр.). Ме 45 градус эрвел кужык, 58 градус йӱдвел лопкыт гутлаште илена.
КУЗЫК приданое. Оръеҥ кузык шотеш презым конден.
КУКТЕЖМУТ вздор, абсурд, бредни. Писательын демагог семын куктежмутшо гыч икмыняр примерым ончыктем (МЭ).
КУКТЫНЗЫК путаница. Тиде куктынзык пашам аклаш самырык судьялан ӱшанышт (МЭ).
КУКУЛАШ куковать. Мыйым ушкалет поэзий деке, кукулет тӧрза воктен вучен (В.К.).
КУКШЫВЕР суша. Южо элын кукшыверже вӱдшӧ деч шагалрак.
КУКШЫНДИЙ сухощавый. Кукшындий айдеме. Кукшындий шӱргывылышан еҥ.
КУЛГУЧЕМ рабовладение. Мемнан жапыштат южо вере кулгучем койыш уке-уке да койын колта.
КУЛГУЧЫМАН ИЛЫШЙЫЖЫҤ рабовладельческое общество.
КУЛЛАНАШ раболепствовать, холуйничать. Мый ик еҥым палем, тудо тӧра-влак ончылно кулланаш пеш йӧрата. Саде еҥым кочкаш ит пукшо, кулланаш лийже.
КУЛЛО подневольный. Мо трактор? Кулло деч кулло трактор. Колтеныт ‒ розмитлен кышкен (В.К.).
КУЛЛЫК рабство. Шот деч посна ончыкылыкым ойлымаш калыкым куллыкышто кучымо гане куча (МК).
КУЛОЗА рабовладелец. Ожно айдемын пӱрымашыже пӱтынек кулозан кидыште лийын.
КУЛЬТУРАҤДАШ окультурить, приобщить к культуре, цивилизовать. Калыкым культураҥдаш. Кушкылым культураҥдаш. Пасум культураҥдаш.
КУЛЬЫМ 1) слащавый, приторный. Кульым ойжым колыштмет ок шу, шыде веле лектеш; 2) слащавость, приторность. Мый тиде лекцийым пеш колыштнем ыле, но лекторын ойлымаштыже кульымжо пеш йыгыжтара.
КУМАЛАШ боготворить, поклоняться. Кумалаш ӱдырамашлан. Кумалаш артистлан, шанчызылан. Кумалаш поэтлан, композиторлан. Кумалаш уло марий калыклан.
КУМАЛГУДО храм. Вознесен кумалгудо. Университет ‒ шанче кумалгудо.
КУМАЛТЫШМУТ молитва (языческая). Тений марий кумалтышмут книга лектын. Марий кумалтышмутын йылмыже моткоч лывырге, йытыра.
КУМАЛШАГЕ жертвенник; стол для жертвоприношений. Ной кӱ дене кумалшагым ыштен (БЛ). Онапу ончылан кумалшагым ямдылышт.
КУМДАНВАЛЫМЕ широкоизвестный. Кумданвалыме шанчызе.
КУМЛУКАШ треугольник. Вияш лукан кумлукаш. Икгай ӧрдыжан кумлукаш.
КУМЫЖАШ сдирать кору (дерева). Пушеҥгым кумыжаш. Куэм кумыжаш.
КУМЫЖЛАШ 1) обшивать берестой. Меҥгым кумыж дене кумыжлаш; 2) вить верёвку в три слоя. Кандырам кумыжлен пунем (кумшо пачашыжым) (Ӧ.Б.). Тҥ. кумыте пунаш
КУМЫКТАШ разрушить, развалить. Элым кумыкташ. Озанлыкым кумыкташ. Илышым кумыкташ. У демократ-влак ялозанлыкым чыла кумыктышт.
КУМЫЛАҤДАРЫШЕ воодушевляющий. Музыкын кумылаҥдарыше вийжым чонгӧргем дене шижаш тӱҥальым (Пӱр.).
КУМЫЛАҤДАШ поощрять, вознаграждать. Сумкам йомдарыме. Мушо еҥым кумылаҥдем (ШВ).
КУМЫЛАҤДЫК предрасположенность. Вуйлатышыштын мемнан деке ала-могай кумылаҥдыкше ыле.
КУМЫЛАҤДЫШ поощрение, стимулирование. Сай пашалан кумылаҥдыш лиеш.
КУМЫЛДАР щедрость (души). Кумылдарже сарзын тӱргоч йонча.
КУМЫЛДАРАН щедрый. Воронцов ‒ кумылдаран айдеме. Кумылдаран шкевелчына кумылдаран кидше дене шочмо ялжылан чапле клубым пӧлеклыш.
КУМЫЛЕШКЕ доброжелательный, дружелюбный. Кумылешке айдеме улеш мыйын пошкудем Пекеш.
КУМЫЛЛО приятный, отрадный; приятно, отрадно. Кумылло вашлиймаш. Кумылло кончыш. Кумылло увер. Кумылло тӱжвал тӱс. Сылнысем кумылло пашашке виктарен колта (Пӱр.).
КУМЫЛЛЫК благосклонность, благорасположение. Вуйлатыше мемнан ойналан кумыллыкшым ончыктыш.
КУМЫЛНӦЛТЫН с пафосом, вдохновенно, воодушевлённо. Ончыкылык сай илыш нерген мемнан вуйлатышына туге кумылнӧлтын ойлыш ‒ чылан ӱшанышт.
КУМЫЛНӦЛТЫШ пафос, вдохновение, душевный подъём. Ожнысо семын пашам ышташ кумылнӧлтыш лийшаш. Кумылнӧлтыш дене ойлаш.
КУМЫЛОҤГЫР порыв душевный. Шӱм-чонлан мут ‒ кумылоҥгыр, нигунам ок уто, нигунам (Ю.Г.).
КУМЫЛСЫР нежелаемый, нежелательный.
КУМЫЛТАРАШ увлекать, увлечь. Тудо шке мастарлыкше дене мыйымат спорт деке кумылтарыш. Институтышто тунам тидлан пеш кумылтаренжат огытыл (Пӱр.).
КУМЫЛТАРЧЫК предрасположение. Мемнан деке тудын кумылтарчыкше ыле.
КУМЫЛТАРЫШЕ привлекательный, притягательный. Кумылтарыше тӱжвал тӱс. Музыкын кумылтарыше вийже. Кумылтарыше чурийже керте: мыят кӧнышым.
КУМЫЛТАШ склонить, предрасположить к чему-л., настроить. Йолташем мыйым сонарыш каяш кумылтен керте, мыят келшышым. Йолташыжымат шылын куржаш кумылтен. Осал пашалан кумылтен сеҥыш.
КУМЫЛТЫШ настрой. Кеч-могай пашаштат кумылтыш лийшаш. Кумылтыш икте веле лийшаш ‒ сеҥаш!
КУМЫЛЧАҤАШ стать благосклонным, милостивым. Кок арня гыч мый декем становой пристав толын пурыш. Кумылчаҥын палласыш (Ю.Г.).
КУМЫЛЧО благосклонный, благорасположенный, приятный (о человеке). Кумылчо еҥ. Пашалан кумылчо. Мураш кумылчо.
КУМЫЛЧЫК услужливый. Кумылчык еҥ. Кумылчык-влак деч кораҥаш тӧчӧ, кумылчык кумылым ок нал.
КУМЫЛШИЖМЫК порыв, подъём (творческий), вдохновение. Йӧратыме поэтна таче, кугу пайремже кечын, шке мутшым кугу кумылшижмык дене ойлыш.
КУМЫТЕШКЕ тройка (упряжка). Поранан корнышто чулым кумытешке чыма, лум тӱтан веле почешыже тӱрга.
КУМЫТЛО троица (Бог Отец, Бог Сын, Бог Дух). Шнуй кумытло.
КУНДЕМ регион. Илыш кундемлаштат шолеш.
КУНДЕМВУЙ руководитель региона. Кундемвуй-влак пашаштым луштареныт.
КУНДЕМЛАШ очертить границы чего-л. Марий Автоном областьым 1920 ийыште кундемлыме.
КУНДЕМОЙ наречие, диалект (линг.). Марий йылмыште ныл кундемой уло.
КУНДЕМОНЧЫКТЫШ ТОШТЕР краеведческий музей. Кызыт шуко школ пелен кундемончыктыш тоштер уло.
КУНДЕМЧЕ локальный. Кундемче кончыш. Кундемче йодыш.
КУНДЕМШЫМЛЫЗЕ краевед. Чавайн книгагудыш кундемшымлызе-влак погыненыт.
КУНДЕМШЫМЛЫК краеведение. Республикыштына кундемшымлык пытартыш жапыште палынак вияҥын каен.
КУНДО волость (арх.) округ. Мемнан ялна ожно Коҥганур кундыш пурен. Ял кундо.
КУНЛО толковый, деловой. Рвезе кунло, шоҥго мунло (Онч.).
КУНЧО нахлебник.
КУНЫЖ I слуга, батрак. Тыйын куныжет улам мо олмешет кошташ? (Ӧ.Б.).

КУНЫЖ II дрянной, негодный; непутёвый. Куныж вургемым чиен. Куныж рвезе (Ӧ.Б.).
КУНЫШ мусор, нечистоты, отбросы, отходы; навоз. Куныш кышкыме вер.
КУПЕШТАШ заболотиться. Олык купештын.
КУПЙОЛ уголок болота в виде залива. Саде купйолышто мемнан семын паш коремышт уло аман (Ю.Г.).
КУППУРГЫЖ торф. Куппургыжым лукташ. Куппургыжым мланде ӱяҥдаш кучылтыт.
КУПТАЛТАШ лохматиться, растрепаться, взъерошиться. Омешем капем купталтын, нелын пералтен шӱмем. Оржала ӱпем купталтын. Руаш тӧчат купталтше кылдышым. Оем ритмым куптен (Ф.И.). Йол йымалне купталтеш кужу ӱпшӧ йӱрын (В.Из.).
КУПТЫРВОҤГО сморчок (бот.). Куптырвоҥго лум кайымек вигак лектеш.
КУПТЫРГО морщина; морщинистый. Куптырго шӱрган. Шӱргыштыжӧ куптырго налын. Шоҥго чурийжым куптырго тореш-кутынь коркален пытарен.
КУРЖЫК 1) бегство. Сапан куржыкышто коштеш, тудым милиций кычалеш; 2) забег. Эчан кок куржыкыштыжат ончыко лекте.
КУРШ бункер. Вакш курш. Комбайн курш гыч пырчым машинаш вигак ястарат.
КУРШАҤГЕ стремя. Ший куршаҥгыш йолжым чыкалтен, Акпатыр он тушман ваштареш тарваныш.
КУРЫКВУЙ вершина (горы). Луман курыквуйышто шкет пӱнчӧ шога, юалге эр южеш шып нера.
КУРЫКЗО горец, житель гор. Курыкзо-влак пеҥгыде калык улыт.
КУРЫКЙОЛ подножье (горы). Чумбылат курыкйолышто кум тулотым чӱктымӧ (Куг.). Ӱлнӧ, курыкйол воктене, тепловоз тулеш эҥер-влак йолт-йолт волгалт каят (Онч.).
КУРЫКОҤ утёс. Тура курыкоҥ. Курыкоҥ гыч йончен лекше памашвӱд (ЯЛ).
КУРЫКОРЖА горная гряда. Кавказын курыкоржаже-влак лум дене петыралтыныт. Кавказ курыквуйышто шогем, Кавказын курыкоржаже-влакым кӱтем.
КУРЫКПОМЫШ пещера, грот. Еҥ-влак акрет годым курыкпомышышто иленыт. А курыкпомыш шӧртньӧ гане шӱм-чонет тӱжвак лекде пыкна? (В.К.).
КУРЫКРОК горная порода (геол.). Уралын курыкрокшо моткоч шкешотан улеш.
КУРЫКРӰДӦ горный хребет. Тӱҥ Кавказ курыкрӱдым вончен, ме Грузийыш пурышна.
КУРЫКСАҤГА скала. Курыксаҥгаш кӱ дене сӱретлаш ‒ тидат паша (В.К.). А курыксаҥгаш ала-кӧ серен: «Сим-сим, омсам поч!» (В.К.).
КУРЫКСЕР взгорье, взгорок. Йоча-влак курыксер гыч лум пуракым тӱргыктен мунчалтат (Ш.О.).
КУРЫКТӰР обрыв. Чачий курыктӱрыш шумеш мийыш (С.Ч.).
КУРЫКЧАҤГА откос. Шолаште тура курыкчаҥга, йымачше шунымат налыт ала мо?
КУРЫКШЕЛТЫШ ущелье. Дарьял курыкшелтыш дене эркын ончыко каена. Курыкшелтышыште «ЛАЗ», пуйто шуршо (В.К.).
КУРЫМАҤДАШ увековечить. С. Чавайнын лӱмжым чапле шарныктыш дене Йошкар-Олаште курымаҥденыт.
КУРЫМАШЛЕ вечный, извечный. Марий калыкын курымашле шонымашыже ‒ шке эрыкше дене илаш. Курымашле шарнымаш элнам аралыше-влаклан! Чодыралан посна ой-шомак кӱлеш, шкеж гаяк курымашле, йоҥгата (Ю.Г.).
КУРЫМАШЛЕ ДВИГАТЕЛЬ вечный двигатель. Тудо эреак пӧрдшӧ еҥ, курымашле двигатель гай, манаш лиеш (МЭ).
КУРЫМЛАШ вековать, существовать. Тыге кечын-кечын илышым курымлена (А.И.). Йошкар-Ола вияҥ шога курымлен кундемын тӱҥ вержым ‒ Элнет ден Эрвелым ушен (Ф.И.).
КУРЫМСЕРЫШ летопись. Руш курымсерышлаште марий нерген шуко возымо.
КУРЫМСЕРЫШЧЕ летописец. Г. Айплатовым тачысе марий курымсерышчат манаш лиеш (МЭ).
КУСАРАЛТДЫМЕ ПОГО недвижимое имущество. Тудын ӱдыржӧ кусаралтдыме погым ужалыме пӧлкаште ышта.
КУСАРТЫШ перевод. Финн йылме гыч кусартыш. Чапле кусартыш.
КУТ продолжительность, долгота. Кечын кутшо кеҥежым 17 шагатымат эрта. Канышын кутшо ик тылзе.
КУТАНЧЕ проститутка, куртизанка. Мемнан олаштат тыгай кутанче-влак кас еда кӱтӱ дене перныл коштыт (Онч.).
КУТ-КУТЫШ потомство. Мом ме кодена шкенан кут-кутышналан?
КУТНЬЫК кутник, широкая лавка у дверей. Кутньыкышто ожно маленыт.
КУТЫК I протяжение, длина. Эҥер кутык. Радиотолкын кутык. Ужгажым кутыкшо дене висен ончо. Оҥам кутыкшо дене висен пӱч.

КУТЫК II продольный. Кутык пӱчкыш. Кутык пӱчмӧ вынер. Кутык пила.
КУТЫНЬ продольный. Кутынь пӱчкыш. Кутынь ургыш.
КУТЫРАСЫМАШ разговор, разговаривание. Уна-влак дене эркын кутырасыме годым авай шымлен налын (Онч.).
КУТЫРТЫК разговорник. Марла-рушла кутыртык.
КУТЫРТЫШ говор (линг.). Морко-Шернур кутыртыш. Юлдӱр кутыртыш. Марий йылмыште 22 кутыртышым ончыктат.
КУТЫРЧЫК словоохотливый. Семон шольым изиж годым моткоч кутырчык рвезе ыле. Рвезе кутырчык лийын. Його ‒ ситартышлан (К.К.)
КУТЫРЫЗО балагур. Мемнан коклаште ик рвезе моткоч кутырызо ыле.
КУТЫРЫМАН разговорчивый. Кочамын шольыжо пеш кутырыман еҥ улмаш. Мый кутырыман омыл.
КУЧЕМ I власть. Совет кучем. Верысе кучем.

КУЧЕМ II держава. Алте кучем. Россий кучем.
КУЧЕМВУЙ властелин, властитель; руководство. Кугу шонымаш-влакын кучемвуйышт. Илыш нерген кутырен шинчылтмашым кучемвуйышто мо ышталт шогымо вашталтыш (Ю.Г.).
КУЧЫК арест (ММ). Кучыкыш верештат ‒ утлаш йӧсӧ. Осал пашам ыштымылан кару ‒ кучык.
КУЧЫКТАШ вручить. Орденым кучыкташ. Чапкагазым кучыкташ. Оксадарым кучыкташ.
КУЧЫШВИЙ владычество. Тый дечет кугурак кучышвиян мый веле лиям (БЛ).
КУШКЕДЫЛТЫШ разрыв (в одежде, бумаге, в материалах, что можно разорвать).
КУШКЫЛДЫК подросток. Кушкылдык пагыт ‒ айдемын илышыштыже эн лӱдыкшӧ йыжыҥ. Кодынна ме гына ‒ йоча ден кушкылдык-влак.
КУШКЫЛЛОНЧЫШ растениеводство. Кушкыллончыш ‒ ялозанлык шанчын ик ужашыже.
КУШКЫЛӰЙ растительное масло. Кевытыште ик кленча кушкылӱйым нальым. Кочкыш радамыште кушкылӱй лач тенданлык (МЭ).
КУШТЫК пляска. Калык куштык. Марий куштыкым кушташ.
КУШТЫЛ I льгота. Ветеран-влаклан куштыл уло.

КУШТЫЛ II послабление. Тылат куштылым ыштат.
КУШТЫЛГЫЛЫК лёгкость. Но коклан тыгай тыглайлык да куштылгылык вес мучашыже дене лупшал кертеш (В.К.).
КУШТЫРАДЕРЫС компост. Куштырадерысым шавет гын, пакчасаска сай шочеш.
КУЫШО гребец. Куышо кидшым луштарыш, пушкольмыжым пушсалыш пыштыш.
КУЭВӰД берёзовый сок. Теҥгече чодыраште куэвӱдым йоктарышна.
КУЭЛЫГЕ плёнка тонкая на коре берёзы. Куэлыге вичкыж чора гане (Ӧ.Б.).
КУЭМ ткань. Меж куэм. Порсын куэм.
КӰВАРЗЕ мостовик, мостостроитель. Кӱварзе-влак пашам сайын ыштат (МЭ). Стахановец-кӱварзе курыкмарий патыр Марк Кондратьев деч тӱҥалын (МЭ).
КӰВАРЛАШ соединить, связать (мостом). Йошкар-Ола кӱварлен Какшанын кок сержым (Ф.И.). Йылмыже дене тудо теҥызым кӱварла.
КӰВАРШАРТЫШ половик, дорожка. Чыла лавыран вургемым, окна, пырдыж-влакым, кӱваршартышым, эсогыл шӱчан кӧршӧк кучымо шовычым мушкын (Ф.И.).
КӰГЕРЕМ праща. Саде-шамычым (тушманым) кӱгерем дене кырен сеҥен (Ю.Г.).
КӰГОРНО мощёная дорога. Эше шукерте огыл гына Шернур марте лакылан кӱгорно веле ыле, таче тыште тасма гай шуйналтше тӧр асфальт.
КӰГУРЫК утёс. Юлдӱрыштӧ уло ик кӱгурык, регенче дене тудо йыр вӱдылалтын.
КӰГЫШ вышина. Кӱгышыштӧ чоҥешташ. Кӱгыш гыч мӱндыркӧ коеш.
КӰДЫРАТ могущество, всемогущество. Марш кӱдырат деч виян аза малтыме муро (В.К.).
КӰДЫРАТЛЕ могучий, всемогущий, всесильный, величественный. Кӱдыратле чап. Кӱдыратле рашкалтыш. Кӱдыратле музык. Эй, шошо кӱдырчӧ, таче от керт кӱдыртен гын, ит вожыл: таче мемнан мурына тый дечет кӱдыратле тугат (В.К.).
КӰДЫРАТЛЕ-ЙОҤГАТА торжественно-звонкий. Кенета колонно вуйышто оркестр кӱдыратле-йоҥгата маршым йоҥгалтарен колтыш (Пӱр.).
КӰДЫРЧӦ-ВОЛГЕНЧЕ опасность, угроза. Таче кече пеш пелта, кӱдырчӧ-волгенчым вучо.
КӰДЫШ наблюдение (ММ), слежение. Кӱдыш пагыт толын шуынат, эр кынелын, чодыраш лектын каен.
КӰЖГЕМ утолщение; утолщённый. Пырдыж кӱжгемеш ишкым перен шындышым. Вӱргорнышто кӱжгем вер шочын.
КӰЖГЫВЫЛЫШАН тугоухий. Кӱжгывылышан еҥ, сайын ок кол (Ӧ.Б.).
КӰЖГЫГОВАШТАН толстокожий. Кӱжгыговаштан еҥ, кӧ мом ок ойло, ок ыште (Ӧ.Б.).
КӰЖГЫЧОНАН бесчувственный, апатичный, флегматичный, равнодушный. Кӱжгычонан еҥ. Кӱжгычонан имне. Кӱжгычонан айдеме ок тарване вашке, чыла киндыже шӱеш гынат, ок ойгыро (Ӧ.Б.).
КӰЖЫМ привычка. Кӱжымыш пурен. Кӱжым шочын. Эрдене капым тодыштмаш жап эртыме семын кӱжымыш пурыш.
КӰЖЫМАШ привыкать. Ондакше тудым чытен ом керт ыле, ынде кӱжымынам, ужмашат уке.
КӰЖЫММАШ привыкание. Тамак дек кӱжыммаш. Аракалан кӱжыммаш.
КӰЗЫНЕР остриё ножа. Оҥышкыжо кӱзынерым шуралтыш.
КӰЗЫШ рост, прирост, приумножение. Тений кӱзыш уло мӱкшын (Ӧ.Б.). Кӱзыш тений пеш сай, шуко мӱйым налме (Ӧ.Б.). Ялозанлыкыштат кӱзыш кояш тӱҥалын изиш.
КӰЗЫШАН урожайный, с приростом, с прибылью. Тений кӱзышан ий лие.
КӰКШЫК высь, высота. Курык кӱкшыкыш нӧлталташ. Турий мурымо кӱкшык гыч мӱндыркӧ коеш. Куткыж кугу кӱкшыкыштӧ чоҥештыл кертеш.
КӰКШЫТ уровень. Марий йылмышанче XX курым мучаште тӱнямбал кӱкшытыш нӧлталтын.
КӰЛЕШЛЕ требуемый, необходимый. Кӱлешле документ-влакым погаш. Эреак лывырге кыдалже кӱлешле сомылжым шукта: лектеш садлан лӱман пыдалше (В.Д.-О.).
КӰЛЕШ-ОГЫЛ ненужность, пустяк, мелочь. Вик ойлаш гын, З. Красновын сборникыштыже йылмым лугымо, шомакым кӱлеш-огыллан сусыртымо шагалрак шижалтеш (В.К.).
КӰЛЛӦ существенный, значимый. Кӱллӧ компонент. Кӱллӧ аргумент. Кӱллӧ пашаеҥ. Марий литератур йылме калыкын кӱллӧ кылгучем йӧнышкыжӧ савырнен (МЛИ).
КӰМЕҤГЕ башня. Нуным когыньыштымат кӱмеҥге кӧргыш пуртен шындышт. Малыше Вачий йыр кӱмеҥге опталтеш (Ю.Г.). Кӱмеҥге кӧргыш еҥым петырат (Ӧ.Б.).
КӰНЧАЛТАШ окопаться. (Командир) приказым пуыш: рокыш кӱнчалташ, оборонылан позицийым ышташ (Ф.М.).
КӰНЧЕМ рудник. Кӱртньӧ, Сибирь кӱнчемыште шочшо, пӧртылын тушкак, рестан шинчыр лийын (В.К.).
КӰНЧӦ рой. Мӱкш кӱнчӧ.
КӰНЧЫК раскопка. Археологий кӱнчык.
КӰПШ пух, ворс, волосинки. Вынер кӱпш мамык гане, куымо годым вурт йымак йога (Ӧ.Б.). Кӱреш умыр мардеж арама уа кӱпшым (Ӧ.Б.).
КӰПШАКА мягкий, пухлый. Кӱпшака кӱпчык. Кӱпшака олым. Кӱпшака мланде, тошкалат, да йол вола.
КӰПШАКАН мягко (без давления). Ложашым кӱпшакан опто, ит теме (Ӧ.Б.).
КӰПШАН ворсистый, махровый. Кӱпшан шӱртӧ. Кӱпшан оҥа (пужарыме огыл). Кӱпшан вынер. Кӱпшан солык (Ӧ.Б.).
КӰРЛЫШ соглашение, договорённость о чём-л. Тидын нерген тетла нигунам ойлаш огына тӱҥал манын, кӱрлышым ыштышна (кидым кӱрлна).
КӰРТНЬЫГОҤГА железная печка, буржуйка. Пӧрт пеш шӱкшӱ, кӱртньыгоҥгаш олтыман (С.Э.).
КӰРТНЬЫГОРНО железная дорога. Моско ‒ Петербург кӱртньыгорнышто аварий лийын (Куг.).
КӰРТНЬЫГОРНЫЗО железнодорожник. Кӱртньыгорнызо-влак корным олмыктат.
КӰРТНЬЫГОРНЫСО железнодорожный. Кӱртньыгорнысо правил.
КӰРТНЬЫДУВЫР кольчуга. Сарзе кӱртньыдувырым вынер дене алмаштыш (В.К.).
КӰРТНЬЫЙОЛ когти (монтёрские). Монтёр ‒ мыланемат палыме профессий. Кӱртньыйол дене линий мучко кошталтын (Ю.Г.).
КӰРТНЬЫОЗАНЛЫК чёрная металлургия. Индустриализаций жапыште элыштына кӱртньыозанлык чот нӧлталт кайыш.
КӰРТНЬЫРОК железная руда. Катырган-влак мланде йымач кӱртньырокым луктыт.
КӰРТНЬЫШУР шлак; окалина. Каврий ала-кушто кӱртньышурым муын кондыш да пӧртымат чоҥен шындыш. Кӱртньым таптыме годым апшатын чӧгытшӧ йымач кӱртньышур йырвелыш шыжалтеш.
КӰРЫЛТЫШ перебои в чём-л. (в снабжении, обеспечении, учёбе и т.д.). Ялыш Роҥго могырым пураш ок лий, сандене сатум кондаш ок лий, поснак кинде дене кӱрылтыш лиеда (МЭ).
КӰСЕ долг, заём. Кӱсем уке. Кӱсеш налаш. Кӱсеш пуэм.
КӰСЕНВУНДО денежные средства, капитал. Тыгай пӧртым чоҥаш кугу кӱсенвундо кӱлын.
КӰСМЕНЛАШ рулить лодку. (Колызо) серыш кӧтырем салкым кӱсменла (Онч.).
КӰСӦ моление. Кугу кӱсӧ лиеш мер(е) кӱсотышто (Ӧ.Б.).
КӰЧАШ желать зло. Еҥлан осалым ит кӱчӧ, шке декет пӧртылеш (КМ).
КӰЧЛАШ зацепить. Кӱчлен колэҥыр ‒ тӱрвым музыртен (В.К.).
КӰЧЫКМУТ изречение. Кӱчыкмутын полпредше Е. Рябчикова (Ю.Г.).
КӰЧЫКМУТАН краткий, лаконичный. Кӱчыкмутан шонымаш кужу дечын сай улмаш (Онч.).
КӰЧЫКОЙ афоризм. Писатель-влакын кӱчыкойышт. В. Колумбын кӱчыкойжо-влак.
КӰШНЫШИНЧЫШЕ высокопоставленный. Кӱшнышинчыше генерал. Кӱшнышинчыше вуйлатыше-влак толыныт.
КӰШТЫК указ. Президентын кӱштыкшӧ.
КӰШТЫКВОЗЫШ предписание. Пожарзе экшыкым пытараш кӱштыквозышым пуэн кодыш.
КӰШТЫМАШ указание, приказание, распоряжение. Декан кӱштымашым луктын.
КӰШЫЛЛОНЧО знать (привилегированное общество). Ожнысо Российын кӱшыллончыжо гыч ятыр лӱмлӧ еҥ лектын.
КӰШЫЛЪЕҤ знать (представитель знати).
КӰЭРАН каменистый, усыпанный камнями. Кӱэран эҥер. Кӱэран сер.
КЫВЫЛ клавиша (музыкального инструмента).
КЫЖГАН зависть. Шыдыже, кыжганже веле кумыт олмешат ситен (Онч.).
КЫЖГАНАШ опасаться, побаиваться, страшиться. Рвезе кыжгана тӱгӧ лекташ шкетын. Кожлаште кайыме годым кыжганет. Патыр еҥ деч кыжганет. Эргыже ачаже деч кыжгана (Ӧ.Б.).
КЫЖЛАНАШ тревожиться, беспокоиться, волноваться. Еҥ чодыраш каяш кыжлана, чодыра маска гыч кыжлана (Ӧ.Б.). Увате кыжлана (Ӧ.Б.).
КЫЖЛАНДАРАШ тревожить, вызывать тревогу, беспокоить. Чодыраште маска ала-мо мыйым кыжландарыш, пеш чот лӱдынам (Ӧ.Б.).
КЫЗЫТАҤДЫМАШ модернизация. Элыштына йӧнозанлыкым кызытаҥдымаш тарванен.
КЫЛ: кылыш (кылыште) кошташ; кылым лудаш заниматься разговорами, пересудами, сплетнями; ходить по соседям. Тый эре кылыште коштат (Ӧ.Б.). Тегак кылым лудат (пошкудо дек пурен коштат).
КЫЛВОТ информационная сеть. Электрон кылвот.
КЫЛГУДО посольство. Финляндийыште Российын кылгудыжо. Россий Венгрийыш кылгудым колтен.
КЫЛГУЧЕМ общение. Йылме ‒ калыкын кылгучем йӧнжӧ.
КЫЛГУЧЫШ сношение. Тудо эл дене мемнан дипломат кылгучыш уке.
КЫЛДЕМ 1) узел (связи, транспортный и т.д.). Телеграф кылдем. Кӱртньыгорно кылдем. Моско ‒ кугу кӱртньыгорно кылдем; 2) узелок (с вещами, т.д.). Арвер кылдем. Корно воктен ӱдыр шога, кидыштыже кылдем.
КЫЛЕ бродячий, бездомный. Кыле пий. Кыле еҥ (Ӧ.Б.).
КЫЛЕШТАЛТАШ зависеть. Тиде мый дечем нимынярат огеш кылешталт. Тый мый дечем кылешталтат.
КЫЛЕШТМЕ зависимый. Тудо кылештме положенийыш верештын.
КЫЛМАЛГЕ застылый, застывший. Кылмалге кид. Кылмалге вӱд. Кылмалге мланде.
КЫЛМЕ мороз; заморозки, мерзлота. Телым вачымбал нелытым кылме нумалеш. Кугече деч вара эше нылле ик кылме лиеш, маныт.
КЫЛМЫК стужа; промёрзлый. Эр кылмык дене миен шуаш кӱлеш. Кылмык корно.
КЫЛОНЧЫКТЫШ ссылка (отсылка к источнику). Шке шымлымаштыже шанчызе шуко пашалан кылончыктышым ыштен.
КЫЛЫЗАК бездельник, бродяга; любитель поболтать, посплетничать. Кылызак лийынат, эре коштат кылышкет. Кылызак марий, вате, рвезе, ӱдыр, эре коштеш; толеш веле, адак кая (Ӧ.Б.).
КЫНЕЛТЫШ подъём, побудка; побудительный, побуждающий. Эр кынелтыш. Калык кынелтыш. Кынелтышлан кайык мураш тӱҥалмым шотлат. Агытанын кынелтыш мурыжо шокта.
КЫНЕЛУ кострика. Кынем тулымо годым мушыжо кынелу деч ойырла. Тале йогын «арам огыл арамажым кынелу гай пудырта» (В.К.).
КЫНЕНУР конопляник. Теве кыненур воктен уржа пасу шуын шогалын (В.Сем.).
КЫРГЕШТАШ окружить, оцепить. Тушманым кыргештен налаш. Машинам кыргештен шогальыч.
КЫРЛЕЧ крыльцо. Кырлеч тошкалтыш оҥа кочыртатыш (В.Сем.).
КЫРЛЯК чайка. Кырляк колым куча, кӱшыч чоҥештен волен (Ӧ.Б.).
КЫРТМАШ 1) усердствовать, стремиться, вкладывать много сил. Тунеммаште кыртмаш. Пашаште ок кыртме. Пимын Розук шкежак умбакыже тунемаш ыш кыртме ала-мо? 2) ухватиться, схватиться. Марийже ватыжын ӱпышкӧ кыртма (Ӧ.Б.). Тумна йолжо дене кандыраш кыртма, кержалтеш унчыли (Ӧ.Б.). Вожлаже дене кыртмыш кедр мланде оҥыш (В.К.).
КЫРТМЕН старательно, усердно, прилежно. Кыртмен тунемаш. Кыртмен пашам ышташ. Маска пӱнчывуйыш кыртмен кӱза (Ӧ.Б.). Кыртмен шупшеш имне терым (Ӧ.Б.).
КЫЧАЛЗЕ истец. Судья кычалзын йодмашыже дене палдара.
КЫЧАЛТЫК придирка, прицепка. Кычалтыкым кычал коштеш пижедылаш.
КЫЧАЛТЫШ повод, причина, предлог. А тый кученат? Але тиде чылажат тыйын кычалтышет веле (Л.Я.).
КЫЧАЛЧЫК иск; исковой. Судыш кычалчыкым колташ. Кычалчык йодмашым возаш.
КЫЧКАҤАШ семениться. Маке кычкаҥын. Шӧршудо кычкаҥын. Коршаҥге кычкаҥын.
КЫЧКАТА огрубелый, жестковатый (о волосах). Кычката пондашан марий капка ончык толын шогале (С.-Эрг.).
КЫЧКЕМ упряжь (предметы для запряжки). Марий йылмысе кычкем термин-влак моткоч шкешотан улыт. Омыта, ӧрынчак, мӱшкырйымал, шылыжвал, пӱгӧ, шӧрмыч ‒ чыла тиде кычкем тарман улыт.
КЫЧКЫРТЫШ перекличка. Таче классыште кӧ уке, айста кычкыртышым ыштена.
КЫЧКЫШ запряжка. Улазын могай улмыжо кычкышыже гычак коеш. Кечывал деч вара эше ик кычкышым ыштышна. Ончал, кычкышыже могай чатка.
КЫЧЫКА грубый, капризный, неотёсанный (о человеке), липкий, клейкий (о снеге). Кычыка еҥ. Кычыка койышан. Кычыка лум. Телым корно пеш кычыка (Ӧ.Б.).
КЫЧЫКАҤАШ становиться липучим, клейким. Йӱштӧ лум кычыкаҥеш.
КЫЧЫКЕМАШ стать капризным, придирчивым. Лида йӧршеш кычыкемын, пӱкенет локтылеш улмаш айдемым.
КЫЧЫКЕМДАШ делать капризным, придирчивым, грубым. Волойын ойжо Семоным кычыкемдыш веле (Онч.).
КЫШАЗЕ последователь. Аристэн кышазыже-влак Марий Элыште шукын улыт.
КЫШАЛАШ следовать, идти за кем-л. Янлыкым кышалат. Сонарзе пийже почеш кышала.
КЫШАЛЗЕ толоконщик. Ожно эсогыл кышалзе профессият лийын (МЭ).
КЫШАЛЫЗЕ следопыт. Самырык кышалызе-влак сарыште вуйым пыштыше-влакын шӱгарыштым кычалыт.
КЫШКАР цилиндр (мат.).
КЫШКАРЛАШ 1) формировать, сформировать. Шоныкым кышкарлаш. Ыҥым кышкарлаш; 2) ограничить что-л. чем-л. Шке пашатым туныктымо дене гына ит кышкарле, кумданрак ончал.
КЫШКАРЛЕ цилиндрический. Муза кышкарле настам да тышке шындыза.
КЫШТАКЫН плавно, мягко. Ачаж кӱдынь эрге кыштакын зал мучко эртат йолшӱма (В.А.).
Л
ЛАВАЛА пожитки. Лавалажым погалтыш да лектын кайыш.
ЛАВЫРТЫШ ненастье, ненастная погода. Мура телефонвоштыр модын. Ала тиде лавыртышлан? (В.К.).
ЛАДЫК впечатление (ММ). Тудо сай ладыкым кодыш.
ЛАЗЫРТАШ размягчать, сделать скользким.
ЛАЗЫРТЫШЕ прич. от лазырташ. А поэме мучаште геройын койыш-шоктышыжым лазыртыше юарлыме шинчавӱд палынак шижалтеш (В.К.).
ЛАЙ сливки. Кофеш лайым пышташ. Лайым погаш шӧр ӱмбач. Тҥ. шӧрымбал.
ЛАЙЫК гибкий, упругий, эластичный. Лайык кид. Лайык имне. Лайык воштыр. Лайык лӱшке. (Миша) тамле омым лайык кидше дене туржеш (М.К.). Тҥ. лывырге.
ЛАКЕМАШ 1) селиться, поселиться, осесть, оседать, обосноваться. Марий-влак кызытсе верешышт шукертак лакемыныт. Мемнан кугезына-влак Ӱшӱт эҥер мучаште лакемыныт. Шоҥгылыкеш эҥертыш лияш манын, изи эргыжат лакеме, лакеме кугу олаш вӱдйымак пуреҥгайыше кӱла (В.К.); 2) застрять, застревать. Пушеҥге руымо годым вес пушеҥгеш лакеме. Кожым руышым, кожем ыш йӧрл, лакемын шогале. Урым лӱйышым, колыш, ӱлык ыш воло, кожвуеш лакеме (Ӧ.Б.). Тҥ. пижаш.
ЛАКЕМШЕ оседлый. Марий-влак ожнысек лакемше калык семын илат.
ЛАНДРИН конфеты. Сакыратыш чевер тӱсан ландриным тичак оптымо (Ф.М.).
ЛАҤГАЗЕ дряблый, вялый (о человеке). Тҥ. йочыла.
ЛАҤГЫЗЕ притворщик.
ЛАП: лап тӱчаш, лап пышташ (омсам, окнам) прикрыть. Омсажым лап тӱчын кодо.
ЛАПВЕР низменность. Руш лапвер. Касвел Сибирь лапвер. Тургай лапвер.
ЛАПЕМ низина. Эҥер воктенысе лапемыште мланде эше кошкен огыл.
ЛАПЕМАШ осесть (опуститься). Курык лапемын. Пӧрт лапемын. Тиде верыште мланде лапемын.
ЛАПЕШТАШ пригнуть, поникнуть; склониться. Корно воктен уржа лапештын. Шӱдырпеледыш мардеж йымалне ок лапешт (В.И.).
ЛАПКА-ЛОПКА плоский. Лапка-лопка петыртышан вочко. Камбала ‒ лапка-лопка кол.
ЛАПКАҤДАШ унижать, унизить. Еҥым лапкаҥдаш. Мыйымат шуко гана лапкаҥдаш толашеныт.
ЛАПКАҤДЫШЕ унизительный. Лапкаҥдыше тыныс. Семоным лапкаҥдыше положенийыш шындаш тӧчышт.
ЛАПТЫК 1) пластинка. Кӱртньӧ лаптык. Той лаптык; 2) плоскость (мат.). Тиде лаптык гоч кок вияшым колташ лиеш.
ЛАПТЫРА плоский. Лаптыра йолан мераҥ.
ЛАСКА покой. Онар-влак савырналтышт, карныштальыч ласкашт дене… (В.К.).
ЛАСКАҤЫН успокаивающе. Шукертсек тыйым ужын омыл, ласкаҥ вӱдылалтын огыл шӱмем лыпландарыше юзо виет дене (Пӱр.).
ЛАТИНЛАШ латинизировать (алфавит). Марий йылмым латинлаш кӱлмӧ нерген мут ик гана веле огыл лектеден (Куг.).
ЛАТЛЫК порядочность. Тый латлыкым чон кугыжашке шынде (В.К.).
ЛАЧЕШТАРАШ попасть в цель, угодить. (Врач) корштышо пӱй вожышкак вишкыдым шыжыкта да туге лачештара ‒ тыглай вӱдат шӱм вошт керме имыла витара (В.К.).
ЛАЧКА слащавый, приторный. Олмаже лачка. Пӱрет лачкарак. Мутетше лачка, да ӱшанаш неле.
ЛЕВАШЙЫМАЛ сарай (открытый, под навесом). Пӱчкеден-шелышт ямдылыме пум левашйымаке артанашке оптен шындышна. Но левашйымалне янда шорген да шортмо йӱк шоктен (В.К.).
ЛЕВЕШТЫШ оттепель. Арня мучаште левештыш толеш, маныт.
ЛЕКТЫК 1) выход (из помещения). Шапаш лектык запасной выход. Тыште нимогай лектыкат уке; 2) результат (выход). Пашажым кугум ыштен, да лектыкше пеш изи.
ЛЕПЕНЕ I мотылёк. Лепене чоҥештен толын. Ик пеледыш гыч весыш лепеньыла чоҥештылеш.

ЛЕПЕНЕ II лепесток (биол.). Ик лепеньыже, кумытлан шелалтын, ӱлык кечалтеш (МЭ).
ЛЕПШ колыбель, место возникновения чего-л. Петроград ‒ революцийын лепшыже. Марийын лепшыже ‒ чодыра.
ЛИДА ложбина. Эҥер лида. Ужар лида. Ошкуэр кундемыште чыла вере лида-влак кият.
ЛИЙДЫМЕ неосуществимое. Лийдымым калык лийшашым ышта (В.К.).
ЛИЙМЫК происхождение. Саде ӱзгар лиймыкше дене моткоч оҥай, палынет ‒ каласем.
ЛИЙТЫШ происшествие (МРС). Тиде арняште республикысе корнылаште кум лийтыш лийын. Вучыдымо лийтыш чрезвычайное происшествие. Корнысо лийтыш дорожное происшествие.
ЛИЙШАШЛЫК положительный (ожидаемый, правильный). Лийшашлык пунчал. Лийшашлык вашмут. Лийшашлык аклыммут.
ЛИТЕРАТУР ШЫРЧЫК литературный скворец. Тыге литератур шырчык шочеш: шӱшпыкла шӱшкалта, имньыла шинчалеш, шогертенла кутыралтен колта да тумнала шинчын шортеш (В.К.).
ЛИШЫЛ ЙОТЭЛ ближнее зарубежье. Марий-влак лишыл йотэллаштат илат.
ЛИШЫЛШИНЧАН близорукий. Тыге шонымо тунам политике шотышто лишылшинчан улмым ончыктен.
ЛО положение обстоятельства; местонахождение. Тугай лошко верештым, весылан Юмо ынже пӱрӧ. Кок пӧрт лошто куэ кушкын шогалын.
ЛОВО волна, вал. Вӱд лово. Теҥыз лово. Индешымше лово.
ЛОВЫКТАЛТАШ колыхаться, волноваться. Уржа мардеж дене ловыкталтеш.
ЛОВЫКТАЛТМАШ колыхание, волнение. Сӧрале шурно пасун ловыкталтмыжым ончаш.
ЛОДЕМ лад (муз.). Баянист лодемым налын ок мошто, кидше пуалын (Онч.).
ЛОЖЕМ долина, дол. Вӱтла эҥерын ложемлаштыже нугыдо шудо нӧлталт шогалын. Курык ложем йӱд тымыкыште шып нера.
ЛОКАМА роза. Локама пеледыш. Ал локама.
ЛОКТЫЗО колдун. Локтызо ожно кажне ялыште лийын.
ЛОКТЫШ порча. Тиде кува ӱмыржӧ мучко локтыш дене пӧрдын.
ЛОМЫЖАТЕ пепельница. Элеонора велыш ломыжатыжым шӱкал шында (В.Д.-О.).
ЛОНЧАҤАШ слоиться, расслоиться. Мланде лончаҥын. Пырдыж лончаҥын.
ЛОНЧЕМ I пункт, параграф. Тидын нерген кумшо лончемыште ончыктымо.

ЛОНЧЕМ II разбор, анализ. Таче урок лончем лиеш, каен ида колто.
ЛОНЧЕМЙОГЫН ход, этап работы (исследований, изысканий, т.д.). Вуйышто эркын-эркын план гае чумыргаш тӱҥале, пашан лончемйогынжо рашеме.
ЛОНЧЕШТАРАШ прогнозировать, предсказать. Нунын (философ-влакын) полшымышт дене айдемдукымын ончыкылыкшым лончештараш лиеш (Ф.М.).
ЛОНЧЕШТАШ расслоиться, расслаиваться. Илыш лончештеш. Пырня лончештеш. Мемнан элыште мер калык пытартыш жапыште чот лончештеш.
ЛОНЧЕШТМАШ расслоение. Мерсото лончештмаш.
ЛОНЧЫК 1) деталь, подробности (РМС). Планын лончыкшо-влакым варарак каҥашена; 2) состав. Мутын лончыкшо. Вӱдын лончыкшо.
ЛОНЧЫКЫН детально, в подробностях (РМС). Лончыкын каҥашаш. Лончыкын ончен лекташ.
ЛОНЧЫШ статья, пункт. Марий Эл Республик Конституцийын ик лончыштыжо каласыме: марий йылме кундемыштына кугыжаныш йылме улеш.
ЛОҤАШ раскачивать; подбрасывать. Мардеж куэ вуйым чарныде лоҥеш. Тӱтан чот лоҥын, шӱраш гай лумым шӱргышкӧ кышкен (В.К.). Уржам тагына дене лоҥаш.
ЛОҤГО стихия, окружающая среда. Юж лоҥго. Пӱртӱс лоҥго. Пашазе лоҥго. Мемнан вуйлатышына шкенан лоҥго гычак лектын.
ЛОП низина с невысыхающей водой. Пасу покшелне лоп уло, сандене тудым трактор дене куралаш ок лий.
ЛОПАР неуклюжий, неловкий. Мый ом лӱмдыл эн лопар еҥымат (В.К.).
ЛОПАШ ложбинка, низинка. Лопашыште шокшо кеҥеж мучко вӱд шинча ыле (Онч.).
ЛОПКЫТ широта (геогр.). Йошкар-Ола йӱдвел лопкытын 57 градусшо тураштырак верланен.
ЛОПЛОПЛАШ хлопать (крыльями). Вашеш пуа йӱкым, шижын тумам: «Авырен кыре-е-ем!» ‒ лоплопла агытан» (В.К.).
ЛОПТЫРА широкий. Лоптыра лышташ. Лоптыра пушеҥге (кӱчык-кӱжгӱ, кӱчык шала укшеран). Лоптыра лышташан ковышта. Лоптыра йыдал. Лоптыра кем. Лопшудын лышташыже лоптыра. Лоптыра ӱдырамаш (лопка могыран, кӱчык капан). Лоптыра лум лумеш (Ӧ.Б.).
ЛОШ вслух. Лош лудаш.
ЛӦЧЕШТАРАШ размочить. Нийым лӧчештараш. Пурсам лӧчештараш пыштышым.
ЛӦЧӦ набухший, налитой. Лӧчӧ пурса. Лӧчӧ модо.
ЛУВУЙ староста; подрядчик. Ял лувуй. Класс лувуй. Пӧртым чоҥымаште лувуйжо семын мемнан ял рвезе лийын.
ЛУГЫЧЛАШ прервать, прерывать. Тӱҥалмым лугычлаш. Ойлышо-влакым погынымашым вуйлатыше эре лугычлен шинчыш.
ЛУГЫЧЛЫМАШ прерывание. Мӱшкыраҥмым лугычлымаш.
ЛУДШЫЕҤ читатель. Шонаш таратыше произведений ушан лудшыеҥым моткоч куандара (Онч.). Лудшыеҥын уш-акылже чот кушкын, литератур ден поэзий декат йодмашыже кугурак лийын (В.К.).
ЛУДЫШ проза. «Ончыко» журналыште лудыш шуко савыкталтеш (Куг.).
ЛУЖАВУЙ предводитель. Мемнан тукымын лужавуйжо, очыни, Курсик лийын.
ЛУЙЫК тонко, мелко, тщательно (толочь, месить и т.д.). Кынем луйык шурышым (Ӧ.Б.). Тарым луйык шурем шӱрашлан (Ӧ.Б.).
ЛУКТЫШ издание, выпуск. Поэтын возымыжым посна луктыш дене савыктеныт. Майоров-Шкетанын возымыжо кок луктыш дене лектын.
ЛУМАЛТАШ очароваться. Шинча лумалтын вӱдыш ончетат, шонет: лиеш тӱня вошт лекташ (В.К.).
ЛУМАШ 1) очаровать, зачаровать, обворожить. Шошо пӱртӱс шинчам лума. Ӱдырын ӧрза шинча рвезе кумылым лума. Канде кава самырык еҥым лума. Ах, могай ташлама! Ялт лумен шинчам! (В.К.); 2) зачароваться, очароваться, очаровываться. Жап деч ончыч тоштын омыл шинчавашын ончалаш, а молан дыр пеле почын луменам зӓҥгӓр кавам (Ф.И.).
ЛУМВУРГЫЖ сугроб, снежный занос. Ялвуйышто, пасугапка воктене, тений моткоч кугу лумвургыж нӧлталт шинчын.
ЛУМВӰД вода талая. Тайыл почеш лумвӱд, пасу рокеш варналт румбыкаҥын, кугу йогыныш ушна (Ар.Ф.).
ЛУМЕШКЕ очаровательный, обворожительный. Лумешке шыргыжалмаш. Лумешке рвезе. Ӱдырын лумешке ончалтышыже рвезе кумылым нале.
ЛУМНАЛЬЫК лавина снежная. Корным лумнальык петырен. Курыклаште чӱчкыдынак лумнальык лиеда.
ЛУМШӰДЫР снежинка. Лумшӱдыр-влак планет-шамыч денат кылым кучат, садлан тӱрлӧ форман лияш мланде да моло планет-шамычат полшат (Куг.).
ЛУНЧЫРГО бессильный, обессиленный, ослабленный. Пашадыме кид лиеш лунчырго, яллан тугай уто, палем (В.К.).
ЛУНЧЫРТАШ расшатать, подорвать, обессилить. Американ-влак Российым курымышт мучко лунчырташ шонен илат.
ЛУНЧЫРТЫШ упадок, развал. Вуйлатыше-влак поян элнам лунчыртыш марте шуктеныт. Савырголтыш деч вара ялыште лунчыртыш тӱҥале.
ЛУПСШУДО росянка (бот.). Теве тыгай улмыжлан лупсшудо «опкын шудо» лӱмым сулен (Ар.Ф.).
ЛУПШАЛТЫШ залог (линг.) (В.В.). Лупшалтыш лиеш вияш, савыралтше, ыштыктыше, ышталтше.
ЛУЭШ НАЛАШ взять на поруки. Тунамат изиш веле тюрьмаш шынден ышт колто, йӧра эше пашаште луэш налын кодышт (Онч.).
ЛӰДЫК страх, испуг. Лӱдык уке. Лӱдыкым шижмаш уке.
ЛӰДЫКШ пугало. Мо лӱдыкш гай чиен коштат?
ЛӰДЫКШӦ опасность. Лӱдыкшыш логалаш. Корнысо лӱдыкшӧ. Тиде лӱдыкшӧ огыл.
ЛӰДЫКШЫДЫМЫЛЫК безопасность. Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык.
ЛӰЕШТАШ постреливать. Пуштмаште иктым йӧратен ‒ коклан лӱештын кайыквусым (В.К.).
ЛӰМАЛГЕ 1) популярный. Лӱмалге композитор; 2) знатного происхождения. Профессор И. Н. Смирнов лӱмалге тукым гыч улеш.
ЛӰМАЛЧЕ знатный, признанный. Лӱмалче туныктышо. Кӧ таче мемнан лӱмалче, пагалыме? (А.И.).
ЛӰМАН именитый. Лӱман еҥ. Лӱман вуйлатыше. Мемнан районым лӱман шкевелчына-влак чапландарат.
ЛӰМВАЙРЕМ юбилей, юбилейные торжества. Кызытат могай гына мероприятий але творческий еҥ-влакын лӱмвайремышт лиеда ‒ Йыван тӱвыра полатыште… (В.А.).
ЛӰМВЕР должность. Тудо директор лӱмверыште шуко ий тыршен.
ЛӰМГАГАЗ документ. Ончыза тыште лӱмгагазым, чыла значокдам, Йошкар шӱдырнам (А.Арс.).
ЛӰМГЕЧЕ юбилей. С. Чавайнын лӱмгечыжым кугу пайрем семын палемдышт (Онч.).
ЛӰМГЕЧЫЗЕ юбиляр. Правительствын кӱштымыжӧ почеш лӱмгечызым саламлаш Москош миен коштым (Куг.).
ЛӰМДАМГА память (поэт.). Альберт Степановын сылнымут саскажым да мурыжым чумырен лукмаш чапле лӱмдамга лиеш ыле (В.Р.-Г.).
ЛӰМДЕРГЫШ перекличка. Эрдене классыште лӱмдергышым эртарышт.
ЛӰМЕР список, перечень. Студент-влак лӱмер. Мутерыш пуртымо лӱмер.
ЛӰМЕШКЕ знаменитый. Лӱмешке марий-влак нерген книгам лукташ кӱлешак. Валентин Колумб марий коклаште веле огыл лӱмешке лийын.
ЛӰМЕШЛӰМ собственное имя существительное (линг.) (В.В.).
ЛӰМЛАШ посвятить. Но вет иктат лӱмленже огыл чевер пушеҥгым мыланем (Ф.И.). Шукертак кочай шынден, маныт (кожым), ачай ден авайлан лӱмлен (Ф.И.).
ЛӰМЛЕН поимённо. Кажне емыжын тушманже уло, пуйто Юмо лӱмлен пайлен: пареҥгын ‒ шукш, эҥыжын ‒ шукш, пӱкшын ‒ шукш (В.К.). Сеҥымаш кечын илышыштым элна верч пуышо-влакым кажныштым лӱмлен шарнена.
ЛӰМЛЕШТАРАШ возвеличить, возвеличивать. Шуко марий еҥ чапле пашаже дене шке калыкшым лӱмлештарен.
ЛӰМЛӦ известный. Марий коклаште лӱмлӧ еҥ шуко уло.
ЛӰМЛЫМӦ посвящённый. Рвезе калык лӱмлымӧ пушеҥгын кодшыжымат пуш савыра (Ф.И.).
ЛӰМОКСА подать, ясак. Ожно кресаньык-влак деч лӱмоксам кӱрыныт.
ЛӰМӦ клей. Обойым лӱмӧ дене пижыктышт.
ЛӰМЫК клейковина.
ЛӰМЫЛАШ клеить, заклеить. Серышым лӱмылаш. Увертарымашым лӱмылаш пырдыж воктеке.
ЛӰМЫНЪЕҤ посланник; нарочный. Эстонийыште Российын лӱмынъеҥже Президент дене вашлийын (Куг.). Почтым лӱмынъеҥ дене колтымо.
ЛӰҤГАЛТМАШ колебание (физ.). Юж лӱҥгалтмаш. Толкын лӱҥгалтмаш.
ЛӰҤГЕ 1) качка, болтанка. Мардеж тарваныш, карапыште лӱҥге тӱҥале, тыгайым шукышт чытен огыт керт. Южгунам самолётат лӱҥгеш логалеш; 2) плавный, плавно качающийся, пружинистый. Но трук ужар да неле шонымаш тӧрштен шинчеш льоптокак ужавала вӱршудо лышташ гай лӱҥге копаш (В.К.).
ЛӰҤГЕМ зыбкий. Пӧрт шындаш верем ‒ лӱҥгем купет, пӧрт леведышем ‒ куптӱр кияк (В.К.).
ЛӰҤГЕШТАРАШ пружинить.
ЛӰҤГЫШ качание, колебание. Куп лӱҥгыш лӱҥга, шӱйшӧ лӱкӧ кӱрлеш (В.К.). Х-х-ха-ха! ‒ тӧра чытыра лӱҥгыш гае (В.К.).
ЛӰПКӦ 1) плотный, густой. Эр мардеж пуале, кондыш лӱпкӧ пылым (А.А.); 2) душный; душно. Тӱнӧ лӱпкӧ. Пӧртыштӧ лӱпкӧ.
ЛӰПЛАНАШ становиться облачным. Кече лӱпланыш (пыл налын шындыш, йӱр лийнеже) (Ӧ.Б.).
ЛӰРӰПКӦ пасмурный, сумрачный (Сл.Е.). Лӱрӱпкӧ кече.
ЛӰЧ самострел.
ЛӰШКЕ 1) качалка. Азам лӱшкеш пыштем (Ӧ.Б.). Лӱшкеште лӱҥген шинчем; 2) рессора, амортизатор. Тарантас лӱшке. Машина лӱшке. Кызытсе машиналашке пеш лывырге лӱшкем шындат.
ЛӰШКЕВАРА очип; амортизационные шесты тарантаса. Лӱшкевараш шепкам сакат. Тарантасын лӱшкеваражым нӧргӧ пушеҥге дене ыштеныт.
ЛЫВЫРГЕМДАШ совершенствовать, шлифовать (язык). Литератур йылмым лывыргемден пойдарымаште М. Шкетанын суапше тӱрлӧ могырым палдырна (МЛИ).
ЛЫВЫШТАРАШ сделать безвольным, послушным. Колызетым шунен лывыштарыш купеч (В.К.).
ЛЫВЫШТАШ смягчить в воде. Выньыкым лывышташ. Нийым лывышташ. Кӱрым лывышташ. Поҥгым лывыштен шинчалташ.
ЛЫДЫРГАШ прогнуться. Кычкыже дене ломбо укш лыдырген.
ЛЫДЫРГЫН пластично, плавно. Лывырге кидше кайык шулдырла лыдыргын лӱҥгалтеш (Пӱр.).
ЛЫЖГАЛЫК нежность, умилённость. Сар деч вара поэзийлан лыжгалык кӱлын (В.К.).
ЛЫЗЕ лоза, молодая ветка. Руш товар марий лызым вож гыч руа (В.К.).
ЛЫЙГАЛАШ порхать, виться; колыхаться. Костёр ӱмбалне йӧрышӧ сескем лыйгала (В.К.).
ЛЫМ покой, успокоение, спокойствие. Моло пашаеҥ-влак канат, тудын нимо лымжат уке (ММ). Шинчыт, да кечыгут лымышт уке (Ю.Г.).
ЛЫМДЕ беспрерывно, не переставая. Лымде пашам ышташ (В.К.).
ЛЫМДЫМЕ беспокойный, неугомонный. Ну, ситыш! ‒ лымдыме айдеме пашам ужеш усталыкеш (В.К.).
ЛЫМЛЕ уравновешенный, сдержанный, выдержанный. Математикым туныктышо моткоч лымле айдеме ыле, нигунамат нигӧ денат соредылын огыл (Онч.).
ЛЫЧЛОЧЛАШ трещать. Тул шыман лычлочлен (В.К.).
ЛЫШТАШ созидать. У илышым лышташ.
ЛЫШТАШАҤАШ покрыться листьями, зарастать листьями. Ковышта озым лышташаҥаш тӱҥалын. Кеҥеж шокшо годым лышташаҥеш чодыра (Н.М.).
ЛЮВЫРА жижа. Йымачышт лювыра кынелеш, а лишнак, а лишнак мланде (В.К.).
ЛЯПКАШ трепать языком. Мом эре ляпкен коштат?
М
МАГНИТАҤАШ намагничиваться. Кӱртньӧ моклака магнит пелен лиеш гын, шкежат магнитаҥеш.
МАГНИТАҤДАШ намагнитить. Тиде настам айда магнитаҥден ончена, мо лиеш тудын дене?
МАКО тёмно-красный, цвета мака. Мако тӱсет рвезе чоным йӱлалтара.
МАЛ 1) собственность. Кугыжаныш мал государственная собственность. Шкен мал частная собственность; 2) состояние, имущество. Нужнаште незер йомдарен погым ‒ малым (В.К.).
МАЛВОГО имущество. Шке малвогыжым пошкудына чыла йӱын пытарыш.
МАЛЫМВЕР спальня. Малымвер йоҥгыдо, волгыдо.
МАМЫКАҤДАШ покрыть пухом, распушить; сделать мягким. Лум мландым мамыкаҥден.
МАМЫРЛЕ роскошный. Мамырле илыш.
МАМЫРЛЫК роскошь. Мамырлыкыште илен (поян верыште) (Ӧ.Б.).
МАҤГАШТАШ гнусавить. Йӱштӧ вӱдыштӧ йӱштылмем дене нерем маҥгаште (МЭ).
МАРГАН меткий; метко. Кидше марган (Ӧ.Б.). Марган лӱйкалыше. Марган логалтыше.
МАРДАШ равнодушный, безразличный. Мардаш айдеме. Мардаш койышан еҥ.
МАРДЕЖОҤ парус. Эре лийман кугу пуш гай лӱман: лиеш гын мардежоҥ, тӱтан вошт лекшашлык (В.К.). Мардежоҥыштышт могай тамга коеш, сотский умылаш тырша (В.П.).
МАРИЕҤ мариец, человек марийской национальности. Вуйушеш чоҥымо мариеҥ образем тудо моткоч ушештарен (Пӱр.).
МАРИЛИЙШЕ сожитель. Чылам вурса ‒ палымыжым, родо-тукымжым, марилийшыжым, врач-влакым (Куг.).
МАРИЯҤАШ омаризироваться, превращаться в марийца.
МАРИЯҤМЕ прич. от марияҥаш. Тудо пӱсӧ ушан, шонен моштышо шымлызе ыле, но вот революций деч вара марияҥме кумылым умылен моштен огыл.
МАРЛАЗЕ умеющий разговаривать на марийском языке. Йошкар-Оласе марий-влак чылан гаяк марлазе улыт.
МАРЛАҤАШ омаризироваться, становиться марийцем, превращаться в марийский народ.
МАРЛАҤДАШ перевести на марийский язык. «Евгений Онегиным» поэт В.Регеж-Горохов устан марлаҥден (Куг.).
МАРЛАҤМЕ прич. от марлаҥаш. Курыкмарий-влак марлаҥме процесс деч торлышт (Пӱр.).
МАРЛАЧЕ сторонник, приверженец марийских обычаев. Эрвелмарий-влак пеш марлаче улыт.
МАРТАРАШ презирать, относиться высокомерно. Йӱдымӧ еҥ йӱшӧ еҥым пеш мартара (ММ).
МАСАК чудо, диво. Шнуйоза калык ончылно шуко масакым ончыктен (БЛ). Лаксак еда масак (КМ). Тиде вара масак огыл мо ‒ марий еҥ кызыт тӱня мучко шарлен. Тыгай масакым мый эше ужын омыл ыле.
МАСТАРГУДО мастерская. Тевыс Семон тулар краплям ышта мастаргудыштыжо (Ю.Г.).
МАСТАРЛАНАШ трудиться. Тушто мемнан ял гычак Николай Романов мастарлана (МЭ).
МАСТАРЛАШ смастерить. Ончен ӧрат: кертман вет тыгайым мастарлен (Ю.Г.).
МАСТАРЛЫМЕ кустарный. Кугу лӱман кугу Вӧдырлан лач гына мастарлыме балалайкыжым нумалын (Ю.Г.).
МАСТАРЪЕҤ умелец. ‒ Туге лийже, ончыкылык мастаръеҥ! ‒ шыр-р шыргыжале веселаҥше Валентин (Онч.).
МАТЕРИЙ материал (ткань). Кум метр материйым кевытыште налын тольым.
МАТРУШКА зверобой (бот.). Тҥ. вӱршудо.
МАШАНАШ предполагать, допускать. Тудо таче толеш манын машанен омыл.
МАШИНАВЕЧЕ машинопарк, гараж. Бригадыла гычын техникым озанлыкын рӱдӧ машинавечышкыже кондат (МЭ).
МАШИНАҤДАШ механизировать. Ялозанлыкым машинаҥдаш. Олаште лум эрыктыме пашам машинаҥдыме.
МАЯДУЛ огонёк, домашний очаг, средоточие чего-л. Таче маядул воктене эстон театр. Театр ‒ тӱвыра маядул.
МЕДЫКТАРАШ изнурить, ослабить, истощить (ММ). Чер айдемым ялт медыктарен.
МЕЛАҤАШ пристраститься, привязаться, увлечься. Ужалышет, тудо спортлан мелаҥын (МК).
МЕЛЫН МОГЫР лицевая сторона чего-л. Медальын мелын могырыштыжо Й. Кырлан сӱретше (МЭ).
МЕНДУК медлительный, нерасторопный. Мендук пашам олян ышта (ММ).
МЕРЙЫЖЫҤ сословие. Кочаже дворян мерйыжыҥ гыч улмаш.
МЕРСОТО 1) общественность (свет). Марий мерсото. Калык илышыште мерсото кугу верым налеш. Марий мерсотын пытартыш жапыште шинчаже почылташ тӱҥалын; 2) подразделение чего-л. «Марий ушемын» мерсотыжо кажне районышто лийшаш (МЭ).
МЕРУШЕМ общественная организация. «Марий туныктышо» мерушем.
МЕРЧЕ убогий, скудный. Мерче илыш. Мерче уш-акылан. Озым мерче.
МЕРЧЫК недуг, хворь; болезненный. Мерчык пызыра. Мерчык толаштара. Мерчык чуриян.
МЕРЧЫКЛЫК убогость, убожество, скудость. Шемерым мерчыклык пызыра. Уш мерчыклык.
МЕРЧЫКЧЕР туберкулёз.
МЕРЪЕҤ общественный деятель, общественник. Владимир Мухин тале марий меръеҥ лийын.
МЕТАФОРАҤДАШ метафоризировать. Ӱмбала-ӱмбала образ дене тӱргоч метафораҥдаш толашыме (Ю.Г.).
МЕШАКЧЕ мешочник, спекулянт. Куш ит ончал ‒ мешакче, илышлан тунем шуын (В.Д.-О.).
МЕШАНЧЫК помеха, преграда. Вет йылме тений ‒ эн мешанчык пысман: суткаште весэлыш миен логалат, а поро йолташ ден… ак-мук лийын, кок-кум мутеш шогалат (В.К.).
МИЛЛИОНЛО миллионный. О элем! Миллионло шочшетын рвезынекак чалемше ава! (В.К.).
МЛАНДАҤДАШ заземлить. Антенным мландаҥдаш кӱлеш.
МЛАНДОЗА землевладелец. Ялыште ынде чыланат мландоза лийыныт.
МЛАНДӰЙ нефть. Российын мландӱй шапашыже пеш кугу.
МЛАНДЫВАШАЕҤ земледелец. Мландывашаеҥ-влак пашаштым пытареныт.
МЛАНДЫВЕЧЕ обрабатываемая земля; земельные угодья. Тиде мемнан ялын мландывечыже, тудо Элнет марте шуйна.
МЛАНДЫВОМЫШ недра. Мландывомыш поянлыкым моштен кучылтман.
МЛАНДЫГАЗНА полезное ископаемое. Российын мландыгазнаже поян.
МЛАНДЫГУРАЛ сельскохозяйственный инвентарь. Имньышт шудым тӱя кумда олыкышто, мландыгуралышт кия аҥа лукышто (В.К.).
МЛАНДЫГЫДАЛ перешеек. Карел мландыгыдалыште мемнан тукымна, финн-влак, илат.
МЛАНДЫДАР земельная рента. Сад-пакчалан мландыдарым тӱлыман.
МЛАНДЫДЫРТЫШ земной шар. Кече тачеш ырыкташ тӧча гынат, мландыдыртыш вуеш огеш нал (В.К.).
МЛАНДЫСЕРЫШ летопись земли, топонимика. Топонимикым марлаже эше мландысерыш маныт (Онч.).
МЛАНДЫШАР земной шар. Тӱнямбалне ‒ южышт мландышар маныт ‒ кажне шочшо айдеме илышаш (Ю.А.).
МОДМО ФИЛЬМ художественный фильм. Икымше йӱкан модмо фильмыште марий артист Йыван Кырла чапланен.
МОДЫН-ВОЛГАЛТ переливчато (сверкать). Мӱндыр кечыйол модын-волгалт вӱд ӱмбалне йолга.
МОДЫН-ЙОҤГАЛТ переливчато (звенеть). Гармонь йӱк шыман модын-йоҥгалт ял мучашке шарла.
МОДЫШВУЙ затейник. Модышвуй куштен колен, кандаш вате ажгынен (И.С.).
МОКАҤШЕ замшелый. Мокаҥше куп. Мокаҥше пундыш.
МОКТАЛЕ хвастливый. Лудшо пала: Ю. Галютин ‒ моктале писатель огыл (А.Арс.). Чурийвылышыже пеш моктале огыл (А.Арс.). Тҥ. моктанышан.
МОКТАЛТШАН хвалёный. Тыште эре мокталтшан пашазе лиеш (Онч.).
МОКТАНЧЕ хвастун. Мемелан марлан пуэныт аяр чонан Ӱпалчым ‒ ачаж дене моктанчым (И.С.).
МОКТАНЧЫК бахвальство, хвастовство. Моктанчыкет шукта осалыш, чомам кеч нал, имнян лият (К.К.)
МОКТЕМГАГАЗ похвальная грамота. Сай тунеммыжлан моктемгагазым пуышт.
МОКТЕММУР ода. Марий сылнымутышто моктеммур шагал.
МОКТЕММУРЛО восторженный. Моктеммурло ойым ом йод йӧршынат (А.Г.).
МОКТЕММУТ похвала; похвальное слово. Моктеммутым ойлышт. Тыгай моктеммутым ни ача-ава деч, ни йолташ ӱдыржӧ Майра деч колын огыл (Онч.). Геройлан моктеммутым каваште вошт лиеш колаш (В.К.).
МОКТЫЗО хвалящий. Моктызо ‒ локтызо.
МОНДЫКАЛАШ отвыкать. Паша деч мондыкаленам.
МОНЧАЗЕ 1) банщик. Мончазе шокшым пуыш; 2) любитель попариться. Мыйын йолташем аяр мончазе.
МОНЧАЛАНАШ париться в бане. Кокымшо гана мончалем гын, шкеже пешак яндар улам (Ю.А.).
МОНЧАОНЧЫЛ предбанник. Тыгак мончаончылно, тӱрльым курежын… тыят шинченат дыр, можым-кузежым пошкудо-влакет ден тӧрлен путырак (В.К.).
МОТОРАҤДАШ совершенствовать. Кеч-могай калыкат шке культуржым мотораҥда (М.Ш.).
МОТОРЛАНАШ красоваться. Тиде ӱдыр моторланен кошташ пеш йӧрата. Но ош тӱня, йошкар шовычым пидын, ынде пел курым моторлана (В.К.).
МОТОРЛАҤДАРАШ украсить, разукрасить. Сӧлер воктенысе шӱгарла ош куэрлан уэш ужар шовыржым чиктен моторлаҥдарыш (И.К.).
МОТОРЛО превосходный; добротный. Мый тыйын «Эм гаяк моторло! Ах, чесле!» (куэвӱд нерген. ‒ авт.) манмым шарналтен ойлем: «Ужат, могае донор шке вӱржым мыланна колтен» (В.К.).
МОШОНАШ подразумевать. Ойлем иктым, мошонем весым.
МОШТЫДЫМЫК неумение. Мемнан паша лектышнам моштыдымык волта.
МОШТЫК навык. Пашаште моштыкышт але уке.
МОШТЫМАШ умение. Шке пашам сайын шукташ моштымаш гына ок сите, эше моштык кӱлеш.
МӦҤГЕШТАЛТАШ понижаться, падать (об уровне чего-л.). Вӱд мӧҥгешталтеш. Илыш мӧҥгешталтеш.
МӦҤГЕШТАРАЛТАШ отражаться, сказываться. Тачысе пагытын нелылыкше илышыштынат мӧҥгештаралтеш.
МӦҤГЕШТАРАЛТМАШ отражение, выражение. Осал койышым ончыктылмаш ‒ тачысе илышын мӧҥгештаралтмашыже.
МӦҤГЕШТАРАШ отражать, выражать. Койыш саманым мӧҥгештара. Эрге ачажым мӧҥгештара. Кече йолжым мӧҥгештара. Воштончыш чурийым мӧҥгештара.
МӦҤГЕШТАРЫМАШ отражение, выражение. Кече мӧҥгештарымаш. Сымыктыш ‒ илышым мӧҥгештарымаш.
МӦҤГЕШТАШ 1) уменьшаться, убывать. Марий калык мӧҥгештеш. Кече кужыт мӧҥгештеш. Тҥ. шагалемаш; 2) уменьшаться, приходить в упадок. Тазалык мӧҥгештеш. Илыш мӧҥгештеш; 3) отражаться. Йӱк мӧҥгештеш чодыра воктеч. Черкывуй гыч кечыйол мӧҥгештеш.
МӦҤГЕШТДЫМЕ неистощимый, неиссякаемый. Мӧҥгештдыме кӧргывий. Мӧҥгештдыме мут шапаш. Мӧҥгештдыме уш-акыл поянлык. Лач тыште Маяковскийын нигунам мӧҥгештдыме куатше да мондаш лийдыме сылнылыкше (В.К.).
МӦҤГЫК сдача. Мӧҥгыкым пуаш. Мӧҥгыкым налаш.
МӦҤГЫЛЫК 1) беда, несчастье, конец (смерть). Мом тӧрштылат, мӧҥгылыкетым шижынат мо? (Ӧ.Б.). Мӧҥгылык толеш; 2) алчность, ненасытность; алчный. Мӧҥгылыкла толаша, тудлан эре шагал (Ӧ.Б.). Мӧҥгылык еҥ шуко кочкеш, пашам ышта чот, йӱд-кече (Ӧ.Б.).
МӦРТНЯҤДАШ оплодотворить. Колым мӧртняҥдаш. Шонымашым мӧртняҥдаш.
МӦЧМӦЧЛӦ тучный, ожиревший, оплывший. Ужат, могай лӧза, мӧчмӧчлӧ: тӱкалте ‒ шӱргыжӧ шелеш (В.К.).
МРЕКЛАШ пищать (по-заячьи). Мераҥ мрекла: «Азап чакемын?» (В.К.).
МУГЫЛЬО выступ, нарост на стволе дерева. Йолышт дене пушеҥге вож мугылеш эҥертыл, пыкше серыш кӱзен шуыч (Ю.Г.). Аза вуй гай мугылян ваштар ‒ тудым кужун кычалеш мастар (В.К.).
МУДРЕЧЛЕ премудрый. Мудречле шӱман нюго.
МУЖО заболевание, недуг. Неле мужо дене йӧсланаш. Спид ‒ лӱдыкшӧ мужо.
МУЖЫРАҤАШ сочетаться, соединиться в пару. Ойго ден шӱлык мужыраҥеш (В.К.).
МУЖЫРАҤДАШ сочетать. Тыге тудо школ пашам творчестве дене мужыраҥда (Онч.).
МУЖЫРАҤМАШ бракосочетание. Мужыраҥмаш полат. Мужыраҥмаш тат.
МУЖЫРТАШ 1) спаривать, соединять. Койдымо кыл ӱдыр ден рвезым мужырта; 2) случать. Вольыкым мужырташ.
МУЖЫРЪЕҤ 1) двойник. Вашлиймашке шке толын огыл, мужыръеҥжым колтен; 2) партнёр. Йылме ‒ вашкыл кучымо йӧн, кылым кучаш мужыръеҥ, партнёр кӱлеш (Онч.).
МУЗЫКАҤДЫМАШ озвучивание, мелодизирование. Мутын вийже тудым кудыртылмаште огыл, а образым сылнештарымаште, тудым поэтически шулдыраҥдымаште, музыкаҥдымаште (В.К.).
МУНЛО мудрый. Мунло айдеме. Мунло каҥаш.
МУНЛЫЕҤ мудрец. Ялысе мунлыеҥ-влак пӧрт ончылан погынен шинчыныт.
МУНЛЫЗО мыслитель. Карл Маркс алте мунлызо лийын.
МУНЛЫК мудрость. Илыш мунлык. Мунлыкетым ончыкто.
МУНЛЫЛАНАШ мудрствовать. Мом мунлыланет, ойло вигак. Чоян мунлыланыде каласем.
МУНЛЫН мудро, умно. Мый тунам мунлынрак умылем илыш шошым (В.К.).
МУНОПТЕМ гены, генофонд. Ну кертеш ‒ кушан тыгайже шочын? Эх, таза вет калык муноптем! (В.Д.-О.).
МУНОШЫК белок яйца. Муношык ‒ пайдале кочкыш.
МУНЧАЛТЫШ каток. Таче айда мунчалтышыш каена.
МУНЧАЛТЫШЕ скользящий. Мунчалтыше канышкече. Мунчалтыше график почеш пашам ыштена.
МУНЫДУВЫРТЫШ яичница (ММ). Эргочкышлан муныдувыртышым ямдылет ‒ йӧра.
МУР песнь; стих. Икымше мур. С. Ройтманын «Шольым» поэмыже латкок мур гыч шога (В.К.).
МУРВАША поэзия; муза. Мурваша шелык йырна коло наре уна погыныш (В.К.). Вот садланак, шольым, сугынем колын, мурвашаланат тый эре ямде лий (В.К.).
МУРГАВА поэтический олимп. Ашнем нуным (почеламут-влакым) шӱм дене вийыш вочмешкышт. Пӱрен южыштлан ӱстелешак колаш: ато начар муро тӱняшке лектеш гын, лӱен огеш лий мургава гыч волташ (В.К.).
МУРГАЙЫК певец, поэт. Юрий Чавайн ‒ марий пӱртӱсын мургайыкше.
МУРГОРНО строка стихотворная. ‒ Мом? ‒ Толи низаштат мургорным ок му (Н.А.). (Поэт) шере мургорнышто ок тодыл йорге… чап парчам (В.К.).
МУРГУДО дом музыки. Книгам пашаш, омашым узьмакыш, тӱням мургудыш савыраш поэт мыняр тунемын сайын, тунар суапле ӱдырамаш (В.К.).
МУРГУТ такт стихотворный (лит.). Кажне мургутым ӱдыр угыч тӱҥалеш. Ик кутышым шуктымек, Унавий вуйжым савалтыш (Онч.).
МУРДАҤАС состязание певцов. Таче тыш унала толын иза-шольо мурдаҥас (В.К.).
МУРЕН ШОРТАШ причитать. Шоҥго коваштым шочшышт-влак мурен шортын тойышт.
МУРЕН ШОРТМАШ плач, причитание.
МУРЛЕКТЫШ творчество музыкальное, поэтическое, художественное. Тишин ӧрдыжтӧ илен гынат, тудын мурлектышыжым критик-влак эскерен шогеныт (Онч.).
МУРОҤАРТЫШ песнопение. Мурсийымат ок лий мондаш. Вет муроҥартыш ‒ вуйовартыш (В.К.).
МУРПОГО эпос.
МУРСАВЫРТЫШ музыкальный пассаж, колено в музыкальном произведении. Ямле сем, мурсавыртыш эсен, ӱян-мӱян (Онч.).
МУРСИЙ песноприветствие. Унам шке пӧртыш ӱжаш ой лекме деч ондак шонат: шындаш могае йӧрым? Мурсийымат ок лий мондаш (В.К.).
МУРТ способный, толковый. Тудо пеш мурт еҥ (ММ).
МУРЧОНАН поэтичный, лиричный. Йолташем эше тыглай «мурызо» огыл, а мурчонан, йырвел тӱня илышым шӱм-чон дене ужын моштышо еҥ (Пӱр.).
МУТВУНДО лексика, словарный состав. Марий йылмын мутвундыжо кужу жапыште чумырген. Мутвундо ‒ йылмын ик ужашыже.
МУТВУЯНЧЕ злопыхатель; злопыхательство, злословие, злоречие. Мутвуянче манме тек йоҥга тораш (А.Г.).
МУТЙОГЫН поток речи, разговор. Тыланда порым ышташ тӧчымӧ гыч лектын мутйогын (МЭ).
МУТКАДЫРТЫШ поговорка. Мый Метривате веле улам ‒ тыгай муткадыртыш уло марий коклаште.
МУТКУЧЫШО ответственный. Коммунист дене пырля эре латкандаш ияш комсомолец, чыла вере муткучышо витле ияш комсомол (В.К.).
МУТЛАНЧЫК устный. Мутланчык вашмут. Мутланчык экзамен.
МУТЛОНЧО слог. Марий йылмыште мутлончо кок соҥйӱк дене тӱҥалын ок керт.
МУТМОДЫШ игра слов. Арий шижнежат: ты мутмодыш ‒ мут оптыш (В.К.).
МУТОРГАЖ сумбур. Лектор муторгажым веле йоктара.
МУТПАТЫР языкотворец. Мом возен, ыштен кодымыжым шарналтет да пешак кугу мутпатырым шкеат сӱретлет (Ю.Г.).
МУТПИДЫШ заключение. Тиде умылаш лийдыме мутпидыш (Г.З.).
МУТПӦЛЕК приветственное слово, приветствие. Палыме еҥлан пайрем мутпӧлек (МЭ).
МУТСАВЫРТЫШ фразеологизм.
МУТСАСКА творение (писательское). Мутсаска корно творческий путь. «Шошо пӧлек», «Илыш шырка» мутсаскаже-шамыч ош тӱням ужыч (Ю.Г.).
МУТСӰРЕТЧЕ сочинитель, художник слова. Тений марий калыкын мутсӱретчыже Я. Элексейнлан 110 ий темеш (МЭ).
МУТТОЛМАШЕШ кстати, к слову. Муттолмашеш, мыят тудым паленам.
МУТЧО словесник. Марий мутчо. Тиде аудиторийыш мутчо-влак погыненыт.
МУТШОҤ пустословие, пустозвонство. Мутшоҥым колтымешке, лучо пашаш пеледше виет (Э.А.).
МУТЪЮЗО чародей, кудесник, волшебник слова. А мутъюзо, ӱстел деч кораҥде, йокрокшо дене сола семын лупшалеш, сеҥаш лийдыме шӱлык толеш (Ю.Г.).
МУТЪЯРЫМ поток речи. Кышкарыште корным шӱртӧ муэш, мутъярымыште ой шке вержым муэш.
МУТЫНЧЫК муторный, путаный, сложный, хитроумный. Чын художник… литератур шырчык деч чын пеледыш кагаз пеледыш деч ойыртемалтме семынак ойыртемалтеш. Но пеледыш-влакын пӱрымашыштым талырак икымше йӱрак рашемда гын, литературышто тиде утларак мутынчык да чоярак паша (В.К.).
МУТЫШТЫЗЕ словотворец. Валентин Колумб тале мутыштызе лийын.
МУТЫШТЫК словотворчество. Марий мутвундым вияҥдымаште мутыштык тачат чот полшен кертеш.
МУТЫШТЫМЕ словотворческий, словообразовательный. Мутыштыме йӧн. Мутыштыме сомыллан марий-влак 20-шо ийлаште поснак кумылан лийыныт.
МУТЫШТЫШ словообразовательный, словотворческий. Мутыштыш суффикс. Шарналтыза теве мутвундо пойдарыме шотышто В. Колумбын мутыштыш суапшым (МЛИ).
МУЧАШ полюс (физ) (геогр.). Улло мучаш (+). Укелле мучаш (‒). Магнит мучаш. Йӱдвел мучаш. Кечывалвел мучаш.
МУЧАШДЫМЫЛЫК бесконечность. Тӱнян мучашдымылыкше ӧрыктарыде ок керт.
МУЧАШМУТ заключительное слово, заключение. Тыгай уверым чоныштем ом ашне, мучашмутеш чынжым каласем (Ф.И.).
МУЧЫК пытка, истязание. Рвезыеҥым тӱрлӧ мучык дене толаштарен йодыштыч.
МУЧЫКЛАНДАРАШ пытать, мучить. Южо вере петырымаште кызытат мучыкландарат, маныт.
МУШКЫЛТЫШ помои, нечистоты. Азап! Эҥерла мушкылтыш йога! (В.К.).
МУШЛАШ конопатить (Сл.Е.). Пырдыжым мушлаш. Йыдалым мушлаш.
МУЫК находка. Тиде мыйын муыкем.
МӰДАШ покрыть. Вӱд вочко пундашым мӱдыш. Снеге дене ате пундашем мӱдышым. Растратым мӱдаш покрыть растрату.
МӰЙДУЛЕЖ медогонка. Кызыт мӱйым мӱйдулеж дене кӱзат.
МӰКШОЗА пасечник. Мӱкшоза кече велыш вуйым савалтен шыргыжале.
МӰМ чин (ММ). Кугыжаныш мӱм.
МӰМЛАШ расставить по чину.
МӰМЛЫМӦ прич. от мӱмлаш. Тыгодым чыла еҥат тӧр шотлалтеш, мӱмлымӧ чот уке (ММ).
МӰМЪЕҤ чиновник. Кугыжаныш мӱмъеҥ.
МӰНДЫРЙӰК телефон сотовый. Мӱндырйӱкет дене йыҥгырте.
МӰНДЫРКУЖШО дальновидный. Ленин мӱндыркужшо вуйлатыше лийын.
МӰНДЫРЛАЛТАШ отдаляться. Йӱк, курык гоч лупшалтын, мӱндырлалтеш (Куг.). Тҥ. торлаш.
МӰНДЫРЛУК периферия. Кызыт мӱндырлукысо школлаштат сай шинчымашым пуат.
МӰНДЫРТ даль, дальность. Мучашдыме мӱндырт. Самолётын чоҥештен кертме мӱндыртшӧ кум тӱжем меҥге.
МӰШКЫРАНВАТЕ беременная женщина. Эрта мӱшкыранвате, тӱлӧ жапын моторжо (В.К.).
МӰШКЫРАҤДАШ оплодотворить. Рвезе ӱдырым мӱшкыраҥден.
МӰШКЫРАҤДЫМЕ оплодотворение. 1999 ийыште пӧръеҥ-влаклан мӱшкыраҥдыме деч йӧным шонен луктыныт (МЭ).
МӰШКЫРАҤМАШ зачатие. Мӱшкыраҥмаш гыч у илыш тӱҥалеш.
МӰШЫЛ 1) провал, котлован. Пазар ял покшелысе мӱшыл воктен погынен (МЭ); 2) провальное озеро. (Кол) вӱдшор деч кодеш авырнен мӱшылеш, ойгаҥын модеш, кече деч шылеш (В.К.). Мӱшылыш йӱштылаш каем (Ӧ.Б.).
МӰЯН сладостный. Мӱян пуш. Мӱян илыш.
МЫЖЫК нерасторопный, медлительный. Пӱртӱс кумылзак да поэт дечын мыжык, товаҥше пашажым шуэн веле шереш (В.К.).
МЫЗМЫЗ медлительный, нерасторопный. Тиде рвезе пеш мызмыз.
МЫЗМЫЗЛАНАШ медлить, мешкать, тянуть. Мом тынар мызмызланеда?
МЫСКАРАЛАНАШ шутить. «Моско тӧра» огына лий гын, таче эҥер гоч вонченат она керт ыле манын мыскараланыш (Пӱр.).
МЫСКАРАЛАНЫМАШ забава, потеха; паясничание. Сандене нуно тӱшкан муралтышт, так айда-йӧра мыскараланымаш огыл (А.Арс.).
МЫСКАРАЛЕ шуточный, шутливый, юморной. Мыскарале почеламут. Мыскарале муро.
МЫСКЫНЬ жалкий, невзрачный. Мыскынь еҥ. Мыскынь ӱдыр. Мыскынь арвер.
МЫСКЫНЬЛЕ несчастный, горемычный. Кугу Ош Поро Юмо мемнан ик мыскыньле чоннажым ия кидеш ит кодылдал (Онч.).
МЫСТЫК апатичный, безразличный. Мыстык айдеме. Мыстыклан нимоат ок кӱл.
Н
НАДЫР вклад, взнос. Надырым пышташ. Надырым тӱлаш. Сылнымутышто тудын надырже серыпле.
НАДЫРЗЕ вкладчик. Банкын надырзыже.
НАЛЫКТАРАШ выводить (старательно мелодию). (Голубев) тенор йӱкшӧ дене налыктара гын, воктен колышт от керт, пылышчоратым туга (Ю.Г.).
НАЛЫН-УЖАЛКАЛЫМАШ перепродажа. Российыште поян кресаньык-влак налын-ужалкалымаш дене толашен иленыт.
НАЛЬЫК скопление чего-л., заносы. Ошма нальык.
НАМЫР древний; долголетний. Намыр годсо орава, ачамат ок шарне (Ӧ.Б.). Намыр илышым пу! (шуко ий мартен илаш) (Ӧ.Б.).
НАМЫСЛАНАШ смущаться, приходить в смятение. Пиал толеш ‒ ит намыслане, вожаҥын кертеш шӱмешет (Онч.).
НАМЫСЛАШ стыдить, шельмовать, пятнать. Пошкудо-влак пелештенат ышт мошто: могай айдемым намыслышт арам (В.К.).
НАМЫСЛЕ стыдливый, стеснительный. ‒ Мом кӱшкӧ шындеда? ‒ Ушан улмым, намысле улмым, шке лӱмнерым кӱшнӧ кучымым? (Куг.). Кодын лӱмжат ‒ намысле кузык олмеш тудо йӧрыш (В.К.).
НАР личинка (биол.).
НАРАШТА девственный. Службыш кайымешке, Сану Начийым нарашта ӱдырлан шотлен (М.Ш.).
НАРАШТАЛЫК девственность; стройность, молодость.
НАРКОСОМЫЛ наркобизнес. Наркосомыл дене кылдалтше-влакым руалтен кучаш план ышталтын (МЭ).
НАСТА вещество (хим.). Пычалдар ‒ химийысе наста.
НАСТАЛЫК ЫҤ вещественное значение.
НАСТАҤДАШ овеществить. Тиде шонымашым настаҥдаш кӱлеш (илышыш пурташ).
НАСТАРКА крошка (ребёнок). Вет тудо ынде ‒ эше ик чонан настаркан озаже да онжо, шочмо ачаже, лиеш манаш (В.К.).
НАСЫК жертва. Тушманын вийжым палыде, тудын дене вашпижмаш ‒ уто насык. Сар тудо уто насык (Онч.). Маска ‒ шке насыкше почеш (МЭ).
НАСЫЛ наследие. Культур насыл. Совет насыл. Историй насыл.
НЕКРУТ призывник.
НЕЛМАШ провал, исчезновение (реки). Лач каргыме Вончо йога йомын-нӧлтын нелмаш гыч нелмашыш (В.К.).
НЕНЧЕ глина. Ненче дене шӱшпыкым ыштат. Уремыште шун ненчым теҥгече нӧштыльым (В.К.).
НЕРВЫРЧЕ первосортное зерно. Нервырче пуалтыме годым ончык йога.
НЕРГЕ I содержание (суть изложения). Книган нергеже. Кинон нергеже. Садлан символ гоч ончыкталтшыла келге нергеан лийшаш (Онч.).

НЕРГЕ II эпидемия, поветрие, простудная болезнь, ОРВИ. Эх, вет пижын нерге куэ-влаклан! (В.К.).

НЕРГЕ III разряд, категория, класс. Тудо кумшо нерге специалист. Кӱшыл нергеан пилот.
НЕРГЕЛЫК система (в расположении чего-л.). Йылмыште йӱк нергелык уло. Сайлымаш нергелык. Чылажат нергелык почеш лиеш.
НЕРГЕЛЫМАШ систематизация, классификация. Кушкыл-влакым нергелымаш.
НЕРДАШ 1) предсказать, предрекать. Ватем мыйын черланен… Кузеракын тӧрлышаш, нерден пу-ян таче раш (Г.К.); 2) дать обет, обещать, посулить. Юмылан чомам кумалаш нердат (Ӧ.Б.). Миколо юмылан оксам нердат (ММ).
НЕРЕШКЕ сыщик, ищейка, шпик. Теве полицийын нерешкыже-влак коштыт.
НЕРКА взгорье, возвышение, бугорок. Неркаште шкет пушеҥге шога.
НЕРЛЫК намордник. Оласе-влак пийыштым нерлыкым чиктен коштыктат.
НЕРӰПШ обоняние. Пийын нерӱпшыжӧ пеш пӱсӧ. (Лев) вик нерӱпшлан ӱшанен, шеҥын, кухньышко пурен (В.К.).
НЕРШОВЫЧ платок (носовой). Нершовычым луктын, нолышо нержым ӱштылале.
НЕРШУ переносица. Нершужо воктен перен пуыш.
НЕФТЬПУЧ нефтепровод. Марий Эл гоч кок кугу нефтьпуч эрта.
НЕЧКЫЛЫК слабость, слабосилие, мягкотелость. Осал еҥлан нечкылыкетым нигунам ит ончыкто (МЭ).
НЕЧКЫШНАШ изнежиться. Шинчат. Пырт йокрок. Пуйто трук нечкышненыт. Шомак дечын раш палдара келге шӱлыш (В.К.). Ну, ом ойло тополь, писте ‒ нуно нечкышнен пытеныт (В.К.).
НЕЧКЫШТАРАШ баловать, изнежить. Ах, кузе тудым нечкыштареныт! (В.К.).
НИГӦН ничья (спорт.). Футбол дене модмаш нигӧн дене пытен.
НИМЫНЯРЫМШЕ никоторый. Чыла верчын муткучышо витле ияш комсомол! Нимынярымше орден тудын оҥышто пытартыш огыл (В.К.).
НОДАШ изнашивать, протирать, приводить в негодность. Кемым, упшым нодаш (вашке пытараш). Сай вургемым чиен коштеш, нодеш, ок переге. Терым, орвам нодаш. Тержым нодын коштеш, сомылжат уке вет (Ӧ.Б.). Тылзылан ик-кок гана кумыл деч посна модылдалын, тӧшакыштым нодыныт гын, Зоялан йӧрен (Г.А.).
НОЛО слизь (мед.). Рвезын шинчаштыже ноло налын.
НОЛО ПАГЫТ время сокодвижения. Ялгалык ноло пагытыште теле мучкылан нийым ямдыла (МЭ).
НОМЕРАҤДАШ нумеровать. Кугурак тияк мыланем «Дело» возыман кагаз тӱшкам пуыш да кажне лаштыкым номераҥдаш ончыктыш (Онч.).
НОСИЛКАВАРА носилки. Колхоз вуйлатыше йоча-влак почеш носилкавара дене куржталыштеш.
НОЧКАЛГЕ сыроватый, влажный, отсыревший. Ночкалге лум. Ночкалге мланде. Пырчыже але ночкалге.
НӦЛӦ стрела; наконечник стрелы (арх.); стрелка (часов). Сонарзын нӧлыжӧ ур шинчашке вереште (Онч.). Тушто «сухо», «переменно», «дождь» манын возымо мут лийшаш. Нӧлын возымашкыла ончыктымыжо гаяк кече вашталтмаш лиеш (МК).
НӦЛТЫШ I рост, возрастание. Озанлыкыште нӧлтыш уке. Ак нӧлтыш чот шижалтеш. Шудо нӧлтыш але ок кой. Озым нӧлтышат начар.

НӦЛТЫШ II 1) подъём, взлёт; подъёмный. Тиде самолётын нӧлтыш вийже пеш кугу; 2) прилив сил, энтузиазм. Кумыл нӧлтыш. Чонышто тугай нӧлтышым шижам, кеч-кушкат каяш ямде улам.
НӦНЧӦ липкий, клейкий. Руаш гай нӧнчӧ лавыраш шуйналт возатат, кидет пижеш (Онч.).
НӦРГА сметана. Шопо нӧрга. Нӧрга шопо шӧр ӱмбалне лиеш.
НӦРГАШ неокрепший, несформировавшийся. Нӧргаш ӱдыр. Нӧргаш рвезе. Тыште нӧргаш писте-влак шогат. Нӧргаш аза. Нӧргаш лу (Ӧ.Б.). Нийлан чодыра гыч нӧргаш нымыштым руэн кондыш.
НӦРЫК промозглый, слякотный, отсырелый. Нӧрык кече, телым ночко лум лумеш, лум изиш шула (Ӧ.Б.).
НУЖНАШТАШ обеднеть, обнищать, оскудеть. Но ме пытартыш шырпе йотке нужнаштынна, ужынна, иленна (В.К.).
НУЛЫЗО подлиза. Мемнан коклаштат ик нулызо уло, ужынат от шукто ‒ начальникым шке велкыже савырен налеш.
НУМАЛТЫШ кладь, поклажа, багаж. Кидыштыже нимогай нумалтышат уке. Кужу корныш нумалтыш деч посна тарваныш.
НУРВЕЧЕ нива. Шыштаҥше нурвече мардеж дене ловыкталт кия.
НУРГУДО полевой стан. Тургым годым ожно пасушто нургудымат ыштылыныт.
НУРШЕР 1) пастбище, выгон. Нуршерыш вольык ончаш коштым (Ӧ.Б.); 2) поле, сфера, область деятельности чего-л. Революций деч вара кундемысе вуйлатыше орган-влак марий йылмын нуршержым чот кумдаҥденыт.
НӰЖВАЛ послед. Ава, азан нӱжвалжым эрыктен, кидышкыже нале да шӱмжӧ пелен ӧндале (Онч.).
НӰЛАШ выхлопать (постель, одежду), отхлестать (бить). Вургемым нӱлаш кӱлеш, пуракан. Кемургызо, тоявондым налын, волымыжо годым тупшо гыч нӱлеш (Ӧ.Б.).
НӰШКЕМДАШ ослаблять (остроту), притуплять. Но тыгай кочо шарнымашат, шӱмеш логалше нимогай сусырат поэтын мастарлыкшым ок нӱшкемде (В.К.).
НЫЖЫЛТАРАШ приголубить, приветить. Саскавий ондак ӧрмалгыш, чынак лӱдын пелешташ, вараже ныжылтарыш: «Теве кӧ улат улмаш?» (И.С.).
НЫЛЫТЛАШ 1) четвертовать. Ожно годым еҥым нылытлен пуштеденыт; 2) петь четвертинками, по четыре части (поэт.). А пулдырчо муралта гын сылнысемжым нылытлен ‒ те палыза, ик гектар гыч нылле пудым кӱктен (Ф.И.).
НЫМЫЖ нежный; эластичный (ММ). Нарынче шӱртет, нымыжет, шупшылатат, шуйналеш (Муро).
НЫРГЫЖШОЛО двенадцатиперстная кишка. Рис пучымыш, пагарыште шулыде, писын ныргыжшолыш логалеш (МЭ).
О
ОВЫЛ очарование, пленительность. Волышым пеледышан олыкыш, авалтыш чонем пӱтынек овыл.
ОВЫЛАЛТАШ зачароваться, очароваться, заворожиться. Илья Васильевын «Изи куэ» ойлымашыже дене овылалтын шке кӱкшытем куэм Сарсадыш нумал тольым (С.Н.).
ОВЫЛАШ 1) заколдовать. Имньым, айдемым овылаш. Еҥ овыла мыйын имньым, имне йолдымо лиеш, каен ок керт (Ӧ.Б.). Алем ялт пытен, капемат тарватен ом керт, пуйто овылен шынденыт (Онч.). Тҥ. локташ, пошараш; 2) зачаровать, очаровать, заворожить. Тысе пӱртӱс мыйым овылен, шинчамат кораҥден ом керт. Сылне шыже, шинчам овылен чатка пӱртӱс. Тҥ. лумаш.
ОВЫЛЗО чародей. Тый ялт овылзо улат, савырет шке векет еҥым.
ОВЫЛЛЫК обаятельность. Тудо еҥын кумылжым шке овыллыкшо дене налеш.
ОВЫРАШ влиять (РМС). Рвезын койыш-шоктышыжлан чӱчӱжӧ чот овырен.
ОВЫРЫМАШ влияние (РМС). Туныктышо ачажын овырымашыже ӱдырым школыш конден. Мемнан тукымлан айдеме семын кушкаш ял илышын овырымашыже шуко шотышто полшен.
ОВЫШКА вдовец. Тҥ. ватыголышо.
ОГЫЛЛО отрицательный. Огылло полюс массе дене ушалтеш.
ОДАРГЕ развесистый, ветвистый. Одарге кож ‒ чӱчкыдӧ укшеран, йыр укшан (Ӧ.Б.). Одарге шӱльӧ ‒ парчаже йыр кеча, оранек (Ӧ.Б.).
ОДАРЛЕ раскидистый. Одарле пушеҥге. Пасу покшелне шкетын одарле пӱнчӧ шып нера. Одарле пушеҥге гай патыр элнаже (В.К.).
ОЕШТАРАШ предлагать, предложить. ‒ А тый бензопилат ужале, ‒ кӱжгӱ тӱрван шем ӱдырамаш оештара (Куг.).
ОЖАК холостой. Мыйын изам эше ожак.
ОЖАКМАРИЙ вдовец. Ватыже колымо деч вара тудо кок ий наре ожакмарий семын кошто.
ОЖЕШНАШ ржать, шалить, вести себя ошалело. Ожо гане ожешнаш. Ожо ожешна. Вате ожешна, пеш воштылеш, пижедылеш, модеш, пӧръеҥ дене лийнеже (Ӧ.Б.).
ОЖСЕК издревле. Марий еҥ ожсек чодыраште илен тунемын.
ОЖСЫМУТ историзм (линг.). Ожсымут-влак дене поснак К. Васин, В. Колумб, Д. Орай, Я. Элексейн, Л. Яндаков да молат пайдаланеныт (Онч.). Тҥ. тоштымут, архаизм.
ОЗАВУЙ шеф, руководитель, глава чего-л. Полиций озавуй. Пӧлка озавуй. Мемнан озавуйна пеш поро еҥ.
ОЗАЕҤ владелец, владетель; обладатель. Нине пӧрт-влакын озаеҥышт кӧмыт улыт? Машина озаеҥ-влак ик лукыш чумыргеныт. Шӧртньӧ медальын озаеҥже мемнан кундем гыч.
ОЗАКУВА хозяйка. Койдарчык чыве але агытан ондалкалат озакувам ‒ азап! (В.К.). Тҥ. . озавате.
ОЗАЛАНАШ господствовать, хозяйничать, царствовать. Мемнан элыште таче оксан-влак озаланат. Пошкудо ялыште почиҥга-влак озаланат. Волгалтшаш лишан эр тымык озаланыме годым чодыраште илыш помыжалтеш.
ОЗАӰДЫР девушка-хозяйка. Ик йӱштӧ кастене озаӱдыр Вадимлан пӧртыш пураш темлыш (Ф.М.).
ОЗЫРКА жестокий, суровый. Озырка курым. Озырка йӱла. Озырка жапыште илена.
ОЗЫРКАН шторм; штормовой. Теҥызыште озыркан тарвана. Кас велеш озырканым вучат. Озыркан мардеж толеш.
ОЙ речь (вид общения) (линг.). Марий ой. Сылнымут ой. Каласыме ой. Возымо ой. Йылме да ой. Ойым кучылт моштыман.
ОЙВИДЫШ договор. Келшымаш ойвидыш. Тыныс ойвидыш. Йӱдвел-Атлантик ойвидыш. Паша ойвидыш.
ОЙВОЗЫШ протокол. Погынымашын ойвозышыжым серышаш. Тӧртыкым пудыртымо нерген ойвозышым возаш.
ОЙГАНАШ огорчаться, расстраиваться; унывать, грустить; кручиниться. Чеверын, таза лий, Оля, ит ойгане (В.К.). Сар деч варасе поэзийлан лыжгалык кӱлын, тыге салтак шочмо суртын шокшыж верч, йӧратыме шӱм-чонын ласкалыкше верч ойганен (В.К.).
ОЙГАНЛЕ печальный, скорбный. (Шиялтышын) лекте семже, шинчавӱд гаяк ойганле (В.К.).
ОЙГАНЫМАШ прискорбие (В.К.). Ойганымашым каласаш. Ойганымашым ончыкташ.
ОЙГАҤШЫН опечаленно. Райка ойгаҥшын пӧртеш кодеш (Ю.Г.).
ОЙГАТА невесёлый, нерадостный, горестный, безрадостный. Ойгата йӱк. Ойгата ончалтыш.
ОЙГАТАН грустно, скорбно. Ойгатан ончалаш. Ойгатан пелешташ.
ОЙГАТАШ печалить, огорчать. Таче от тол гын, тый мыйым ойгатет. Ача-аватым ит ойгате.
ОЙГОНДЫШО пророк. Ион ‒ Тошто Сугыньысо ойгондышо-влак гыч иктыже (ЛПУ).
ОЙЗО советчик. Ойзыжо шуко, полшышо уке.
ОЙЙОГЫН речь, поток речи. Тунеммыже уке дене иктак, улыжат кок классым веле пытарен, но могай ыле оййогынжо! (Пӱр.).
ОЙЛАСЫМАШ общение. Мый тудын дене ойласымаш уке. Йылме ‒ калыкын ойласымаш йӧнжӧ.
ОЙЛЕКТЫШ вывод, заключение. Тышеч тыгай ойлектыш лиеш: тиде йӧн мыланна ок йӧрӧ.
ОЙЛУКТЫШ умозаключение, суждение. Марий калык тӱвыран философийже нерген ойлымо годым ик ойлуктышым поснак палемдыман: мемнан йылмыштына «сарзе чон» манме уке (Г.Ш.).
ОЙМУТ речь, выступление. Таче газет президентын оймутшым савыктен. Мыйын оймутем кӱчык ‒ пашам шот дене ыштыман.
ОЙӦРӦ запрет. Тошто марий ойӧрӧ-влак.
ОЙСАВЫШ оборот речи, выражение. «Йошкар-Ола ойла!» Шымле ий ынде тиде ойсавыш ила (Г.С.).
ОЙШОНЫШ мнение, суждение, соображение. Тыгай ойшоныш уло: тиде вариант мыланна ок келше.
ОЙЫП I изображение; печать. Документыште раш темдалме кандалге ойып палдырна. Батальонлан тистым ош вынер дене ышташ, покшелныже «Шоктешӱдыр ‒ шым шӱдыр» ойыпым ышташ (Куг.).

ОЙЫП II герб, символ. Кугыжаныш ойып. Марий Элын ойыпшо. Олан ойыпшо.
ОЙЫПАН гербовый. Ойыпан кагаз. Ойыпан окса. Ойыпан теҥген ойыпшо улына (Муро).
ОЙЫПАҤДАШ изображать, запечатлеть. Лаштык мучаште урым ойыпаҥдаш лиеш. Тидым мый кагазеш ойыпаҥден кодем.
ОЙЫПЛАЛТАШ искриться; воодушевиться, вдохновиться, зажечься чем-л. Кӱртньым пӱчмӧ годым сескем ойыплалтеш. У шонымаш дене ойыплалтын, рвезе содор гына куржын лекте.
ОЙЫПЛАНАШ изображаться, рисоваться, представляться. Коҥгат, тушто йӱлышӧ тулшолат уке, лач шонымаште веле ойыпланат нуно (Ю.Г.).
ОЙЫПЛАНДАРАШ зажечь, возжечь. Лекте ончыкына поэт шомакше дене ойыпландараш шӱмнам.
ОЙЫПЛАШ 1) описать (рассказать о чём-л. в письменной или устной форме). Диалектым ойыплаш. Тошто йӱлам ойыплен ончыкташ; 2) очертить, обвести (линию вокруг чего-л. на бумаге, на земле, т.д.). Картыште тиде верым ойыплен налаш кӱлеш. Шке мландетым ойыплен кодо.
ОЙЫПЛО 1) блистательный. Ойыпло шомакым каласаш; 2) чёткий, точный, конкретный. Ойыпло ой. Ойыпло мут. Вот тунам лиеш ыле сай репертуар: нелым-йӧсым кепшылше, ойыпло тунар (В.К.).
ОЙЫПТӰС изображение. Пырдыж воктене маскан, урын, моло янлык-влакын ойыптӱсышт коеш.
ОЙЫПТЫШ чертёж (РМС). Пӧртым чоҥаш тӱҥалме деч ончыч ойыптышым сӱретлат.
ОЙЫРТАШ I разлучить. Вучыдымо азап аваже ден эргыжым ойыртен.

ОЙЫРТАШ II подчёркивать, выделять. Ойлончышто ик мутым ойыртен пуымо. Мый поснак ойыртен каласынем: кодшо ийын ме пашам тыршен ыштенна, лектышнат уло.
ОЙЫРТЕМДЕН с учётом специфики, особенностей. Кажне калыкым ойыртемден от туныкто гын, шот ок лек (М.Ш.).
ОЙЫРТЕМЛЕ специфический, своеобразный. Оҥайже книган кӧргыжӧ ‒ содержаний, сюжет ден фабулыжо, герой-влакын койыш-шоктышышт ден ойыртемле характерышт (МЭ).
ОЙЫРТЫШ расхождение, несовпадение. Мемнан шонымашыштына ойыртыш уло. Тудын ойлымыжо да пашаже коклаште кугу ойыртыш шижалтеш.
ОЙЫРЧЫК 1) разделитель. Тиде корем мемнан кокласе ойырчык семын тек лийже. Саде корно мемнан кокласе ойырчык улмаш; 2) корешок квитанции (ММ). Теве тиде квитанцийын ойырчыкшым конторыш намиен пу.
ОЙЫРЫШТЕН выделяя. Газет, марий калыкыште мо сылныже, мо моторжо уло, тудым, ойырыштен, кӱшкӧ нӧлтыжӧ (М.Ш.).
ОЙЫШЛИЙДЫМАШ несуразность, бессмыслица (ММ). Кай, ойышлийдымашым ит ойлышт.
ОЙЫШО прич. от ояш I. Ойышо имньым чараш лиеш (Ӧ.Б.).
ОККӰЛ 1) ненужность, ненадобность, бесполезность. Варарак 20‒30-шо ийласе йылме шотышто ыштыме кугу пашам оккӱлыш лукмо (МЛИ); 2) вздор, ерунда, чепуха, глупость. Оккӱлым ойлышт ит шинче. Тҥ. кӱлдымаш.
ОКМАКЛЫК глупость. Окмаклыкым ойлышташ. Окмаклыкым ыштылаш.
ОКНАВАЯ наличник окна. Канде окнавая мӱндыркӧ волгалтеш.
ОКНАГӰПЧЫК подушка окна. Ончал, окнагӱпчык вӱдым ок колто мо? (Ф.И.).
ОКНАШИНЧА оконница, оконное звено. Окнаште ик окнашинча печкалтын.
ОКСАВАШ за наличные деньги. Тиде сатум оксаваш веле налаш лиеш.
ОКСАВИКТЫШ бюджет (РМС). У ийлан оксавиктышым але ямдылыме огыл.
ОКСАВОЛЫШ пособие (денежное). Йочам ыштымылан оксаволышым пуат.
ОКСАВУНДО капитал. Илыме пӧртым бизнесъеҥын оксавундыжо кӱшеш чоҥымо. Калыкын шинчымашыжым нӧлталшаш верч тӱжем дене колталтеш оксавундо.
ОКСАДАР премия, денежное вознаграждение. Сай пашамым оксадар дене палемдышт.
ОКСАЛЕКТЫК выручка. Кевыт кугу оксалектыкымак ок пу.
ОКСАЛЕКТЫШ доход. Идалыкаш оксалектыш. Оксалектыш кугу огыл.
ОКСАСАВЫРТЫШ денежный оборот. Мемнан ыштыкверын оксасавыртышыже тений палынак кугемын.
ОКСИТЕ недостача, нехватка, дефицит. Мемнан олаште чыла сатуланат оксите шижалтеш.
ОЛАВУЙ городской глава; воевода. Йошкар-Олаште Чарлан икымше олавуйжылан шарныктышым шынденыт.
ОЛАГӦРГӦ городской, общегородской. Олагӧргӧ погын. Олагӧргӧ автобус. Кеч-мо гынат, ме чыланат олагӧргӧ калык лийынна (Куг.).
ОЛАЕҤ горожанин, житель города. Тыгак кушкынна меат, тачысе олаеҥ-влак.
ОЛАИЛЕМ населённый пункт городского типа.
ОЛАҤМАШ урбанизация. Пытартыш жапыште МЭР-ыште олаҥмаш процесс чот вияҥ шога.
ОЛАЧА полосатый, в полоску. Олача тувырым чиен. Олача вынер. Олача меҥгет вес велне йотэл мландым оролен, тошкыштеш куэ воктене тудын гаяк рвезыеҥ (В.К.).
ОЛАЧАЛАНАШ пестреть. Шошым пасу олачаланаш тӱҥалеш. Пырдыж обойжо дене олачалана.
ОЛМАСАСКА фрукты. Олмасаскам ужалыме кевыт.
ОЛМЕДАЛТАШ расселиться. Марий-влак шукерте ожнак Вӱтла кундемыште олмедалтыныт. Акрет марий-влак эҥер воктелан олмедалтыныт. Тыште олмедалтам, ыштем пӧртым, илаш тӱҥалам (Ӧ.Б.).
ОЛМЕДАШ 1) заселять. Мерян тукымшуйышышт-влак, Юл гоч вончен, Вӱтла кундемым олмедаш тӱҥалыныт; 2) планировать. Пӧрт-влакым кушко да кузе шындылаш, олмедаш кӱлеш.
ОЛМЕДЫМАШ заселение.
ОЛМЕДЫШ планировка. Тиде сай олмедыш, келшен толеш.
ОЛПОТ господин, властелин, владыка; угнетатель, притеснитель. ‒ Чыланат ик шотак улыда, олпот кашак, ‒ Эрпатыр шыдын шке семынже каласыш (К.В.). Мочол пытен еҥ, шулен ӱмыр лугычын, тамык времаште олпот кормыжеш (М.К.).
ОЛПОТЛО страшный, ужасный, жуткий. Российын пел уремыш фашист кашакын шуын шем таул ‒ пычкемыш деч пычкемыш, тул деч тӱжем пачаш олпотло тул! (В.К.).
ОЛТАЛЧЕ мошенник. Кызыт элыштына олталче-влак тич пошеныт.
ОЛТАЛЧЫК мошенничество. Пытартыш жапыште мемнан кундемыштат олталчык шарлен толеш.
ОЛТЕМ топливо. Вишкыде олтем. Газ олтем. Пешкыде олтем.
ОЛТЫШ топка. Пу ик олтышлан ситыше веле кодын.
ОЛЫКАШ лужайка. Ош висвис-влак ужар олыкашыш куржын лектыныт мыйын тура (Ю.Ч.). Пурлаш налеш гын, нӧргӧ олыкашым, шурнан пасум йӱкта ыле теммеш (В.К.). Тҥ. изолык.
ОЛЫКЛАП луговина. Олыклапыште шудым солат.
ОЛЬЫМАЛ подлавок. Товаржым ольымак пыштыш.
ОМАШАЛТАШ покрыться сенью. Чодыра лышташ дене омашалтын.
ОМСАДӰКӦ щеколда. Омсадӱкым пыште. Тиде садлан огыл, а кӧргӧ чонетлан кылдыш (Ю.Г.).
ОМСАРУАЛТЫШ крючок на двери. Йӱдлан омсаруалтышым пыште Тҥ. чыҥгыр.
ОМЫГУСАРТЫШ сонник. Мыскара, омыгусартыш, калыкмут да туштылан пӧлеклалтше книга лектын (Онч.).
ОМЫДЫМЫЛЫК бессонница. Чыла сай, но шоҥгемаш тӱҥалме велеш омыдымылык толаштара.
ОМЫЛЧА цикорий. Омылча июнь гыч сентябрь марте пеледеш (МК).
ОМЫНУЖЫК сновидение. Омынужык ‒ пӱртӱсын туштан кончышыжо.
ОМЫШУМО дремота, дрёма. Театрым почыныт кугум да сылным, но тудо вигак йомдарен шке сынжым: кеч драматический лӱман, но тушко омышумылан мийыман (В.К.).
ОМЫШУР угри. Рвезын шӱргыжым омышур налын.
ОМЫЮАН сонный, сонливый. Кечын омыюан ончалтыш (В.К.).
ОН 1) князь. Илен ожно марий он Полтыш. Он айдеме улмылан ужар ото воктелан кум омашымак тӱҥденыт (И.С.). Но усталык деч кӱкшын кугезе он-влак сарзе чолгалыкым аклат улмашын (В.К.); 2) вождь. Ленин он мыланна корнынам волгалтен (И.О.). Магнитострой, Сибирьстрой, цех-влак рапортым пуат оныштлан (С.Ч.).
ОНАВУЙ владыка. Онавуй шнуй лӱман лийшаш (Куг.).
ОНАЕҤ священник, священнослужитель. Кай да шкендым онаеҥлан ончыкто (ЛПУ). Козвай, векат, онаеҥ улмаш (ЯЛ).
ОНАПУ священное дерево. Эркын вуйыштым савеныт, юмылтен онапулан (И.С.).
ОНАР великан; богатырь. Но мочоло огыт сите тудлан мардеж дечын авырыше, чаткан шогаш туныктышо кугезе онар-влак, ойпого онар-влак (В.К.). Иленыт онар-влак мемнан велыштат (В.К.).
ОНАРЛЕ могучий, могущественный; богатырский, всесильный. Онарле эл. Онарле кучем. Онарле патыр. Онарле тазалык. Уш-акылын вийже онарле кунар!
ОНАРЛЫН мужественно, отважно, бесстрашно. Но пӧръеҥ-влак сонарыш каеныт онарлын (В.К.).
ОНДАЛЧЕ обманщик, плут. Ондалче мочол мастаррак, тунаре пиетым савыра, юла, ӱжеш (В.К.).
ОНДАЛЧЫК ловушка, западня. Тышан маскалан ондалчыкым ыштена. Ондалчыкышкет шке логальыч (В.К.).
ОНЛАНАШ главенствовать. Кызыт тыште Ӧртӧмӧ онлана.
ОНОМАРИЙ князь. Кажне марий тукымышто кугуракше ‒ ономарий. Верысе руш-влак нуным князь манын лӱмденыт (ЯЛ).
ОНЧАЛТЫК точка зрения. Мыйын ончалтыкем дене тиде келшен ок тол.
ОНЧЕР выставка. Сӱрет ончер. Пеледыш ончер. Книга ончерым почаш.
ОНЧЫГАР предмет (В.В.). Ӱстембалне тӱрлӧ ончыгар кия.
ОНЧЫКЕМАШ наступать, двигаться вперёд. Полк эркын ончыкемеш.
ОНЧЫКЕММАШ наступление. Эрвелеш ончыкеммаш тӱҥале.
ОНЧЫКЛАШ планировать. Вес ийлан ончыкло ‒ тунемаш пурет.
ОНЧЫКУЖМО предвидение. Ончыкужмо шижтара: мемнан илышат тӧрлана.
ОНЧЫКУЖШО провидец. Ончыкужшо тыге лийшашым ончылгоч шижтарен ыле.
ОНЧЫКШОНЫШ мечта. Ончыкшонышем кызыт икте веле ‒ университетым пытараш.
ОНЧЫКЫЛЫКДЫМО бесперспективный. Тоштыйӱла муро ончыкылыкдымо (Куг.). У мут-влакым огына ыштыл гын, марий йылме сынжым йомдара, ончыкылыкдымо лиеш (МЭ).
ОНЧЫЛВЕЧ перед, накануне. Шошым мланде пашам тӱҥалме ончылвеч кугурак-влак нылле эркылмым шымлаш тыршат (МЭ).
ОНЧЫЛВОЗЫШ предисловие. Книгаште ончылвозыш уке.
ОНЧЫЛДИЧМАШ жертвенные приношения (Юмылан сӧрымӧ, пуымо сий). Юмо, ончылдичмашым йӧратен нал.
ОНЧЫЛЗО передний, впереди находящийся. Ончылзо-влак мемнан велыш тарванышт.
ОНЧЫЛМУТ предисловие, вступительное слово.
ОНЧЫЛОРВА передок телеги. Ончылорва верже гыч тӧрштен.
ОНЧЫЛТЕН КАЛАСАШ предсказать. Умбакыже мо лийшашым ончылтен каласаш йӧсӧ.
ОНЧЫЛТЕН ШИЖАШ предчувствовать. Ончылтен шижам: таче йӱр лийшаш.
ОНЧЫЛШИЖМЫК предчувствие. Ончылшижмыкем шижтара: ала-мо лийшаш.
ОНЧЫЛЪЕҤ передовик. Нуно да моло ончылъеҥат Йошкар-Олашке погыненыт (Куг.).
ОНЧЫШКУМДЫК пространство. Ончылнем мучашдыме ончышкумдык.
ОНЬЫЖА глава, вождь, владыка. Вуеш пыштен оньыжа гай лудын шинчышаш перкем пу, манын йодына (Кум.м.).
ОНЬЫШ небылица. Ковам тӱрлӧ оньышым каласкала, мурым муралта (Онч.).
ОНЬЫШВИТЫМАШ чудо, невидаль, диво, диво-дивное. Могай вара оньышвитымаш лийын каен тиде рвезе еҥын илышыштыже? (Ю.Г.).
ОНЬЫШЛИЙДЫМАШ небылица, небывальщина. Пӱртӱсын оньышлийдымашыже уке-уке да вашлиялтеш. Мемнан кована тӱрлӧ йомакым, оньышлийдымашым каласкала (Ю.Г.).
ОНЬЫШНАШ передвигаться, перемещаться, двигаться.
ОҤАЙЛАЛТАШ интересоваться, заинтересоваться. Шукышт тиде кугу да пайдале паша дене оҥайлалтыныт (В.К.). Молан нуным кугыеҥат уло кумылын оҥайлалтын лудеш? (В.К.). Уна-влак поснак оҥайлалтыныт марий калыкын культуржо, сылнымутшо дене (В.К.).
ОҤАЙЛАНАШ потешаться. Но низаштат иканаште умылаш ок лий: ала игылтат, ала оҥайланет (Г.А.).
ОҤАЙСЫР необычность, странность. Америкыште лийше оҥайсыр (В.К.). Мый Москошто лийше ик оҥайсыр нерген каласкалышым (В.Р.-Г.). Но мурешак шӱртньыш йылме, мыскарат оҥайсыр лекте (В.К.).
ОҤАЙСЫРЫН необычно, странно. Чот ишыме тӱрвыштышт кодын тачат оҥайсырын шоктышо ныжылге муро (В.К.).
ОҤАЙТАРАШ заинтересовать, заинтриговать. Оҥайтарен возаш. Оҥайтарен каласкалымаш. Оҥайтарен келыштарымаш. Тыште йытыра шыри-вури образ, оҥайтарен таҥастарымаш уке (В.К.). «Ледовитый океаныш Обьышто йыдал иеш» ‒ моткоч мастарын да оҥайтарен возымо (В.К.).
ОҤАЙТАРЧЫК случай забавный, интересный, занимательный. Тыгай оҥайтарчык-влак илышыштем вараракат лиеденыт.
ОҤАЙТАРЫМЕ занимательный, занятный, интересный, привлекающий внимание. Оҥайтарыме образ. Оҥайтарыме таҥастарымаш.
ОҤАРАШ I произносить (звук). «А» йӱкым оҥараш.

ОҤАРАШ II настроить (музыкальный инструмент). Кӱслем оҥараш.

ОҤАРАШ III подражать. Кайыклан оҥараш. Туныктышылан оҥараш. Тудо весылан оҥарен ок мошто.

ОҤАРАШ IV ехидничать, насмешничать, передразнивать, подтрунивать. Тудо мыйым эре оҥараш тӧча. Кӱшыч кайыше коракше йылмым луктын оҥара (Муро).
ОҤАРКАЛАШ разгребать. Аваже ден ӱдыржылан тулотым оҥаркалаш шӱден (А.Арс.).
ОҤАРТАШ настроить. Пианиным оҥарташ кӱлеш.
ОҤАРТЫШ I насмешка, передразнивание, издёвка. Тудын оҥартышыжым ончен шерем темын.

ОҤАРТЫШ II подражание. Тиде муро огыл, ала-могай оҥартыш.
ОҤАРЧЫК пародия. Йолташыжын почеламутшылан тудо оҥарчыкым возен.
ОҤАРЫМАШ 1) подражание. Кайык мурымым оҥарымаш; 2) произношение. Йоҥйӱкым оҥарымаш; 3) настраивание. Семӱзгарым оҥарымаш.
ОҤАШ раздвигать. Нерже дене вӱдымбалым кок могырыш оҥын, пуш эркын ончыко иеш. Поран, тӧрген, ош талгыдыла оҥын, тавен, шинчалын, шортын да шӱшкен (В.К.).
ОҤВАЛЕ нагрудный знак. Пинчакыштыже гаишникын оҥвалыже пижыктыме.
ОҤВАШ грудью (встать, выйти, встретиться, т.д.). Шкенжым арален кодышаш верч начальник лоҥгаште оҥваш шогаш мастарлыкше уке (Ю.Г.).
ОҤВЕТЫРТЫШ бюстгальтер. Шокшышто тудо уэш узьмакым налын шинча ыле ‒ оҥветыртышан, плавкан Зина пурен шогалеш (Ю.Г.).
ОҤГАЛТАШ 1) колыхаться. Мардежлан вуй савырнен пӱгырна, оҥгалтеш той уржа кашын-кашын (В.К.); 2) быть окружённым. (Харьков тураште) мемнан кугу тӱшка оҥгалте (В.Д.-О.); 3) кружить, описывать круги. Шышталген оҥгалтеш пасу колхозын (В.К.).
ОҤГАЛТШЕ прич. от оҥгалташ. Йӧратем мый вулнын оҥгалтше Юл вӱдым (В.К.). Кӱсото йыр оҥгалтше корно дене эше пел курым коштыктыш вӱден (Онч.).
ОҤГЕШЛАШ взять в кольцо, закольцевать. Кайыкым оҥгешлаш. Турарак шогышо ваге мучашым ондакак оҥгешла, рӱдӧ вожым руа.
ОҤГЕШТАРАШ выполнить что-л. в виде колец, круга. Шӱртым оҥгештараш (оҥган-оҥганым ышташ). Пырням оҥгештарен кылдем (Ӧ.Б.). Кандырам оҥгештарен кылдем (Ӧ.Б.). Мераҥ кышажым оҥгештарен кудалеш, кышажым йомдара (Ӧ.Б.).
ОҤГЫРЛАШ соединить колокольчиками. Йошкар-Ола оҥгырлен калыклан ик пӱгым, той-ший йӱкшым шӱмешна руда (Ф.И.).
ОҤЛАПЧЫК галстук. Тувыр шӱша йыр кылдыме оҥлапчыкше мом шога (МЭ).
ОҤЧЕТЛЫК грудная клетка (биол.). Но, чонышт оҥчетлык гыч лектын кайымеш, тушман йол йымак ок воч мланде туан! (В.К.).
ОҤШУПШЫЛТЫШ супонь. Оҥшупшылтышыжым сайын кылде, рудалт ынже кай.
ОПИША обоеполый. Мемнан ялыште ик опиша ыле.
ОПКЫН хищник. Опкын янлык. Опкын кайык. Опкын класс.
ОПКЫНЛО алчный, ненасытный. Нарынче тӱсан шинчаштыже опкынло тул ылыж кайыш (В.П.).
ОПКЫНЛЫК ненасытность, алчность.
ОР твердыня, крепость; башня; крепостной, относящийся к крепости. Пырыс вуйлык тӧрза. Кок рат пырдыж. Лыҥ ор. А кӱ курыксаҥгаште эн кӱшыл орыш нигӧ керылт ок керт. Тушто уке орол (В.К.). Ор курык ӱмбалне коеш кидйымач ор оралте (В.К.).
ОРА масса. Калык ора. Пурак ора.
ОРАЛЕ объёмистый (РМС). Орале книга. Орале кидвозыш. Орале тетрадь.
ОРАЛТЕ имение, поместье, вотчина, усадьба. Поян оралте. Помещик оралте. Кугу оралте.
ОРАНСУРТ замок (ММ). Курык ӱмбалне акрет годсо орансурт шинча.
ОРВАГЫЛЫМДЕ сердечник. Орвагылымдыже лектын каен, сандене орвадалаже шинчен кодын.
ОРВАДАЛА кузов телеги. Тойдемар орвадала ӱмбалне мален колта (Куг.).
ОРВАЛАКЕ колея. Орвалакыште вӱд шинча.
ОРВАСАЛМА приспособление для соединения передка с телегой. Имне мыняр чот кудалеш, тунар орвасалмаш, кыралт-кыралт, шеҥгел кок йолжо эмгана (В.К.).
ОРВАТЕ молодушка. Орвате оръеҥ мелнам кӱэштеш.
ОРГАЖ сухие ветви. Оргажыш тулым пышташ.
ОРГАПКА крепостные ворота. Оргапкаш имнешкын кем таган кроп-кроп! (В.К.).
ОРЖАҤАШ горбиться, бугриться, взъерошиться. Шошым вӱд, оржаҥын, коремыште шурген йога. Поран деч вара пасушто лум оржаҥын.
ОРИЛЕМ городище (археол.). Юл воктене ожно марий-влакын орилемышт лийын.
ОРМЫЖ 1) болезненный, хворый, дохлый. Ормыж рвезе (изи, пеш каҥга). Ормыж еҥ (кидше таза огыл, йолжо пашам ыштен ок керт, шкежат таза огыл). Ормыж пача. Ормыж чыве, лудо. Ормыж пушеҥге (ок куш, эре икгай шинча) (Ӧ.Б.); 2) неистовый, буйный, дикий, необузданный. Ормыж айдеме. Ормыж корно. Сӧй тургым семын чучын ормыж кас (В.К.). Ормыж корно дене таче йӱдыланен коштым (йоҥылыш корно дене каен, вара корныжо пытен) (Ӧ.Б.); 3) урод. Аза ормыж шочын (кок вуян, пий вуян); 4) негодный, лишний. Ормыж паша. Ормыж каче. Ормыж ний (йыдал кутаным савырыме годым утен кодшо ний; йыдал кавалыште кок могыреш кодеш кок ний мучаш, савыралаш вер уке, тудым пӱчкын шуат) (Ӧ.Б.).
ОРМЫЖВУЙ буйный, мятежный, мятущийся (о человеке). Ну мо, Моско, саламле ормыжвуйым лювыраҥше илышетым пудыраташ (В.К.).
ОРМЫЖЛАНАШ неистовствовать, буйствовать, бушевать, бесноваться. А сар кӱдырчан йӱр тугак ормыжланен (Г.П.).
ОРМЫЖЛО буйный, неукротимый. Те ужында икоян ормыжло кумытешкым? (В.К.).
ОРМЫЖЫН бешено, бурно, неистово. (Йогын) шыжалтыл, кагыргыл шуҥгалтын, ормыжын шоҥештын, шаулен (В.К.).
ОРО оружие (Сл.Д.). Ожно марийын тӱҥ оржо пикш лийын.
ОРОЛГУДО сторожка. Тудо пачержым оролгудыш савырен (МЭ).
ОРПӰЙ зуб мудрости. Тудын орпӱйжӧ лектын.
ОРЪЕҤ невеста. Мый улам Юмын марлан налшаш ӱдыр, Юмын оръеҥлык вет маныт мемнам (В.К.).
ОРЫШТАРАШ воспитывать. Но кузе-гынат ончыкташ кӱлеш, кузе тудым орышто орыштареныт (В.К.).
ОРЫШТАШ воспитывать. Йочам орышташ. Тунемше-влакым орышташ. Калыкым орышташ. Орыштмо пашам саемдаш.
ОРЫШТМАШ воспитание. Мемнан дене йылме шотышто орыштмашын ситыдымашыжым, манмыла, шке коваштем денак шижаш тӱҥалынам (Пӱр.).
ОСАЛЛАНАШ злодействовать, злобствовать. Лектеш уремыш кийылт коштшо гына. Да осаллана тӱтан пӱтыремыш (В.К.). Помыжалтын йогын… Чыла чаракым мушкын кышкен воштыл, шуҥгалтын курык гыч, осалланен (В.К.).
ОСАЛЛАНЫМАШ злодейство, злодеяние, чёрное дело. Ялыште паша укеат, самырык-влак осалланымашке шупшылалтыт.
ОСАЛЛЫК преступление. Осаллыкым ышташ. Осаллык карум пуыде кодшаш огыл. Пытартыш жапыште элыштына осаллык кушкеш. Пуйто пий сӱанлан угыч ямде, кӧргешна йымен возын осаллык (В.К.).
ОСАЛЧЕ преступник. Осалчым кученыт. Осалче полиций кидыш логалын. Осалче-влак шукемыныт.
ОСАЛ-ЧОЯЛАНЫМАШ коварность. Чыла тиде шоя пропаганде, осал-чояланымаш, политике (Пӱр.).
ОСАЛ-ЧОЯЛЫК коварство. Марий театрыште Шиллерын «Йӧратымаш да осал-чоялык» пьесыжым шынденыт ыле.
ОСАЛЧЫК злодеяние, злодейство. Совет кучем годым элыштына осалчык шагал лийын. Элыштына осалчыкым пытарыман.
ОСАЛШОНЫЧЫК недоброжелатель. Аркадий Петрович осалшонычык айдеме лийын огыл (Онч.).
ОСАЛЫШТЫК преступность. Осалыштык шагалемеш. Осалыштыкым вожге куклен лукташ кӱлеш.
ОСЛАШ сложить (в определённом порядке, перегибая). Вургемым ослен опташ. Кагаз лаштыкым ослен пышташ.
ОСО сектор, часть. Шкен осо. Йӧнозанлык осо. Сарзе осо. Тунемме осо. Шанче осо.
ОСЫЛЕШТАШ расчлениться, распасться на части, разделиться. Колхозын кумда пасужо савырголтыш жапыште осылешталт возо.
ОТЕР перелесок. Корнымбалне верын-верын отер-влак койын колтат.
ОТРО остров; островной. Ужар отро. Юлысо отро. Отро шудо нугыдо.
ОТЫЗАҤАШ пойти в стручок. Пурса отызаҥаш тӱҥалын. Акаций отызаҥеш.
ОЧЫНИЭШ напрасно. Очыниэш ит вурсо. Очыниэш ойлышт ит кошт. Очыниэшак мийышым мӱндыркӧ, ярнен коштым (Ӧ.Б.). Очыниэшак кайышым чодыраш пулан (Ӧ.Б.).
ОШАК беловатый, светловатый. Вынер, имне, ушкал ошак (изиш ошырак) (Ӧ.Б.).
ОШЕМДАШ 1) отбеливать. Шошым лум ӱмбалан вынерым ошемдат; 2) заправить суп сметаной. Шӱрым ошемдаш ӱмбал дене. Тамлырак лийже манын, шӱрым шӧрымбал дене ошемдыш (МЭ).
ОШЕМДЫШ I белила. Ошемдышда пеҥгыдемже да ынже печкалт манын, известкан шӧрыш синтетикан чиям ешарыза (МЭ).

ОШЕМДЫШ II заправка для супа (сметана). Шӱрышкӧ ошемдышым пыште (А.Арс.).
ОШЕШ беловик; набело. Ошеш возаш.
ОШКЫЛЛАШ шагать, переступать. Кӱзальым ошкыллен сар аркашке сар порсын гай киндыжым ончалаш (Ф.И.).
ОШЛАГАЙЫК орёл. Кок тумо коклаште кок ошлагайык (Ӧ.Б.).
ОШЛОМЫЖ светло-пепельный (о цвете). Ошломыж ӱпан ӱдыр. Ошломыж пунан алаша.
ОШМАГӰ плитняк, песчаник. Мемнан ял воктене ошмагӱм луктыт.
ОШМАЙОЛ отмель. Кок вӱд коклаште вӱд ошмам кышкен, тудым «ошмайол» маныт. Вӱд покшелан ошмайол лиеш, ошма кышкалтеш (Ӧ.Б.).
ОШМАНЕР песчаная коса. Юл серысе ошманер ошын койын шуйналт возын.
ОШЫК белок. Муно ошык. Ошык шылыште шуко уло.
ОЯ дикий, пугливый. Оя имне. Оя пырыс. Оя пий. Оя еҥ.
ОЯРЛЕ яркий, ослепительный; погожий. Оярле тымык кечывал (А.Арс.).
ОЯШ I напугаться. Имне оя, пеш кудалеш, чараш ок лий, лӱдеш пий деч, кайык деч. Имне оен кудалеш. Имне орва деч ок ойо.

ОЯШ II соблюдать, блюсти. Кугарням, рушарням, Ӱярням, Кугечым, Шортйолым оем, ом ровытае, юмылташ каем (Ӧ.Б.). Ялыште улшыжо, те чодыраште улыда манын, пӱтым ояш огыт вашке (М.Ш.).
Ӧ
ӦЗЫРКА здоровенный. Тыгай ӧзырка капетше дене эҥырвоштырым нумал кошташ кузе от вожыл? (Онч.).
ӦКЫМДӰЛЫШ алименты. Шке йочатлан ӧкымдӱлышым тӱлыман.
ӦКЫМДЫШ понуждение, принуждение (ММ). Ӧкымдыш дене мыйым от ыштыкте.
ӦКЫМЛЫК покорность, подчинённость. Кузе кок еҥ дене кредалаш? Кӧм кемлаш? Ӧкымлыкыш налаш? (В.К.). Ӧкымлык ок лий, ок воч вожылаш (В.К.).
ӦКЫН раскаяние. Ӧкыным шижын, сулыкем касараш толынам. Умылыдымо ӧкын темын мыйын шӱмыш шкемын илышемлан (В.К.).
ӦКЫНЫС сожаление. Шолын-толын ӧкыныс (Сем.Н.).
ӦЛТАЛТЫШ охапка. Ӧлталтыш шудо. Ӧлталтыш пу. Ик ӧлталтыш пум пуртышым.
ӦЛТӦ объятие. Ӱдыр рвезын пеҥгыде ӧлтышкыжӧ шуҥгалте.
ӦНДАЛТЫШ охват. Кок еҥ ӧндалтыш кӱжгытан тумо. Йолташын ӧндалтышыш перныше гай айдеме (В.К.).
ӦР плоскогорье (ММ). Чодыра воктене изирак ӧр нӧлталтын.
ӦРДЫЖЛАНАШ чуждаться, устраняться. Тый эре паша деч ӧрдыжланаш тӧчет.
ӦРДЫЖМЛАНДЕ колония. Английын ондак ӧрдыжмландыже шуко улмаш.
ӦРДЫЖМУТ цитата. Шке возымашкыже тудо шуко ӧрдыжмутым пуртылын.
ӦРДЫЖЪЕҤ посторонний, чужак. Ӱдыр-рвезе кашак тунамак ӧрдыжъеҥым авырен шогальыч (Л.Я.).
ӦРЗА лазоревый, лазурный (о цвете). Ӧрза шинча. Ӧрза пеледыш. Ӧрза кава. Ӧрза теҥыз сер.
ӦРКӦ лень. Ӧркӧ пызыра. Тӱгӧ лекташ ӧркӧ.
ӦРМА смятение. Рвезым ӧрма толаштарен. Ӧрма пашалан ок полшо.
ӦРМӦ удивительный, изумительный. Ӧрмӧ паша (Ӧ.Б.).
ӦРӦ 1) паз. Пырняште ӧрӧм корем, ӧрӧм локшинчам (Ӧ.Б.); 2) скважина (в дверях, замке). Кӧгӧнысӧ ӧрӧ. Омсасе ӧрӧ.
ӦРӦЖА зарница. Мӱндыр ӧрӧжа волгалтеш.
ӦРӦЛАШ делать паз. Пырням йымал могырым ӧрӧлем.
ӦРТКАШ испугаться, бояться. Но… мый сымыктышым йӧратем, садлан ит ӧрткӧ, колтенат кертам (В.К.). Талгыде шинчале ӱмыран аркаште. Эй, оза, ит ӧрткӧ, сорлыкым пу-ян (В.К.).
ӦРТКЫНАШ 1) растеряться, оторопеть, опешить, обомлеть, стушеваться. Пагул пӧрт гыч лекмыжымат ок шарне, тунар ӧрткынен (М.Ш.). Тыгай кугу еҥ ончылно мый ӧрткынен шогальым; 2) паниковать, перепугаться.
ӦРТКЫНЫШӦ прич. от ӧрткынаш. Пожар годым ӧрткынышӧ калык колхозник-влак ӱмбаке керылте (М.Ш.).
ӦРТКЫШ 1) страх, опасение. А кечын ӧрткыш: товаҥын, почеш покта, сӧрвала (В.К.); 2) паника. Тушман-влак коклаште ӧрткыш тӱҥале.
ӦРТКЫШӦ перепуганный, встревоженный. Ӧрткышӧ ӱдырамаш-влак волен шинчыч. Илем гыч илемыш сар кӱдырчыла ‒ ӧрткышӧ тӱмыр-влак мӱндырчынак: ‒ Кынел шогалза! Саргуралым погалза! (В.К.).
ӦРТЛАНАШ I робеть, трепетать. Ӧртланен ит шого, чолганрак тарваныл.

ӦРТЛАНАШ II поправиться, округлиться, раздобреть. Рвезе кушмо семын ӧртлана, сай лиеш, коя огыл утыжо, вийже веле пураш тӱҥалын (Ӧ.Б.). Еҥ ӧртлана ‒ саемеш, кояҥеш, кӱжгемеш (Ӧ.Б.).
ӦРТЛӦ удивительный. Ӧртлӧ пӱртӱс. Ӧртлӧ ӱдыр. Ӧртлӧ муро.
ӦРТНЬӦРЙОЛ стремя. Ӧртньӧрйолышко йолым чыкем (Ӧ.Б.).
ӦРЫК изумление. Тудым ужымат, ӧрык авалтыш.
ӦРЫКТАРЧЕ дивный. Ӱдыр ӧрыктарче йӱкшӧ дене муралтен колтыш.
ӦРЫКТАРЧЫК диво. Кузе уржо модеш ‒ ӧрыктарчык!
ӦРЫКЧӦ изумительный. Ӧрыкчӧ игече шога.
ӦРЫШАҤАШ становиться усатым. Рвезе ӧрышаҥын.
ӦТЫК утюг. Кевытыште у ӧтыкым нальым.
ӦТЫКЛАШ гладить утюгом, утюжить. Йолашым ӧтык дене ӧтыклем.
П
ПАВА 1) красивый, хороший (о вещах). Аваже эргыжлан пава тувырым чиктен (Ӧ.Б.). Пава няням пуэм кочкашыже (Ӧ.Б.); 2) молодец (употребляется при выражении похвалы, одобрения). Тый пава улат, ит шорт (Ӧ.Б.). Пава, пава Валерик, кузе модеш! (С.Н.).
ПАГАЛЫДЫМАШ неуважение, непочтительность. Шке историйым пагалыдымаш тӱсым йомдарымашке наҥгая (Онч.).
ПАДЫРА сочный; зернистый, рассыпчатый (о мёде, т.д.). Падыра ушмен, кешыр, реве. Падыра мӱй (падырашан) (Ӧ.Б.).
ПАЗАРЛЕ рыночный. Пазарле илыш. Пазарле кыл. Пазарле жапыште илена.
ПАЙ мясо жареное. Мый пайым йӧратем.
ПАЙРЕМВУЙ тамада. Пайремвуй совым перыш: «Тӱҥалза, ӱжына!» (В.К.). Вуйым ок шупш пайремвуй Йогор, чукыр тичак арака ‒ лор-лор (В.К.).
ПАЙРЕМЛАНАШ торжествовать, праздновать. Таче марий калык пайремлана, лӱмгечыжым палемда.
ПАЙРЕМЛЕ праздничный, торжественный. Пайремле кас. Пайремле сомылка. Пайремле кумыл.
ПАЙЫЛ I участь, доля, удел. Кочо пайыл. Ӱдырамаш пайыл. Пайылым пайлаш.

ПАЙЫЛ II надел. Кугыжаныш ончылно суапым ыштымыжлан ожно кресаньыклан пайылым пӱчкын пуэныт.
ПАЙЫЛЛАШ участвовать, принять участие. Ты кугу кредалмаште мемнан ял марият пайыллен.
ПАЙЫЛЧЕ участник. Тиде еҥ мемнан акцийын пайылчыже, тудым ӧрдыш ида шӱкал.
ПАКАЛДЕ омут.
ПАКЕЛЛАНЫМАШ прощание (процесс).
ПАКЕЛ ЛИЯШ быть довольным, удовлетворённым. Тышке толмем дене мый пеш пакел улам. Еҥ колаш тӱҥалмыже деч ончыч «пакел лий» манеш (Ӧ.Б.).
ПАКЕЛЛЫК прощение; благословение, помилование. Пакеллыкым пуа (Ӧ.Б.). Судитлыме еҥлан южгунам пакеллыкым пуат. Мый дечем ала кӱлеш пакеллык, да садлан пӧрдеш вудыматен (Ал.С.).
ПАКЧАВАША овощеводство. Мемнан кундемысе марий-влак пытартыш жапыште пакчаваша дене пӧрдаш тӱҥалыныт.
ПАКЧАВЕЧЕ огород. Мотор тӱсет, ой, таҥем, пакчавече маке гай (Ш.О.).
ПАКЧАГӦРГӦ овощи. Мунай изиж годым пакчагӧргым шолышт куржталын (Д.О.).
ПАКЧАДАР мак. Чевер пакчадар. Пакчадарым кызыт ӱдаш ок лий.
ПАКЧАЛӰДЫКТЫШ чучело. Тидыже мылам чевер пеледышан йыраҥвуйышто шогышо пакчалӱдыктышла чучеш (МЭ).
ПАЛДАРТЫШ знамение, предзнаменование. Игече вашталтшашын палдартышыже шижалтеш.
ПАЛДЫР показатель (данные). Пашан палдырже ок кой. Паша палдырда пеш изи.
ПАЛДЫРТЫШ сигнал (условный знак). Палдыртышым пуаш. Окнаште пеледыш шинча ‒ тиде мылам палдыртыш.
ПАЛЛАШ приметить, пометить, заметить, обратить внимание. Мый тудым вигак паллышым. Тиде верым паллен кодыман. Тиде еҥым палленыт.
ПАЛЛЕ замечательный; примечательный. Палле шанчызе. Палле композитор. Палле кончыш.
ПАЛЛЫМЕ примеченный, замеченный. Паллыме айдеме.
ПАЛТЫШ метка, мета, помета. Петр Ильич Метрийлан кажне капка воктене палтышым кода (Онч.). Кенета солкемыште палтыкшым ужо (Онч.).
ПАЛШ пирог с мясом.
ПАЛЫДЫМЪЕҤ незнакомец. Кудывечышкына ала-могай палыдымъеҥ пурен шогале.
ПАЛЫДЫМЫЛЫК незнание, неосведомлённость, незнакомство. Тыйын саде мутым палыдымылыкет йылмыште тудын укелыкше нерген эше ок ойло.
ПАЛЫК I признак. Йылме ‒ калыкын тӱҥ палыкше. Литератур йылмын шкенжын палыкше-влак улыт.

ПАЛЫК II знамя (арх.). Тҥ. тисте.
ПАЛЫМАШ познание (процесс). Пӱртӱс тӧртыкым палымаш.
ПАЛЫМЕ известный. Иван Ямбердов ‒ палыме сӱретче.
ПАЛЫМЪЕҤ знакомый, знакомец. Палымъеҥ деч посна илаш йӧсӧ.
ПАЛЫШ грамота (архивный документ). Архивлаште марла возымо палыш-влакат улыт.
ПАНЕ ложечка чайная. Чайышкыже кум пане сакырым пыштыш.
ПАП 1) мясо нежирное. Мыйын изи шольым папым веле кочкеш; 2) плоть. Айдемын папше.
ПАПУТ глупый. Мом ойлыштат папутла?
ПАРЕМДАЛТДЫМЕ неизлечимый. Паремдалтдыме чер.
ПАРЕМДАШ исцелить. Исус черланен орланыше еҥым паремден (ЛПУ).
ПАРЕМДЫЗЕ исцелитель. Чон паремдызе.
ПАРЕМДЫМАШ излечение. Черым паремдымаш. Еҥым паремдымаш.
ПАРЕМДЫШ исцеление. Чон паремдыш семын шотлышна ты семым, куштылгырак лие корнышкат ончаш (В.К.).
ПАРЕШКЕ запряжка в две лошади. Капка ончыко парешке толын шогале. Корно дене ик парешке кудалеш (Ӧ.Б.).
ПАРНЯВУЙ кончик пальца. Уке, руэн огыл ни тумым, ни вуйым, уке, нӧртен огыл вӱреш парнявуйжым, но ужын моштен шканже келшыше-влакым (В.К.).
ПАРНЯДИЯК писарь сельский. Старостын пеленже ‒ йозак возкалыше парнядияк (Я.Э.)
ПАРНЯШАНВИЖ перчатки. Кидышкыже шӱштӧ парняшанвижым чиен.
ПАРОМЧО паромщик. Паромчо деке мийышымат, манам: «Ме киностудий гыч улына!» (Пӱр.).
ПАРЫМАНЗЕ должник. Банкын шуко парыманзыже погына.
ПАРЫМГАГАЗ вексель (РМС).
ПАРЫМЛАШ позаимствовать, занять. А кеҥеж, пӱртӱсын улшо алжым парымлен, сар шыжым вашлиеш (Ф.И.).
ПАРЫШЛАЛТАШ увеличиться (о прибыли). Ик компанийын ОСАГО кӱшеш погымо оксаже тӱлымӧ деч кум пачаш шукырак парышлалтын кодын (МЭ).
ПАРЫШЛАШ приумножить, наращивать. Тудо тений шке поянлыкшым парышлен.
ПАРЫШЛЕ доходный, прибыльный. Парышле бизнес. Парышле тӱҥалтыш. Парышле вер.
ПАРЫШЛЫК доходность, прибыльность. Тиде пашан ни парышлыкше уке.
ПАСЕ отлогий, пологий. Пасе тайыл. Пасе сер. Пасе йолгорно, кадыргылын, вӱд деке вола.
ПАСЕМДАШ сделать отлогим. Эҥер деке волымо корным пасемдыме.
ПАСТЫРАЛТАШ преследоваться законом. Оксам шкегыч ыштымаш тӧртык почеш пастыралтеш.
ПАСТЫРАШ преследовать. Южо элыште вес семын шонышо-влакым закон почеш пастырат.
ПАСУГАПКА полевые ворота. Ожно марий яллаште кажне урем мучаште пасугапка лийын.
ПАСУГОРНО просёлочная дорога. Ушем дене, руль воктеке пызнен шинчын, шышталге уржа пасугорно дене машина дене кудалыштынам (Пӱр.).
ПАСУСАВЫРТЫШ севооборот. Ожно кум аҥан пасусавыртыш лийын.
ПАСЫМЛАШ перебивать говорящего (МРС). Эре пасымлен шинчет, ойлашат эрыкым от пу.
ПАТЫРЛАНАШ воевать, сражаться. Кугу Ачамланде сарыште марий-влакат моло дене тӧр тушман ваштареш патырланеныт.
ПАТЫРЛАСАШ побороться, потягаться. Айда, манеш, патырласен ончена (Куг.).
ПАТЫРЛАШ бороться. Патырлаш эрласе кечым ойырен налыныт (МЭ). Икте-весыштым руалтышт, патырлаш пижыч (А.Арс.).
ПАЧАҤАШ оягниться. Шорык-шамыч пачаҥыныт (МЭ).
ПАЧАШЛАШ сложить слоями, стопками. Вургемым пачашлен опташ. Кок пачаш пачашлаш.
ПАЧАШТАРАШ повторить. Еҥ ойым пачаштараш. Урокым пачаштараш. Эше ик гана пачаштараш.
ПАЧАШТАРЫМАШ повторение. Пачаштарымаш тунеммаште моткоч кӱлешан.
ПАЧЕ 1) сочный, свежий. Паче пареҥге. Кешырже пеш паче; 2) проворный, расторопный, шустрый. Майра ошо, Тайра шеме, а Натале ‒ косатале, тале, паче Тачана (С.Ч.). Нылле ийым шуктен огыл, шкенжым шоҥгылан шотла. Але ӱдыр гай паче улат (Ф.М.); 3) отчаянный, удалой. А каче-влак ‒ паче-влак. Сын йытыра (В.К.). Шуэш кожмаклын керек ‒ кутко изи, но паче кутко (В.К.).
ПАЧЕРЗЕ квартирант, жилец. Пачерзе-влак чылан кайышт. Тудо мемнан дене пачерзе семын ила.
ПАЧЕРЛАНАШ квартировать. Шке аваже марийже дене Ремзаводышто ныл пачашан пӧртыштӧ пачерлана (МЭ).
ПАЧЕШ забавный, интересный (ММ). Пачеш икшыве. Пачеш модыш.
ПАЧИЯ сажа (на челе печки). Коҥгасаҥгаште пачия погынен, эрыкташ кӱлеш.
ПАЧКАТА карапуз. Ой, изи пачкатаэм, молан шортат? Ава йочажым пеш пукша, мом йодмыжым чыла тушка. Кузе от тушко ‒ йӧрата. Вет ик йоча, ик пачката (В.К.).
ПАШААВАЛТЫШ трудовое вдохновение, порыв, энтузиазм. Туштат тыгай пашаавалтыш палдырна (Ю.Г.).
ПАШАВЕР рабочее место. Айдеме пашаверыштыже уке. Мер-политике рӱдерыште самырык-влаклан пашавер ярмиҥга лийын (Куг.).
ПАШАВЕРАН имеющий рабочее место. (Марина) пашаверан лиеш, пазарыште ужалаш тӱҥалеш (Куг.).
ПАШАВИКТЕР аппарат (руководящий) (РМС). Тудо ялозанлык министерствын пашавиктерыштыже тырша.
ПАШАГЕЧЕ 1) рабочий день. Мыйын пашагечем вич шагат марте шуйна; 2) трудодень (арх.). Колхозникын пашажым ожно пашагече дене акленыт.
ПАШАГИД рабочие руки. А мыняр мемнан артык пашагид? (Чол.).
ПАШАГОРНО трудовой путь. Шурген, пашагорным тӱҥалаш самырык еҥлан сӧрал огыл (Пӱр.).
ПАШАГЫЛ производственные отношения (эк.). Совет кучем жап дене таҥастарымаште Российыште пашагыл йӧршеш вашталтын.
ПАШАДАҤ коллега. Пашадаҥ-влак дене ме келшен илена.
ПАШАЛАНАШ трудиться. Ӱмырем мучко ик верыште пашаланенам. (Ильич) онча, кузе пашалана мастар (С.Ч.).
ПАШАЛЕКТЫШ производительность труда. Тиде заводышто пашалектыш кугу.
ПАШАЛЫК рабочий, необходимый для работы. Пашалык вер. Пашалык ӱнарат шокшо салмаш пыштыме ушкалӱйла шула (В.Сем.).
ПАШАНЧЫК деятельный, предприимчивый, энергичный. Пашанчык вуйлатыше. Пашанчык улмыжлан тудым чылан пагалат.
ПАШАҤДАРАШ обеспечить работой, устроить на работу. Тукым шольымым заводыш пашаҥдарышым. Кыдалаш школым пытарыше-влакым чылаштым пашаҥдарышт.
ПАШАРАТ расписание, график работы, распорядок дня. Ме кызыт кеҥеж пашарат дене ыштена.
ПАШАЧЕ трудолюбивый, работящий. Пашаче айдеме. Ану пеш пашаче ӱдыр.
ПАШКАР карлик, коротышка. Ончо, пашкар-влакет кузе тӧрштылыт. Тыйже, пашкар, шып лий.
ПАШТЕҤГЕ 1) следующий. Кӧ паштеҥге? Паштеҥге пурыжо! 2) вследствие. Тудым (пушеҥгым) Потий оза кумыл паштеҥге рӱдӧ тура ‒ ынже шел ‒ руалеш (В.К.).
ПАШТЕҤГЕШ наконец; напоследок. Паштеҥгеш ыштен шуктышым. Паштеҥгеш толын шуыч.
ПАШТЕҤЧЕ последователь. Саде рвезым шке паштеҥчемлан шотлем ыле, а тудо мыйым ужалыш.
ПАШЫМЛАШ 1) перебивать, прерывать, обрывать (речь). Тый колышт, ит пашымле! (М.Ш.). ‒ Эх, тый, ‒ пашымла Натале, ‒ Йӱштӧ кугызам ойла (В.К.). Но компаний тидым шижын ыш шукто, икте-весым пашымлен, шке шонымыжым каласаш тырша (Онч.); 2) перекликаться. Кажнылан ший памаш пашымлен (В.К.). Олык мучко… оҥгыр ден колдырма йӱк пашымлат (С.Ч.).
ПАЯРЛАНАШ барствовать, высокомерничать. «Кап» торта коклаште, а «вуйжо» каретыште паярлана, шайтан (В.К.).
ПАЯРЛЕ барский. Почешышт ончен кодын, кеч кӧране: паярле илыш, шӱлыш арурак (В.К.).
ПЕДАЗЕ симулянт. Но шупшеш туге огыл, кузе педазе еҥ йыҥыса (В.К.). А симулянтым Морко велыште педазе маныт (В.К.).
ПЕКЕТ страж. Еҥ шке малжылан шке пекет лиеш (ММ).
ПЕЛАШ 1) сходный, подобный. Ӱдыр пелаш. Пӧръеҥ пелаш. ‒ Тый йӧршеш рвезе пелаш улат, ‒ Сима ӱдыр йолташыжлан ойла; 2) копия. Дипломын пелашыже. Пашаш налме годым дипломын пелашыжым йодыт.
ПЕЛАШАҤАШ стать супругами, пожениться. «Тыге пелашаҥым» маналтеш вет почеламутшо (Ю.Г.).
ПЕЛВЕЛАН односторонний. Пелвелан урем. Пелвелан коштмык. Чылт аҥырген шогалам, тунар кышкалалтеш, лупшалтеш, серым кыра пелвелан йӧратымашемын Шем теҥызше (Ю.Г.).
ПЕЛГАЧЕ подросток (мальчик). Пелгаче лу, латкок, латкум ияш лиеш (Ӧ.Б.).
ПЕЛДЫРКА бутылка поллитровая. Кумытлан тӱҥалтышлан кум пелдырка сита (В.К.).
ПЕЛДЫРТЫШ полукруг. Книгаште пелдыртышым сӱретлыме.
ПЕЛЕ неполный, наполненный наполовину. Пеле темен шындыме ведра.
ПЕЛЕВЫЧКЕМЫШ полутёмный. Пелевычкемыш пӧрт.
ПЕЛЕГОЛЫШО полуживой. Пелеголышо гай лийын, тунар ноен.
ПЕЛЕГӰШӦ несварившийся; всмятку; полузрелый. Пелегӱшӧ муно. Пелегӱшӧ пареҥге. Пелегӱшӧ снеге. Пелегӱшӧ олма.
ПЕЛЕДУЛЫК полусирота. Пеледулык икшыве.
ПЕЛЕДЫШЙЫЛМЕ лепесток (бот.).
ПЕЛЕДЫШЙЫРАҤ клумба. Школ кудывечысе йыргешке пеледышйыраҥ покшеке гераньым шындаш кӱлеш ыле (А.Ю.).
ПЕЛЕДЫШКОРКА чашечка (у цветка), венчик (бот.).
ПЕЛЕДЫШКУДО бутон (бот.).
ПЕЛЕДЫШЛАШ сплетать венок. Олык пеледыш дене аршашым пеледышлем.
ПЕЛЕЙӰКЫН вполголоса. Тудо пелейӱкын каласыш. Клубышто пелейӱкын кутырымо шокта (В.Д.-О.). Рвезе-влакнан пашаштышт ала-могай аптыранымаш, чоным тарватыше… теме нерген пелейӱкын… ойлымо койыш кодын (В.К.).
ПЕЛЕНЛАШ приложить, прилагать что-л. к чему-л. Ужалыме сату пелен инструкцийым пеленлыме.
ПЕЛЕНЛЫК приложение. Диссертаций пелен кугу пеленлык уло.
ПЕЛЕРӰМБЫК полумрак, сумерки. Пелерӱмбыкыштӧ тораш ок кой.
ПЕЛЕСОКЫР полуслепой. Пелесокыр шинчаже дене ужын ыш шукто.
ПЕЛЕШӰЙШӦ полугнилой. Пелешӱйшӧ пареҥге. Пелешӱйшӧ олма.
ПЕЛИЙ полугодие. Тиде пелийыште факультетна палынак ончыко тошкале. Вес пелийыште ме кастене тунемаш тӱҥалына.
ПЕЛКЕШНАШ уклоняться (РМС). Тый пелкешнаш тӧчен коштат.
ПЕЛМОГЫРАН односторонний, однобокий. Пелмогыран ял. Пелмогыран коваште.
ПЕЛОҤГО скобки. Тиде мутым пелоҥгыш налаш кӱлеш.
ПЕЛОТРО полуостров. Крым пелотро. Тамань пелотро.
ПЕЛТАШ плавить, растопить. Ӱйым пелташ. Коям пелташ. Металлым пелташ. Таче завод коҥга пеҥгыде вурсым пелта (С.Ч.).
ПЕЛТЫК 1) за счёт кого-чего-л. Шольыжо пелтык ила. Кожла пелтык ила. Марием пелтык илем, шке нимом ыштен ом керт (Ӧ.Б.); 2) из-за, по причине, вследствие. Кинде пелтык ыштем (Ӧ.Б.). Тидын пелтык тыгай тумам тарваташ кӱлеш мо? (ММ).
ПЕЛТЫМӰЙ масло топлёное. Пареҥгым пелтымӱй дене кочкым.
ПЕЛӰДЫР девочка-подросток. Пелӱдыр ‒ кушкын шуэш ганьок, латкок ияш наре лиеш (Ӧ.Б.).
ПЕЛЧАҤАШ поседеть, состариться. Йот велне нуно (рвезе-влак) мужыраҥыч, пелчаҥыч, пеледаш монден (Ф.И.).
ПЕМБАЛТАШ петь (о пении зяблика). Пембе толын пембалта, шӱшпык толын шӱшкалта (Муро).
ПЕҤЫР пружина.
ПЕРАЛТМАШ столкновение, удар. Аварий годым пералтмаш тугай лийын, машина деч кӱртньӧ ора веле кодын.
ПЕРГЕ пыльца. Ояр кече годым мӱкш пеледыш гыч пергем пога (МК).
ПЕРЕ сила внутренняя, биоэнергетика, карма (ММ). Шӱведышын пӱйжӧ йога гын, перыже пыта. Перем куатле, имнем иктат пужен ок керт (ММ).
ПЕРКАН изобильный, обильный; благодатный, благополучный. Перкан илыш. Перкан кинде. Перкан лектыш. Перкан шурно. Перкан лийже приятного аппетита. Шыже пылет каялеш, чодыра вуеш пижедыл, кӱкшӧ курык тайылеш перкан йӱржым шӱведыл.
ПЕРКЕ благополучие; изобилие. Ош Кугу Юмо деч перкем йодына. Кинде перкем, мӱкш перкем, вольык перкем пу. Мыйын кочмо-йӱмӧ олмеш Юмо перкем пуыжо. Мыняр тыршет, тунар перке лиеш (М.К.).
ПЕРКЕЛЕ экономный, экономичный; сытный. Перкеле илыш. Перкеле йӧн. Перкеле кочкыш.
ПЕРКЕЛЫН экономно, бережливо. Перкелын илаш.
ПЕРСОНЛО персональный. Сӱретчын персонло ончерже, сӱрет дене калык шӱм (В.А.).
ПЕРТНЕ липовый цвет. Писте пертне. Пертне пистыште лиеш, шырча гане чумырга, изи пырче-шамыч (Ӧ.Б.).
ПЕРЫЛТЫШ столкновение, удар. Перылтыш тугай виян ыле, мый нимомат ом шарне.
ПЕЧЕ пристяжка; пристяжной. Печеш кычкем имньым. Ончыл пече. Ӧрдыж пече (Ӧ.Б.). Пече имне.
ПЕЧЕИМНЕ пристяжная лошадь (Ӧ.Б.). Печеимньыже ӧрдыш шупшеш.
ПЕЧЕЛАШ пристегнуть (лошадь к кореннику). Печелыме имне. Имньым торта воктек ончыч печелем (Ӧ.Б.).
ПЕЧКАШ расколоть, дать трещину; расшатать (общество, обстановку, время). Ссылкыш! Титакым кугун огыт терге: муро кертеш саманым печкен (В.К.). Пырт почылтшо омса гычын йӱк шоктыш, чонем печкен (В.К.).
ПЕЧКЕ станок точильный (TschW). Печке кӱ. Товарым печкеш кучен толам. Савам печкеш кученам.
ПЕЧКЕЗЕ бондарь. Печкезе печкем ышта.
ПЕЧКЕЛАШ точить на точиле. Ачам товарым эре печкеш печкела ыле.
ПЕЧКЕШӰДЫШ обруч бочки. Печкешӱдышым кӱртньӧ дене ыштыме.
ПЕЧЫМЕҤГЕ столб, колышек ограды. Печымеҥгыже чыла шӱйын пытен. Печымеҥгылан ожно тумым кучылтыныт.
ПИАЛАН счастливый; благодатный, благополучный. Пиалан илыш. Пиалан билет. Пиалан жап. Пиалан корно.
ПИАЛВУНДО благо, благосостояние, материальный достаток. Калыкын пиалвундыжо пытартыш жапыштыже кушкаш тӱҥалмыла коеш.
ПИАЛЧЕ счастливый, везучий, удачливый (о человеке). Йолташем лотерей дене машинам модын налын ‒ пиалче! Кугарня уло арнялан эн пиалче, маныт (В.Ю.).
ПИВЫШКЕМ мёртвый узел (обратный узел, завязанный наоборот). Кылденжат от мошто, пивышкем дене веле кылденат.
ПИЖЕДЫЛАШ связываться (приставать). Тудо кажне деке пижедылеш.
ПИЖИМЕ крючок для вязания. Ковам пижым пидын шинча, пижиме кидыштыже модеш веле.
ПИЖЫК клейкость; клейкий. «Момент» клейын пижыкше пеш кугу. Тиде пижык наста чот пижыкта.
ПИЙЛАНАШ 1) браниться, злобствовать, ссориться. Нунын дене пашаштышт эре пийланен кият; 2) жадничать, скаредничать; зариться. Но шӱмбелем оксалан ок пийлане, тудлан ок кӱл ока тӱран вургем (В.К.).
ПИЙЛЫК собачий (очень плохой). Пийлык илыш. Пийлык йӱштӧ. Йолым шогалтенак камвозым пийлык йолгорныштыда (МЭ).
ПИКТЕЖ I протока, узкое, мелкое место в реке; пролив. Гибралтар пиктеж. Беринг пиктеж. Эҥерыште шуко келге агур уло, икте-весышт дене нуно пиктежла дене ушалтыныт.

ПИКТЕЖ II 1) сжатие, комок в горле. Логарым пиктеж ишыш, шӱлалтенат ом керт; 2) затруднительное положение. Пиктежыш логалаш.
ПИКТЕЖГАШ сжиматься. Шӱм пиктежгыш. Вуешшушо ӱдырыштын илышыже эшеат куштылеме, Эчукын ‒ пиктежгыш (Ю.Г.).
ПИЛАСТАН пилорама. Пу пӱчмӧ пиластанет монь уло мо? (А.Арс.).
ПИЛАШӰК опилки. Кӱртньӧ пилашӱк. Йымалне шогышыжын ӱмбакше пилашӱк йога, ӱпшат, вургемжат ошо лийыт (Ю.Г.).
ПИСМАЗЕ письмоносец. ‒ Лӱмнеретым удырал, ‒ ӧрын шогышо Мичуклан темла писмазе, оксам шотлен кучыкта (А.Арс.).
ПИСЫЛУДЫШ скороговорка. Туныктышо йоча-влаклан писылудышым ямдылыш.
ПИСЫЛЫК скорость. Мардежын писылыкше. Машина шӱдӧ меҥге писылык дене кудалеш.
ПИСЫТ резвость, стремительность. Тудын писытше уло. Увер волгенче писыт дене шарлыш.
ПИСЫТЛЫК быстрота. Тиде эҥер йогымо писытлыкше дене ойыртемалтеш.
ПИЧКАЯШ захлебнуться. Лупшен пулемёт, пичкаен тототлен, шӱтлен пуйто тамык аҥ (В.К.).
ПИЧКОЛТЫШО удушливый. Пичколтышо газ. Кызыт сарыште пичколтышо газым кучылташ чарыме.
ПИЯМБАРЛЕ пророческий. Тек тидым ушышкыжо пышта самырык тукым да эре шарна марий чодыран мурызыжо В. Колумбын пиямбарле тыланымашыжым (Ю.Г.).
ПОГАРНЯ вече. Погарняште марий-влак ойым кученыт, калыкын пӱрымашыжым, илышыжым кузе виктарен колташ, каҥашеныт.
ПОГОЗА собственник, владелец собственности. Тышке погоза-влак чумыргеныт.
ПОГЫЗО собиратель, коллекционер. Сӱрет погызо. Тоштарвер погызо.
ПОГЫК 1) накопление. Тудын изирак окса погыкшо уло; 2) собрание сочинений. В. Колумбын ушсаска погыкшо вич том дене савыкталт лектын; 3) свод (законов). Тӧртык погык.
ПОГЫМДАР пошлина. Кугыжаныш погымдар. Налог погымдар. Кызыт кеч-мом ышташат эре погымдарым кӱчат.
ПОГЫН съезд. Марий калык погын. Туныктышо погын.
ПОДЫЛВУЯ в пьяном виде, выпивши. Корно азапыш тудо подылвуя логалын.
ПОЖАЛТЫК будильник; побудка. Мемнан пожалтыкна ‒ агытан.
ПОКТЫШ стимул, толчок, импульс. Сатир ‒ тудо, илыш поктыш, сатир, мом ойлаш, кӱлеш (В.К.); 2) гонение, погоня. Лыплане, лакем тышан, иле ‒ поктыш ок лий.
ПОКШЫМАҤШЕ заиндевелый. Покшымаҥше мланде.
ПОКЫР неумейка. Покыр вате. Покыр ӱдыр. Орол умылыш: ончылныжо покыр еҥ шога (Онч.).
ПОЛГАН 1) невежливый; невежа. Полган еҥ; 2) невежественный, невежда. Полган полганымак ойлыштеш, мом эше? 3) идол. Ожно марий-влакын ала-могай полганышт лийын, тудлан кумалыныт (МК).
ПОЛДАЛГЕ ненормальный, уродливый (о человеке); извращённый (о мыслях, рассуждениях, действиях и т.д.). Полдалге ойлыштмаш. Полдалге шанчызе. Полдалге айдеме.
ПОЛДАЛГЫМАШ ненормальность, уродство, извращённость. Лач тыште воспитанийын укелыкше. Укелыкше огыл, а вуйдорыкын лугалт полдалгымыже, вуйушын шонаш чарнымыже (МЭ).
ПОЛИТУЖАШ политчасть. Терентьев рото командирын политужаш дене алмаштышыже лийын (МЭ).
ПОЛКО племя (этн.); ватага. Мерян полко. Сакар полко Ӱшӱт дене кӱзен. Чарнур полко толеш.
ПОЛМАН болван, глупец. Полман рвезе кӱм кышкылтеш да мо да, чарет ‒ ок колышт (Ӧ.Б.).
ПОЛМЕЗЕ смелый, решительный. Полмезырак лиям гын, илышемат куштылгырак лиеш ыле дыр (ММ).
ПОЛМЕЗЕМАШ 1) расхрабриться, осмелеть. Рвезе полмеземеш ‒ пӱсемеш, кугурак лиеш, лӱдаш ок тӱҥал (Ӧ.Б.); 2) становиться ловким, шустрым. Ватым шелын пуэм гын, полмеземеш ‒ пеш писемеш, пеш ышташ тӱҥалеш сомылым (Ӧ.Б.).
ПОЛМЕЗЫЛАНАШ озорничать, шалить, проказничать. Кугу паша нерген кутырымо годым авторын йылмыже вестӱрлемеш… лыве гай чувар шомак-влак йомыт, ой-влак серыш вочшо кӧргӧ виян йогынла ласкан, утыждене шаулыде, полмезыланыде йогат (В.К.).
ПОЛМЕЗЫЛЫК решительность, смелость. Улыжат кандаш корно веле, но могай чатка да кошартыме шонымаш, чолга веселалык да рвезе полмезылык (В.К.).
ПОЛМЕЗЫН смело, дерзновенно. Йӧратем шонаш полмезын (В.К.).
ПОЛШЫК 1) поддержка, содействие. Полшыкым пуаш. Самырык-влаклан полшык лийшаш; 2) справочник. Марла возышылан полшык. Чын возымо шотышто полшык.
ПОМЫЖЫК просыпание, пробуждение. Йӱдвошт помыжык дене толашыш, сайын мален ыш керт.
ПОМЫШТАҤ полюбовник. Машина улмаште имнет керек, ит код помыштаҥ деч нерен (В.К.).
ПОНЬЫЖАЛТШЕ опалённый. Ошеммешке поньыжалтше кеҥеж кечыжат туйо шинчажым чотрак веле каралта (И.К.).
ПОҤГЫЗО грибник. Поҥгызо-влак чодырам теменыт.
ПОҤГЫЙӰР дождь грибной. Адакат поҥгыйӱр выжгыкта (Онч.).
ПОРВОЛЫМАШ провал (процесс). Шукерте ожно тиде верыште мланде порволымаш лийын.
ПОРГЕМ пропасть. Мемнан ден тендан коклаште пеш кугу поргем шуйнен возын (ЛПУ).
ПОРСЫНГУДО кокон. Мый ужынам: шке аваштын ончыкылык тукымжо, мунчымо муно, тыгак личинке ден порсынгудо верч нуно (кутко-влак) моткоч тыршат (МЭ).
ПОРСЫНЛАШ ублажать. Мурызын йӱкшӧ ок сигыре, пылышчорам ок кушкед, а кумылым веле порсынла (Ф.И.).
ПОРТЫШАҤАШ стать войлочным. Шийын шуктыдымо кылта-шамыч портышаҥыныт, локтылалт пытеныт (Г.П.).
ПОРУВЕР Евангелие. Лукан поруверже. Юмын эрге Исус Кристос нерген Порувер тыге тӱҥалеш (ЛПУ).
ПОРӰШАНЛЕ благонадёжный. Порӱшанле сомылым тӱҥалаш.
ПОРЫГОЙЫШАН благонравный. Порыгойышан рвезе.
ПОРЫГУМЫЛАН благожелательный, доброжелательный. Порыгумылан айдеме.
ПОРЫЛИЙ пожалуйста. Порылий, мылам полшалте!
ПОРЫС обязанность, долг. Элым аралаш ‒ кажне еҥын порысшо.
ПОРЫСЛАНДАРАШ обязать. Студент-влакым порысландараш.
ПОРЫЧОНАН добродушный. Порычонан туныктышо. Порычонан йолташ.
ПОРЫШОНЫМАШАН благонамеренный. Порышонымашан пашам тӱҥалын.
ПОРЫШОНЫШ благоразумие. Пашат дене порышонышетым ончыкто.
ПОРЫШОНЫШАН благоразумный. Порышонышан улмашын мыйын пошкудем.
ПОРЫШТЫШ благодеяние. Тудын порыштышыжо калык кумылым савырыш.
ПОРЫШТЫШЕ благодетель. Тый мылам порыштыше лийыч, мый илышлан ӱшанышым.
ПОСНАЛАЛТАШ отделиться. Эргына ешыже дене мемнан деч посналалтын.
ПОСНАЛАШ обособить, изолировать. Нуным посналаш кӱлеш, уке гын чыла пашам локтылыт.
ПОСНАЛТАШ обособиться, изолироваться. Мемнан пошкудына ӱмыржӧ мучко моло деч посналтын илыш.
ПОСНАЛТЫШ обособленность, изолированность.
ПОСНАҤДАШ отделить, обособить, изолировать. Нуно марий-влакым, моло деч ойырен, поснаҥдаш шоненыт. Пошкудына эргыжым поснаҥден ‒ ынде тудо ешыж дене вес вере ила. Южо марий шанчызе-влак тачат ойлыштыт, пуйто 20‒30 ийласе марий йылмызе-влак националист лийыныт, марий йылмым, моло деч ойырен, поснаҥдаш шоненыт.
ПОСНАҤДЫШ исключение (ММ). Кажне правилыште поснаҥдыш лийын кертеш.
ПОСНАСАВЫК оттиск. Статьямын поснасавыкшым нальым.
ПОСТОЛАЛТАШ зазеленеть. Олык ужар шудо дене постолалтын.
ПОСТОЛАНАШ зеленеть. Пасу мучко озым постоланен шарлен возын.
ПОТА пояс (геогр.). Элнан йӱдвел ужашыжым пӱтынек гаяк тундр пота айла. Россий мучко кандаш шагат пота шуйналт возын. Ончыкыжым элыштына шагат пота-влакым шагалемдынешт ала-мо?
ПОЧ зерно второго сорта, отходы. Поч уржа. Поч пырче. Поч уржаже вольыклан йӧра.
ПОЧАНВИКШ стрела с оперением. Волгенчыла кӱшнӧ почанвикш йӱла (В.К.).
ПОЧАНШӰДЫР метеорит. Эре ум кычалше уш-акыл… илыш ден историй атмосферыш логалын, йӱдкавасе почаншӱдырла волгыдын йӱлен кая (В.К.).
ПОЧЕДЫШ открывалка, ключ к чему-л. Казна капка почедыш (Тушто. ‒ Ур).
ПОЧЕЛАЛЫК последовательность. Тиде пашан почелалыкше тыгай.
ПОЧЕЛАМУТЧО стихотворец, стихоплёт. Нимо укеланак почеламутчылан калык лӱмым пуымо (Куг.).
ПОЧЕШЛАШ 1) преследовать. Тушманым почешлаш. Янлыкым почешлаш; 2) последовать, продолжить. Мый тыйын тӱҥалметым почешлем. Кызыт тудо ынде туныктышыжын кышажым почешла.
ПОЧЕШЛЫЗЕ последователь. Аристэн почешлызыже-влак мемнан дене шукын улыт.
ПОЧЕШЛЫК очерёдность, порядок, последовательность чего-л.; последствие. Тиде сомылкан почешлыкшым шарне. Черланен кийымыжын почешлыкше ‒ ик ий гыч чолак лие.
ПОЧЕШЛЫМАШ заключение. Комиссийын почешлымашыже: диссертацийым аралаш налаш темлаш.
ПОЧЕШТАШ следовать (за кем-чем-л.). Событий-влак икте-весым почештат.
ПОЧЕШТЫК влияние. Марий йылмылан руш йылмын почештыкше шуко шотышто шижалтеш.
ПОЧЕШЪЕҤ 1) замыкающий (о человеке). Стройышто тудо изи капшылан кӧра эре почешъеҥ семын коштын; 2) последователь, сторонник, адепт. М.П. Чхаидзе Н.Я. Маррын ӱшанле почешъеҥже лийын, шке жапыштыже кумшо марий йылмым ыштынеже улмаш (Пӱр.).
ПОЧИҤГА переселенец, приехавший жить из другой местности. Сапан Васлий мемнан ялыште почиҥга ыле, сандене тудым вес семынрак онченыт. Миклай ты кундемыш почиҥгалан ала-кушеч Торъял могырым толын улмаш.
ПОЧРӰДӦ крестец. Почрӱдыжӧ эмганен.
ПОЧТЫЗО почтовик, почтарь. ‒ Ик номерлан шуын огыл, ‒ мане почтызо еҥет (Куг.).
ПОЧЫЛТАРАШ образумить, открыть глаза кому-л. Марий калыкын шинчажым почылтараш кӱлеш. Ватыжын шинчажым почылтарен, туныктен, кузе ышташ (Ӧ.Б.).
ПОЧЫЛТЫШ I порыв. Чон почылтыш. Шӱмдул почылтыш.

ПОЧЫЛТЫШ II механизм для открывания. Капка почылтыш. Омса почылтыш. Ты арверын почылтышыжо уке.
ПОШ мех (нагнетатель воздуха). Апшат пош. Гармонь пош. Мӱй кӱзымӧ пош.
ПОШАШ нагнетать (воздух). Пошым пошаш. Кем дене самоварыш южым пошаш. Мӱй кӱзымӧ годым шикшым пошат. Изи годым апшаткудыш пошым пошаш лӱмын коштына ыле.
ПОШМАЛАШ сжимать. Парням пошмален, кидшым вуй йымак чыкыш, шупшыльо (В.К.).
ПОШТЕК согласно чему-л. Правил поштек. Вуйлатышын кӱштымыжӧ поштек мый тышке тольым.
ПОШТЕКВОЗЫШ постскриптум (PS).
ПОШТЕКМУТ послесловие.
ПОШТЕКЧЕ последователь. Ты студентым поштекчем семын ямдылаш шоненам ыле, да ыш лек. Чхаидзе Маррын ӱшанле поштекчыже лийын.
ПОЭТНУР нива поэзии, поэтическая нива. А кӧ поэтнурышто устан пашам ышта гын… ме нуным пагалена (В.К.).
ПОЯНДӦРА олигарх. Кызыт кучем адакат пояндӧра-влакын кидышкышт куснен.
ПОЯНЛЕ изобильный. Но руш кумылан поянле сийым теркышке шӱвалын огыт суло (В.К.).
ПӦЗ газ (ММ). Пӧзым лукташ. Пӧз вашталтмаш.
ПӦЛАШ расчленить. Удам вучо: пӧлен кӧ пыштен? Ну, а сайже уже лиеш пӧлек (В.Д.-О.).
ПӦЛЕ пол; половой. Пӧле ден тӱле орган-влакым тиде кечын эмлаш огыт темле (МЭ).
ПӦЛЕЖ 1) раздел. Книгаште кум пӧлеж уло. Планиметрий ‒ геометрийын пӧлежше; 2) отсек, отделение (помещение). Ты левашйымалне кок пӧлеж уло, иктыже тыйын лиеш, машинатым туш шынде; 3) делёж. Мом пӧлеж дене толашен киеда, чыла шкенан.
ПӦЛЕ НАСТА половой член. Аракалан кӧра пӧръеҥ артам йомеш ‒ пӧле наста лывыжга (МЭ).
ПӦРДЕМ I отточенный. Пӧрдем капкылан ӱдыр (Онч.).

ПӦРДЕМ II круговерть; вихрь. Чылашт нергенат радамлен колыштнем, а тиде преданийлан ‒ сценын пӧрдем (Онч.). Осал пӧрдем-влак пӧрдыт вуйӱмбалне.
ПӦРДШЫМАРДЕЖ вихрь. Ала-кушеч пӧрдшымардеж толын лекте, чумырен шындыме олымнам чыла шалатен пытарыш.
ПӦРДЫЖ оборот (в движении). Орава кум пӧрдыжым ыштыш.
ПӦРЕМГОРНО шрам. Чурийже мучко ошалге пӧремгорно шупшылтеш (В.П.).
ПӦРТКОКЛА чердак дома. Пӧрткоклаште кӧгӧрчен-влак илат. Ялт шӱдӧ таргылтыш кӱзен пӧрткоклашкет (В.К.).
ПӦРТКӦРГӦ помещение. Тугак пӧрткӧргӧ шып, тӧрзам лупша йӱр, ок лий лып (Онч.). Пӧрткӧргыштӧ Микий тыш-туш коштеда (Онч.).
ПӦРТӦНЧЫЛДЫМӦ без крыльца (о доме). Пӧртӧнчылдымӧ кугу пӧртыштына эреак тӱрлӧ еш илен (Онч.).
ПӦРТПУРГЫЖ утеплитель на чердаке дома (земля, керамзит). Пӧртпургыжым изишак ешарыде ок лий ‒ телым йӱштӧ пура.
ПӦРТСИЙ новоселье. Пӧртсийым ышташ. Пошкудына-влак таче пӧртсийыштым эртарат.
ПӦРТЫЛТАРЫМАШ восстановление. Сар деч вара калык озанлыкым пӧртылтарымаш чот тӱҥале.
ПӦРЪЕҤЛЫК мужество. Сӧйыштӧ пӧръеҥлыкым ончыкташ.
ПӦРЫК назад, вспять. Но илыше вӱд кертын огыл шке южым пӧрык савырен: осалым ыштыктымышт верчын шӧрен куатшым, йомдарен (В.К.).
ПӦРЫКЧӦ оборотень. Нуно пӧрыкчынат шӱмжӧ уло манын шоненыт (В.К.).
ПӦТРЕЧ поршень (ММ). Тулеште пӧтречше пудырген.
ПРАМАЙ 1) откровенно, искренне. Прамай ойлаш. Прамай каласе, тидым тый ыштенат? Тоштымарий, очыни, прамаяк каласен (МК); 2) справедливый. Прамай пунчалым луктыныт.
ПРАМАЙЛЫК справедливость. Илышыште нимогай прамайлык уке, ынде тыге веле шонаш тӱҥалынам.
ПРАШКА упряжка. Прашка имне. Вот кузе улмаш! Еш лӱман прашкаш тыге кычкалт, ӱмыр терым шӱдыраш тӧчат (В.К.).
ПРЕЗЕШТАШ отелиться. Ушкал презештын. Пӱчӧ презештын.
ПРОСТАҤДАШ упростить. Правилым простаҥдаш. Пашам простаҥдаш.
ПРОСТАҤДЫМАШ упрощение. Возымым простаҥдымаш.
ПРОСТАҤДЫМЕ упрощённый. Простаҥдыме машина. Простаҥдыме схеме.
ПРУЖИНИТЛАЛТАШ пружиниться. Тарантас лывыргын пружинитлалт кудалеш.
ПРУЖИНИТЛАШ пружинить. Рессор пружинитла.
ПУАЛТЫШ 1) дуновение; веяние. Мардеж пуалтыш. Юж пуалтыш. Кызыт тугай пуалтыш лектын: ватак-марияк-влак пелашыштым вашталтылыт (В.Д.-О.); 2) звук трубы, сигнал. Машина пуалтыш. Пучын пуалтыш йӱкшӧ шергылте.
ПУАШ-НАЛАШ поддерживать отношения. Мый тый денет пуаш-налаш шонымаш уке.
ПУДЕШТМАШ взрыв, разрыв. Газ пудештмаш. Гранат пудештмаш. Коваште пудештмаш. Ий пудештмаш.
ПУДЕШТМЕ взрывной. Пудештме толкын. Пудештме йӱк. Пудештме куат.
ПУДЕШТЫК взрывчатка, взрывчатое вещество. Тар ‒ пудештык, тудым эскерен кучылтман.
ПУДЫРАЛТЫШ меситель; мешалка. Бетон пудыралтыш пӧрдаш тӱҥале.
ПУДЫРАНЧЕ мятежный, бунтарский. Тудо, пудыранче, тӱтаным вуча, пуйто тӱтан ласкалыкым конда.
ПУДЫРАНЧЫК волнение, смутное время. Шагал тугайже, кӧ пудыранчыкеш шӱм-чон сӱсаныдеак шогыш (В.К.). Погынышо-влак коклаште пудыранчык тарваныш.
ПУДЫРАНЫШ смута, смутное время. XVI курым мучаш да XVII курым тӱҥалтыш жапым Российыште эше пудыраныш пагыт маныт.
ПУДЫРТЫШ 1) лом (разбитые части чего-л.). Кӱртньӧ пудыртыш. Янда пудыртыш. Кӧршӧк пудыртыш-влак йырваш кийылтыт; 2) поломка. Машина ок заводитлалт, ала-могай пудыртыш уло моторыштыжо.
ПУЖАШ спутать, перепутать. Марий рвезе, чурийжат марийынак, моло калык дене от пужо (В.И.).
ПУЖЫЗО 1) наводящий порчу, колдун. Еҥым пужызо-влак ялан-яллаште верештынак шогат; 2) разрушитель. Тыныс илышым пужызо. Еҥ илышым пужызо. Пӧртым пужызо-влак канаш шинчыч.
ПУЖЫК порча, сглаз. Кайыже, пӧртылжӧ пужык озаже деке (Онч.).
ПУЙОЛ протез ноги (деревянный). Ок лыдырге, ок рушт пуйол (В.К.).
ПУКШ довольствие. Салтак-влакым пукшыш шогалташ. Пукш гыч кораҥдаш.
ПУЛ 1) тело (анат.). Ир ӱшкыжын пулжо пеш тӧпката; 2) тело (физ.). Кавасе пул. Пешкыде пул.
ПУЛАМЫК баланда. Кастене, йолжым шӱдырен, лагерьыш пӧртылеш, вишкыде пуламыкым нелеш да нарышкыже кӱзен возеш (Ю.Г.).
ПУЛАМЫР смута; тревога, смятение. 1937‒38 ийласе пуламыр деч вара марий мерсотын 20-шо ийласе чолгалыкше йомын. Чонышто ‒ ала-могай пуламыр.
ПУЛАМЫРЛАНАШ волноваться, бурлить (о народе, обществе). Ял калык тарваныш, пуламырланен кайыш (В.Сем.).
ПУЛДЫРЧЫК беспорядок, неурядица, неразбериха, сумятица. Оскармытлан тыгай пулдырчыкышто могай закон? Нимогай законат (Ю.Г.).
ПУЛЧАШ сжимать, зажимать, сдавливать (о горе, несчастье, беде и т.д.). (Калыкын) ӱшанже пучен, ойго пулчен ‒ кидышке калык пычалым кучен (В.К.).
ПУЛЫКЛАШ испортить, искалечить, сгубить. Мыйын илыш корнем Букетов пулыклыш (Ю.Г.).
ПУНАНШУКШ гусеница (берёзовой бабочки). Кава ден степь ушнымаште ала-могай состав пунаншукшла нушкаш толаша.
ПУНВУЗЫК с богатым волосяным покровом. Пунвузык оҥжым орай колтен, ала-мом кычкырале.
ПУНВУСТЫК волосатый. Пунвустык чуриян саде еҥет Светан кавалерже улмаш (Онч.).
ПУНЕШКЕ 1) волосатый, мохнатый. Пунешке йолан. Пунешке оҥан; 2) мышиного цвета, серый. Мемнан пунешке пырысна ыле; 3) масть животных. Корак пунешке. Ош пунешке. Шем пунешке. Чома аваже пунешке шочын (Ӧ.Б.).
ПУНЕШТАШ I виться, извиваться. Вӱд пунештын йога. Йӱр пунешт йӱреш.

ПУНЕШТАШ II обрастать волосами; опериться. Оҥжо пунештын. Чывиге пунештын.
ПУНЖЫК воронка. Вӱдым пунжык дене темат.
ПУНЙӰР изморось, мелкий дождь. Чевер кеҥеж жап эртен кайыш, пеш чӱчкыдын пунйӱр йӱреш (Ю.Ч.).
ПУНУПШ шапка меховая, шапка-ушанка. Метрий кугыза кеҥежымат пунупшым упшал коштеш ыле.
ПУНЧАЛАШ скрутить (руки). Шоҥгын кок кидым пунчальыч шеҥгек. ‒ Тиде чал йосым мешакыш да ‒ вӱдыш! ‒ кӱштыш мурза (В.К.).
ПУНЧАЛМУТ резолюция. Погынын пунчалмутшо. Марий калык погын кӱлешан пунчалмутым луктын.
ПУНЧАЛОЙ вердикт. Присяжный суд тудым титакдымылан шотлаш пунчалойым луктын.
ПУНЧАЛТЫШ приговор. Суд пунчалтыш почеш тудым кучен наҥгайышт.
ПУНЧЕШТАРАШ скрючить, сводить корчами. Пӧртыштӧ кеҥежым пунчештарен когартыше шокшо деч аралалташ лиеш (М.И.).
ПУНЧЫК 1) свиток, свёрток. Пӧлем тич эре оҥа шӧрлык, кажныштыже кагаз пунчык кия (К.В.); 2) строптивый, упрямый. Мый пунчык омыл! Мый поэт улам! Иктаж-могай Демьян дене ит шӱяшле! (В.К.).
ПУРАШ-ЛЕКТАШ посещать, навещать, наведываться.
ПУРГАШ клубиться. Лум пурга.
ПУРЛАШ закусить; перекусить. Изишак подыльыч, кияр дене пурльыч. Мый кафеште пурлын лектым.
ПУРЛЕДЫШ закуска. Ӱстембалне тӱрлӧ пурледыш тич, шӱвылвӱдет толеш.
ПУРЛЫК I жертва при молении. Юмылан пуышаш вольыкым але кайыкым пурлык маныт (Онч.).

ПУРЛЫК II достояние. Чодыра ‒ Марий Элын пурлыкшо. Мландыгазна ‒ чумыр элын пурлыкшо.
ПУРТЕҤГОЛТАШ уронить. Коркам пуртеҥголташ. Кид гыч пуртеҥголташ. Йоҥылыш пуртеҥголташ.
ПУРТЫК I 1) доступ. Ты заводыш чылалан пуртык уке; 2) пропуск. Тушко логалаш пуртыкым налаш кӱлеш.

ПУРТЫК II ввод. Электровоштыр пуртык тыште.
ПУРТЫМДАР пошлина. Йотэл гыч сатум кондымо годым пуртымдарым налыт.
ПУРЫК вход. Тыште пурык уке. Пурык воктен орол шога. Шеҥгел пурык.
ПУРЫЛТЫШ закуска. Ӧрмаш гынат, ялт шым рушт, пашаже, очыни, пурылтышышто улмаш.
ПУРЫМАН вместимостью. Кум литр пурыман банке.
ПУРЫМВЕР туалет. Пурымвер тӱнӧ.
ПУРЫШО-ЛЕКШЕ посетитель. Кевытыште пурышо-лекше-влак уке улыт ыле.
ПУСОРЫМ плаха. Южгунам шӱлашат неле, кеч пусорымым сакалте (Онч.).
ПУСТАЛЫК пустота. Кумыл волыш, нимучашдымын йокрокын чучын колтыш, чоным пусталык авалтыш (МЭ). Еҥым ок пӱрдӧ пусталык (Г.Г.).
ПУТАҤДАШ морочить. Мом еҥым путаҥден коштат, шотет уке гын?
ПУЧАҤАШ образовать стебель. Пучаҥ шудеак, шурно кавыскен (МК).
ПУЧАҤШЕ выросший (образовавший стебель). Пучаҥше шурным келын коштат, тодылалтеш, мӧҥгеш ок нӧлталт (Ю.Г.).
ПУЧВУРГАН стебельковый (о растении). Пучвурган кушкыл-влакын спискыштым икымше гана 1929 ийыште ончыктымо (МЭ).
ПУЧЕШТАРАШ убавлять, уменьшить. Замор тӱҥалме годым, арыкым почын, ерыште вӱдым пучештарем (Онч.).
ПУЧЕШТАШ пойти в стебель. Кушкыл пучешташ тӱҥалын.
ПУЧЫК убыль, убыток, ущерб. Пучыкыш логалаш. Пӱртӱс азап тений кундемналан ятыр миллион теҥге пучыкым конден.
ПУЧЫШТАШ зудеть. Могыр пучышта. Шуко мартен мончаш от пуро гын, могыр пучышта (Ӧ.Б.).
ПУШЕШКЕ лодочник. Пушешке-шамыч эртен кайышт Какшан воктене, киндым волтат (Ӧ.Б.).
ПУШКАТА мягкий, нежный, бархатный. Пушката коваште. Пушката кид. Пушката могыран.
ПУШНАШ преставиться. Ачаже ӱмыр шуде пушныш.
ПУШНЫШО усопший, покойник. Пушнышо-влакым шарныме кече. Пушнышо илыше гаяк койын кия.
ПУШОР зимний дождь. Телым лум валан йӱр йӱреш гын, пушор маныт тудым.
ПУШПОЧ корма. Кӱсменым налын, йолташем пушпочыш шинче.
ПУШТЕДЫЛАШ убивать, умерщвлять.
ПУШТЫК насыпь (ММ). Корнылан пуштыкым оптеныт.
ПУШТЫЛАНДАРАШ будоражить. Молан шкендым тынар пуштыландарет? (И.К.).
ПУШТЫЛАШ бередить. Кызыт чыла умылышым: мый арам чонем пуштылынам улмаш (Онч.). Ала тыгак кӱлеш: латшым ийын (ӱдыр) шӱмым таклан шагал пуштылеш (В.К.).
ПУШТЫЛЫШО волнующий, приводящий в волнение. Тудо ‒ мыйын пуштылышо айдеме, тудо ‒ мыйын поро авием (В.К.).
ПУШТЫМАЛТАШ бормотать. Шоҥго кугыза кудывечыште шке семынже пуштымалтен коштеш.
ПУЫДЫМАШ недопущение, непозволение. Саша Белых але Сергей Есенин ӱмбак ончалын, ӱдыр-влак йӧратыме артистыштлан эртен каяш эрыкым пуыдымаштым вигак умылат (МЭ).
ПУЫДЫМО непозволительный, недопустимый; невыданный. Пуыдымо эрык. Пуыдымо поянлык. Пуыдымо пашадар.
ПУЫМАШ-НАЛМАШ взаимный расчёт. Пуымаш-налмашым шке тӧрлена.
ПУЭР сухостой, сгоревший лес. Кожла йӱла, пушеҥге кошка, тудым пуэр маныт. Тыште эртак пуэр веле, чодыра пулан веле йӧра (Ӧ.Б.).
ПӰГАЛТАШ изогнуться, стать дугообразным. Воштыр пӱгалт кеча. Шонанпыл ял ӱмбалне пӱгалт шогалын.
ПӰГАШ гнуть, сгибать. Тушто чашкер огеш ужарге, йӱксӧ шӱйжым ок пӱгӧ уржа (В.К.).
ПӰГЫРТАШ покорить, подчинить. Колтеныт «маскам» сусырташ-сисырташ, вара ӱнар пытышым пӱгырташ (В.К.).
ПӰГЫРЪЯНДА, ПӰГЫРЪЯНДАУ линза, лупа. Уш-акылже ок мале! Луктеш кӱсен гыч пӱгыръяндаум да, когартен … тугай сӱретым сӱретла асум! (В.К.).
ПӰДӰҤ пах. Пӱдӱҥыштыжӧ пӧшыр лектын.
ПӰЛА множество, много; множество (мат.). Еҥ-влак пӱла дене погынат улмаш. Математикыште пӱла теорий умылымаш уло.
ПӰЛНАШ обанкротиться, разориться. Фирме пӱлнен. Тений йӧндартыш дене толашыме годым пеш вашке пӱлнаш лиеш.
ПӰЛӦ зародыш, плод. Авагудышто иланыше пӱлӧ (Онч.).
ПӰРАШ судья. Каҥашышт, пунчальыч: «Пӱраш кава лийже» (В.К.).
ПӰРТӰС АЗАП стихийное бедствие. Пӱртӱс азап деч аралалташ лӱмын командым ыштыме (Куг.).
ПӰРТӰСАҤАШ стать частью природы. Пӱртӱсаҥше чонан улыт дыр эн ончычак ялысе рвезе-влак.
ПӰРТӰСАҤДАШ привести в естественный вид, сделать естественным. Пӱртӱсаҥдыме мутсавыртыш (Г.С.). Ялым пӱртӱсаҥдаш кӱлеш.
ПӰРТӰС ЙЫРВЕЛ окружающая среда. Марий кундемыште пӱртӱс йырвелым аралымашлан кугу тӱткышым ойырат (Куг.).
ПӰРТӰСЛӦ натуральный, природный (РМС). Пӱртӱслӧ продукт. Пӱртӱслӧ порсын.
ПӰРТӰСТАР дар, дарование. Рвезын музыклан пӱртӱстарже уло.
ПӰРТӰСШЫМЛЫК ШАНЧЕ естественные науки. Пӱртӱсшымлык шанчым шымлымашлан мемнан элыште эре кугу тӱткыш лийын.
ПӰРШЫК пророчество. Пӱршыкым сӧрымылан тудо пешыже огеш ӱшане гынат, ялт шӱкалмашыжат уке.
ПӰРЫКШӦ создатель, всевышний. Юмо пӱрыкшӧ, серлагышым пу!
ПӰРЫМГОРНО естественное развитие, эволюция. Кушкын толшо тукымлан палыман, кӧмыт… пӱрымгорныш тореш тоям кышкеныт (Пӱр.).
ПӰРЫМНАСТА материя. Айдемын шамешыже савыкталтше йырвел тӱням пӱрымнаста маныт.
ПӰРЫМӦ реальный.
ПӰРЫМЫК реальность. Мо мемнан йыр таче уло, тиде пӱрымык, тудын деч нигуш от кай.
ПӰРЫШ рок. Осал пӱрыш вучен тудым.
ПӰРЫШӦ пророк. Пӱрышем мылам мом пӱрен, ала?
ПӰРЫШСЫНАН судьбоносный. Вес ийыште мемнам пӱрышсынан сомылка вуча. XX курымын пытартыш чырыкше марий мерсотылан пӱрышсынан лийын.
ПӰСЫЛЫК острота, накал, напряжённость. М. Казаковын произведенийже-влак кеч-кунамат политике пӱсылык да граждан чолгалык дене ойыртемалтыныт (В.К.).
ПӰТЫРЕМ вихрь; вихревой. Лум пӱтырем. Пурак пӱтырем. Коктын, ваш ӧндалалтын, куштымаш пӱтыремыш ушнышт (Ф.М.). Тӱтан пӱтыремеш каен йомшылан суап (В.К.). Пӱтырем мардеж.
ПӰЧКЕДАШ кроить. Тувырым пӱчкедаш. Ужгам пӱчкедаш.
ПӰЧКЕДЫМЕ ЧОДЫРА пиломатериал. Тиде фирме пӱчкедыме чодырам ужалкала.
ПӰЧКЫШ отрезок. Шыл пӱчкыш. Сокта пӱчкыш. Куэм пӱчкыш. Линий пӱчкыш. Оҥа пӱчкыш.
ПӰЧМЫШУДО тысячелистник (бот.). Черлылан пӱчмышудо да почкалтыш чай пеш сай (МЭ).
ПӰЧЫЗӦ оленевод. Ямал-Ненец автоном округышто пӱчызӧ-влакын пайремышт лийын (МЭ).
ПӰШКЫЛТАРАШ размять. Могырым, кидым, йолым пӱшкылтарем (Ӧ.Б.).
ПӰШКЫЛТАШ размяться. Пашам ыштен, могыр пӱшкылтеш (Ӧ.Б.). Могыр коршта, коштедем пӧрт мучко, лектам тӱгӧ, коштам ‒ коштын пӱшкылтеш, корштымым чарна (Ӧ.Б.).
ПЫДЫКСИЙ хилый, щуплый, тщедушный. Пыдыксий айдеме. Пыдыксий пӧръеҥ. Яллан кулапан пыдыксий пий веле кодын (В.К.).
ПЫЖАШ пыхтеть. Эрта корно ден ӱштыган, тулла пыжа паровоз (С.Ч.).
ПЫЖАШЛАНАШ занять своё место, устроиться, закрепиться, упрочиться. Кунам кӱсенет рожын, чонетат ок йӱклане, чолгалыкат пеш огеш пыжашлане (Онч.).
ПЫЗЕ мясо варёное. Ушкал пызе. Чыве пызе.
ПЫЗЫРНЬЫК изнурительный, утомительный. Пызырньык паша.
ПЫЗЫРТЫШ тяжесть, груз (для сдавливания чего-л.). Вӱдыш чыкыме кыне кылтатше ӱмбак, ынже кӱзӧ манын, иктаж-могай пызыртышым пыште. Тиде кӱм вочко петыртыш ӱмбаке пызыртыш семын пыште.
ПЫЗЫРЧЫК гнёт, иго. Татар-монгол пызырчык. Марий калык илыш-курымыштыжо мыняр пызырчыкым чытен.
ПЫКНАШ покрыться плесенью, плесневеть. Ала курыкпомыш шӧртньӧ гане шӱм-чонет тӱжвак лекде пыкна? (В.К.).
ПЫЛАВЫРТЫШ зонт. Кушеч пылавыртыш деч посна кеҥеж мучко коваштет вашталтын (Ю.Г.).
ПЫЛАШ опускаться, падать (морально, нравственно) (ММ). Айдеме шинчаорак пыла.
ПЫЛВОМЫШ небосвод. Сеҥалтмекыже, тудын шӱдыржӧ пылвомыш гыч йӱлен волен кертеш (В.П.). Йӧратымаш ‒ йӱран пылвомыш, каваш чымалтше вараксим (В.К.).
ПЫЛГОКЛА заоблачность. Самолёт пылгоклаште чоҥешта.
ПЫЛГОКЛАСЕ заоблачный. Пылгокласе мӱндырт.
ПЫЛЕМДАШ покрыться облаками. Телым пылемда гын, кече лывырге лиеш (КП).
ПЫЛНАШ охладеть, остыть (душевно), разлюбить, потерять интерес. Возымо паша деч йӧршеш пылнен. Пашаш толмемат ок шу, ала-можо чон пылнен.
ПЫЛНЕР тучка. Таче кечет ончен огыл, ик пылнерет мешаен (Муро).
ПЫЛОРА кучевое облако. Шоҥан пураже шолын, ялт лай пылора (А.К.).
ПЫЛШОВЫЧ косынка. Ӱдырын канде пылшовычшо шинчажлан келшен толеш. Йошкар пылшовычан ӱдыр-влак сценыш лектын шогальыч.
ПЫЛЫШСОВЛА ушная раковина (анат.).
ПЫЛЫШШӰМ слух (ММ). Пылышшӱмжӧ начарештын.
ПЫЛЬДЫРИЙЛАНАШ жеманничать, кривляться, ломаться, манерничать. Мылам тугай еҥ-влак келшат, кӧ шкенжым шот дене, койышланыде, пыльдырийланыде куча (Пӱр.).
ПЫЛЬТЫК висячая подвижная часть чего-л. Кӧгӧн пыльтык. Прежа пыльтык. Омса пыльтык.
ПЫРДӰҤ бойница. Пырдӱҥла гыч колтымо кӱ-влак шойге шӱшкат (В.П.).
ПЫРДЫЖВУЙ башня. Тудо йырже кӱ саварым чоҥен да оролаш пырдыжвуйым ыштен (Онч.).
ПЫРДЫЖУВЕР афиша (РМС). Лӱмлӧ артистын толмыжо нерген пырдыжувер кеча.
ПЫРЖАЛТАШ 1) отскакивать, отлетать. Мече капка кашташке миен перныш да уэш полешке пыржалте (В.Кос.). Мелнам верын-верын когарген, коҥгадулжо пыржалт-пыржалт йӱла; 2) убежать, удрать. Поген налме деч лӱдмыжӧ дене тудо йотэлыш пыржалтын.
ПЫРЛЯЗЕ сообщник, соучастник, сотрудник. Пырлязем Эчанлан нимом шым каласе, йыштак лектын кайышым. Шолыштшым шкенжымат, пырлязе-влакшымат кученыт.
ПЫРЛЯҤДЫШ совместный падеж. Пырляҥдыш вочмык «-ге» суффикс дене лиеш.
ПЫРЛЯШТАРАЛТАШ объединиться, скооперироваться, выступать вместе. Кресаньык-влаклан пырляштаралташ кӱлеш.
ПЫРЛЯШТАРАЛТМАШ сочетание, совмещение; объединение. Йӱк-влакын пырляштаралтмышт. Мут-влакын пырляштаралтмышт. Пырляштаралтмаш ялгалыклан кугу пайдам пуэн.
ПЫРЛЯШТАРАШ обобществить, коллективизировать, объединить вместе. Озанлык-влакым пырляштараш. Погым пырляштараш. Вийым пырляштараш.
ПЫРЛЯШТАШ 1) соединить, сгруппировать; слить. Нине кок шонымашым пырляшташ кӱлеш; 2) оказаться вместе, в одной группе. Ме чодыра пожарым йӧртымӧ годым пырляштна.
ПЫРСАК обет, заклятие. Пырсакым кочкам, тидым мый ыштен омыл.
ПЫРТ малость. Пырт вучалтат. Пырт чыталте.
ПЫРЧАЛГЕ зернистый. Пырчалге лум. Пырчалге мӧртньӧ.
ПЫРЧАН КУЛЬТУР зерновые. Пырчан культурым ӱден пытарыме.
ПЫРЧАҤАШ налиться (о зёрнах). Шӱльӧ пырчаҥеш. Уржа пырчаҥеш.
ПЫРЧЫВУНДО зерновой фонд, зерновой запас. Ий гыч ийыш ешаралтеш ялыште поян пырчывундо (В.К.).
ПЫРЧЫК частица, частичка, единичка. Ӱп пырчык. Лум пырчык. Ошма пырчык. Умшашкем ик пырчыкымат налын омыл.
ПЫРЧЫК-ПАРЧЫК разрозненный, редкий, одиночный. Пырчык-парчык пыл кокла гыч тылзе эркынрак иеш (В.В.).
ПЫСМАН рубеж, межа, край чего-л. Эл пысман. Кундем пысман. Курык пысманыште пушеҥге шога.
ПЫСМАНЛАШ провести границу, межу; очертить. Мландым пысманлаш. Чодырам пысманлаш.
ПЫСТЫЛАЛТАШ опериться.
ПЫСТЫЛАҤАШ опериться (повзрослеть).
ПЫСТЫЛАҤМЕ прич. от пыстылаҥаш. Ялысе рвезылан пӱртӱс ‒ шочмо сурт, пыстылаҥме пыжаш, йырвел илыш, юзо тӱня.
ПЫТАРЧЫК I потребитель. Пытарчыкше шуко, ямдылыше шагал (ММ).

ПЫТАРЧЫК II погибель. Тый мыйын пытарчыкем улат, кай вашкерак тышеч.
ПЫТАРЫШЕ 1) губитель; 2) погибель. Книга, саде манмыла, ‒ авторын пытарышыже да утарышыже (В.К.).
ПЫТЛАЧ выключатель. Микале вӱта омса ӱмбалан перыме тул пытлачым темдале (А.Арс.).
ПЫЧАЛДАР боеприпасы. Пычалдар пытен, кредалаш нимо дене.
ПЫЧАЛДОШ приклад. Трон да пычалдош ‒ ик тумо кашка (В.К.).
ПЫЧАЛПУ приклад ружья. Пычалпум вачышкыже эҥертыш. Шелеш пычалпу, пичкая штыкна, шӱй йыр шӧрга кишке семын шӱшка (В.К.).
ПЫЧАЛСОГА курок. Пычалсогажым темдале.
ПЫШКЕМ узел. Кыл пышкем. Йомартле муро ‒ чонын ший кӱслеже, ты вий дене ок шич логараҥеш туржалтше келшымашын шекш пышкемже, сӱрет коман айдеме чараҥеш (В.К.). Шоналташ гын, мыняр пышкемым иканаште руден колта ыле тыгай вашталтыш (В.К.).
ПЫШКЕМАЛТАШ 1) испытывать сильное волнение от чего-л. Йылме пышкемалтеш. Логар пышкемалтеш; 2) прерываться, захлёбываться. Шӱлыш пышкемалтеш. Но сӧйышкӧ ӱжшӧ той пучшын йӱк ыш пышкемалт ик ганат (В.К.).
ПЫШКЕМАШ застревать, увязнуть (комом в горле). Мый кодым шеҥгелан, «йолем йычкештын», комыляла еҥ пиал пышкеме логареш (В.К.).
ПЫШКЕМДАШ 1) завязать в два узла. Кандыражым пышкемден кылде, рудалт ынже кай; 2) притеснять, связывать, не давать развернуться. Начальникше тудым ала-молан эре пышкемдылаш тӧча, шулдыржым шаралташ ок пу.
ПЫШТЫК I прокладка. Тиде кок наста коклаште пыштык лийшаш.

ПЫШТЫК II 1) порция, определённое количество чего-л. Шӱретым эше ик пыштыкым пу-ян, пеш тамле, эре кочмет веле шуэш; 2) положенное что-л. куда-л. Тыште ала-могай пыштык кия.
Р
РАДАМДАШ упорядочить; отрегулировать, наладить. Пашам радамдаш. Приборым радамдаш. Машинаштет тул ылыжмым радамдаш кӱлеш ‒ кӱрылтын.
РАДАМЛЕ системный. Радамле шонымаш. Радамле статьялык шонымаш (В.К.).
РАДАМЛЫК система, определённый порядок. Йылмысе радамлык. Туныктымо радамлык. Сайлыме радамлык. Йӱлам шуктымо радамлык.
РАДАМЧЕ очередник. Вес радамче кӧ?
РАДЕР подлесок, мелкий лес. Тиде верым «Пайкин радер» маныныт (Онч.). Радер ‒ тиде тыгыде арама, кожер, нулго, каяшат огеш лий, пеш чӱчкыдӧ (Ӧ.Б.).
РАДИОПУЧ репродуктор. Меҥге вуйысо радиопуч гыч марий муро йоҥгалтеш.
РАДИОУВЕРТЫШ радиопередача. Марла радиоувертышым 30-шо ийлаште колташ тӱҥалме.
РАДЫНА полотно (произведение искусства). Ончерыште И. Ямбердовын радынаже ойыртемалтеш.
РАЖГА, РАЖГАТА кисло-сладкий. Ражга пӱрӧ. Ражгата пура йӱаш сай. Ражгата эҥыжвӱд. Ражга олма.
РАЖГЕР чащоба. Мераҥ ражгерыш кудал пурыш.
РАЙРӰДӦ райцентр. Комак Игорь корно пашаже гыч райрӱдыштӧ адакат йолташыже-шамыч деч оптал толын (Ю.Г.).
РАКАТ наслаждение, удовольствие, блаженство. Ракатын акше шерге (Куг.). Неле паша ракатым ок пу.
РАКАТЛАНАШ наслаждаться, блаженствовать, получать удовольствие. Илыш дене ракатланаш. Мурым колыштын ракатланем.
РАКАТЛАНДАРАШ ублажить. Выньык дене кырымаш тиде гана капкылжым чотак ракатландарыш (Онч.).
РАКАТЛЫН блаженно, с удовольствием. Да уныкатлан ту пагытыште эрык да ласка, чоклыметым колыштеш ракатлын (Онч.).
РАКЫВОТШЕР жемчуг. Ракывотшер шӱшер. Пӱйжӧ ракывотшер гай волгалтеш.
РАТ I: рат лияш быть довольным. Рат улам я доволен.

РАТ II: рат дене строем. Рат дене кошташ ходить строем. Рат дене кияш лежать рядами.
РАТЛАШ анализировать, разбираться, смыслить. Тидым (йотэлыш пурымым) Чачавий ок ратле, шӱмлан лӱдыкшын чучеш (МЭ).
РАТЛЕ I толковый, дельный. Ратле ой. Ратле ыштыш.

РАТЛЕ II ратный, боевой. Ратле паша. Ратле чап. Ратле сеҥымаш. Ратле корно.

РАТЛЕ III стройный, складный, логичный. Ратле ой. Ратле шонкалымаш. Ратле доклад.
РАТТЕН по-порядку, рядами. Пырня-влак раттен кият. Пугомыля-влакым раттен оптен шындышт. Раттен шинчаш. Раттен пураш.
РАШЕМДЫДЫМЕ невыясненный, непрояснённый. Рашемдыдыме йодыш кодын огыл.
РАШЕМДЫШАШ требующий выяснения. Рашемдышаш йодыш уке.
РАШЕМЕШТАШ проступать, проявляться, вырисовываться. Кумда олык эркын рашемешташ тӱҥале. Проблеме эркын рашемештеш.
РАШЕМШЕ прояснившийся. Рашемше кава. Рашемше корно. Ончылно рашемше чодыра нӧлталт шогале. Вудакан койшылан рашемшыш савырныш (Ю.Г.).
РАШЕШТАШ проясняться, проясниться, стать чётким. Ончылно, ял мучаш капка вес велне ик кугу куэ рашештеш (Онч.). Умбакыже кузе лийман, вашке рашештеш.
РАШКА, РАШКАТА чёткий, отчётливый, внятный. Рашката йӱкан.
РАШКАТАН чётко, внятно, отчётливо. Рашкатан ойла (Ӧ.Б.). Рашкатан умылтараш.
РАШКЕ непогода; ненастный. Рашке шыжым-шошым лиеш, лум ден йӱр йӱреш. Шыжым-шошым рашкеш вольык явыга (Ӧ.Б.). Рашке кече.
РАШЛАНДАРЫДЫМЕ неопределённый (МРС). Рашландарыдыме вашмут. Рашландарыдыме тӱс. Рашландарыдыме формо.
РАШЛАШ выяснять, расследовать. Кӱчык-кужум ваш полшен тӧрлат, рашлат (МЯ).
РАШОГЫЛЛЫК неясность, нечёткость. Марла возымаште экшык, рашогыллык лиеденыт (Куг.).
РАШЧЫН аксиома (РМС).
РВЕЗАШ подросток. 13‒14 ийыш шумышт годым йоча-влак вес илыш йыжыҥыш вончат ‒ рвезаш лийыт. Тыгай годым нунылан посна тӱткыш лийшаш.
РВЕЗЫДУКЫМ молодёжь. Рвезыдукым тачысе илышым шке семынже умыла.
РВЕЗЫЕҤ молодой человек, парень. Ик рвезыеҥ йӱр шокте вошт шем пычкемыш йӱдышкӧ пурен йомеш (В.К.). Рвезыеҥ мӱкшомартала лӱшкышӧ ола гыч ялыш каналташ толеш (В.К.). Сымыктыш нерген тыгай ӱчашымашым рвезыеҥ шулен колыштеш (В.К.).
РВЕЗЫЛАНАШ пытаться казаться молодым, молодиться (TschW). Рвезыланен ит кошт.
РВЕЗЫН молодо, молодцевато, браво. Ошкыл колтем гын рвезын, шоҥгын ончен ида код (В.К.).
РЕЗА 1) благословенный, благодушный. Мый куанем: реза времаштына мыят моштем чуваш-рушла ойлалын иктӧр ешыштына (В.К.). ‒ Рыскалаҥе ӱмырет, реза лие кумылет? ‒ манеш колызо куважлан (Г.З.); 2) согласный. Тый полшет. А молышт? Молышт ӱмбакем кум пуд нелытан кӱмат кудалташ реза улыт (Е.Г.).
РЕЗИҤГЫЛАШ затянуть резиной. Чулкам резиҥгылаш. Шокшым резиҥгылаш. Юбкым резиҥгылаш.
РЕЦЕНЗЫЛЫМАШ рецензирование. Школ программым рецензылымыже годым П. Карпов чылт сындыме пашам ыштен (МЭ).
РЕШОТКАЛАШ зарешетить. Окнаже уло гынат, решоткалыме (Ю.Г.).
РОДАҤАШ породниться. Пошкудо-влак родаҥыч. Шижам кумло шошо ялемын чон шокшым, родаҥым кеч мый ола ден (Э.А.).
РОДО-ШОЧШО родня, клан. Паймыр родо-шочшо таче пӱтынек иктыш чумырген.
РОДЫВУЙ родоначальник. Марий сылнымутын родывуйжо ‒ Сергей Чавайн.
РОДЫДУКЫМВОЖ родословная. Мемнан родыдукымвожна мӱндыркӧ шупшылтеш.
РОДЫЛЫК родство; родственный. Родылыкна тидын дене (В.К.). Мемнан коклаште родылык кыл уке.
РОКАЛГЕ землистый. Рокалге тӱсан рвезе-влак.
РОКОЛМА клубень. Мланде йымалне пурса гайрак йыргешке роколма (МЭ).
РОКПӦРТ землянка. Рокпӧртыштӧ салтак-влак погыненыт.
РОНЧЫЛТЫШ роспуск. Шӱртӧ рончылтыш. Вынер рончылтыш. Ӱп рончылтыш.
РОНЧЫМАН разборный. Рончыман шкаф. Рончыман ӱстел.
РОНЧЫШ размотка. А мӱндыр шанчыеҥ тиде неле рончышым рончен (ЯЛ).
РОҤГАШ колотить, стучать. Омсам роҥгаш. Ит шинче роҥгыжла роҥгед (В.К.). Орва роҥга лакылан корнышто (Ӧ.Б.).
РОҤГЕДАШ изрыгать.
РОҤГЕДЫШ изрыгание. З0-шо ийла мучашысе пуламырын кочо роҥгедышыже марий культур илышыште уке-уке да кызытат шижалтеш.
РОҤГЫЖ седина; седой. Роҥгыж вуян. Роҥгыж пондашан. Роҥгыж ӱп.
РОҤГЫЖЕМАШ поседеть. Кочам роҥгыжемын (TschW).
РОПКАШ пожирать, поглощать. Тул пӧртым ропка.
РОТКЫЛГАШ преть, тлеть. Пырня роткылген. Шӱртӧ роткылген. Вынер роткылген. Олым шӱйын роткылген (Ӧ.Б.).
РОТКЫЛГЫШО прелый. Шонымыжо роткылгышо шӱртыла кӱрльӧ (Онч.).
РОШКО роща, перелесок. Йыр чодыра пытен, рошко веле кодын. Тудо жапыште рошкышто куралме чара вер-влак лийыныт (Онч.).
РОШТКАШ маршировать. Салтак-влак рошт-рошт рошткат.
РУАЛАШ закинуть. Пӱгым руалаш. Вынерым руалаш. Пӱгым руалам, имне вуй гоч лупшалтарем (Ӧ.Б.).
РУАЛТЫШ 1) крючок. Омса руалтыш. Капка руалтыш. Шӧрмыч руалтыш. Сап руалтыш. Руалтышым шӱлыкын почо илалше, ладыра ӱдырамаш (В.К.); 2) застёжка. Мыжер руалтыш. Тувыр руалтыш. Узо руалтыш. Ава руалтыш (Ӧ.Б.).
РУДАЛТШАН развязанный, свободный. Тушто илышыжат шкенжын еҥ шинча деч лӱддымырак, йылмыжат рудалтшанрак (В.К.).
РУДАЛТЫШ развязка. Мешак рудалтыш. Кандыра рудалтыш.
РУДЫГАШ прогнить, разложиться. Пӧртвуй оҥа чыла рудыген, мланде воктен улшыжат шӱйыныт, балконат шолдырген (Онч.).
РУНДЫК перила. Кӱвар рундык ӱмбак эҥертен, румбыкан шошо вӱдым ончен шогыш (В.Ю.).
РУТИЯШ разлагаться.
РУШАҤДАШ обрусить. Черке тыгыде калык-влакым рушаҥдаш пижын.
РУШВАТЕ русская женщина. У-у, тыгай рушватыже кушан шочын? (Онч.).
РУШЛАҤДАШ перевести на русский язык. Шуко марий сылнымутчо-влакын возымыштым рушлаҥдыме. Тиде текстым рушлаҥдаш кӱлеш.
РУШМАРЬЯ русская женщина.
РУШТЫК опьянение, хмель. Вуйышто руштык нимынярат уке.
РУШТЫКАН хмельной, опьяняющий, с градусом. Руштыкан йӱыш. Тиде арака руштыкан.
РУШТЫКТАРЫШЕ хмельной, пьянящий. Руштыктарыше пӱрӧ. Руштыктарыше юж.
РУЭМ вырубка. Эрдене кумытынат руэмыш тольыч (Онч.). Руэмым эрыктен, киндым ӱдем (Ӧ.Б.).
РУЭМВУШ ботник (выдолбленная лодка). Ожно марий-влак руэмвуш дене эҥерла мучко коштыныт.
РӰДАЛТЫШ завязка (верёвочка, резинка, вдеваемая во что-л.). Мешак рӱдалтыш. Шокш рӱдалтыш. Эҥыраш рӱдалтыш.
РӰДАЛТЫШАН с завязкой. Рӱдалтышан мешак. Школышко мый рӱдалтышан сумка дене коштынам.
РӰДЕЖ радиус. Тышеч кок рӱдежым колтыман.
РӰДЕР центр, очаг, средоточие. Тӱвыра рӱдер. Район рӱдер. Мер-политике рӱдер.
РӰДЕШТАРАШ централизовать. Пытартыш ийлаште вуйлатыме пашам мемнан дене палынак рӱдештарен толыт.
РӰДЕШТАРЫМЕ централизованный. Рӱдештарыме виктер. Рӱдештарыме кугыжаныш.
РӰДЫВИКТЕР центральное правительство. Израиль калыкын тунам рӱдывиктерже лийын огыл (БЛ).
РӰМБЫК мгла. Поран рӱмбык кавам петыра.
РӰПШЕМ убаюкивание, укачивание. Омо рӱпшем. Муро рӱпшем. Поезд рӱпшем йӱдвошт рӱпшыш гынат, эр марте ыш помыжалт (Ф.М.).
РӰШКӦ курчавый. Рӱшкӧ вуян еҥ. Рӱшкӧ ӱпан айдеме (Ӧ.Б.).
РЫВЫЖЛАНАШ лукавствовать, ловчить, лавировать. Еҥ рывыжланаш пеш кертеш.
РЫВЫЖЛАНЫМЕ прич. от рывыжланаш. Мом ойлаш ончыкылык литератор-профессионал еҥын рывыжланыме койышыжым чытен кертын огыл (Г.П.).
РЫВЫЖЛАШ лукавить, хитрить. Тый ит рывыжле, ыште, кузе кӱлеш.
РЫЖ I румянец. Шӱргӧ рыжше ӧрш оҥла веле коеш.

РЫЖ II созревший, поспевший. Пура, пӱрӧ рыж манеш, шуын пеш сайын, йӱаш сай (Ӧ.Б.).
РЫЖДЫМЕ некрасивый, неприглядный. Рыждыме манаш иктат ок тошт (М.У.).
РЫЖЛЕ миловидный, благовидный, привлекательный, приятный. Рыжле ӱдыр. Рыжле еҥ. Рыжле пӧрт. Теве пӧртем, рыжле ончалашат (Ӧ.Б.). Рыжле улмем сайынак коеш (М.У.).
РЫЙЫКТАРАШ оживлять. Тунамак ӱдырым волгенче шелын шуэн. Верешыжак лийын. Мландыш урен да монь рыйыктараш тӧчышт гынат, арам (Ю.Г.).
РЫҤ смирно. Рыҥ шинчаш! Рыҥ шогаш! Салтак рыҥ шога.
РЫЯШ I уменьшаться, убавляться. Пуалше шӱргӧ рыя (пуча). Азам ыштымеке, ӱдырамашын мӱшкыржӧ рыя (Ӧ.Б.). Таче мӱшкырем рыен пытыш (шужыш, вичкыжеме, кӧргыш пурыш). Еҥ-шамычын мӱшкырышт рыен пытыш, кочкышым вашке наҥгаяш кӱлеш (Ӧ.Б.). Тҥ. пучаш, шупшылалташ.

РЫЯШ II зарубцеваться, затянуться, заживать. Пуалме веремат рыйыш (Онч.). Лӱмӧ рыен. Сусыр рыен.
С
САВАГОРНО покосный ряд. Эр юалге дене лу наре савагорным солен шуктыш.
САВАГУЧЕМ рукоятка косы.
САВАРЛАШ соорудить забор, загородить. Вӱд гоч мый саварым саварлышым (МК).
САВАШ бросать, оставлять. Изи пылже модын эртыш, изи ӱмылым савен (И.С.).
САВАШӰРГӦ лезвие косы. Савашӱргыжӧ йылгыжеш веле (Ӧ.Б.).
САВОРА хворост, ветки. Делянке покшелне йӱла савора (В.К.).
САВУШ дружинник. Эн виян калык вуйлатышылан савуш-влак полшен шогеныт (Онч.).
САВЫК печать; публикация. Колымшо ийлаште литератур йылмым вияҥдымаште марий савыкын надырже серыпле (Онч.). Шанчызын кумшӱдӧ утла савыкше уло.
САВЫККУДО типография. Савыккудышто марла газет, книга-влакым савыктат.
САВЫКТЫК издание, выпуск. Поэтын возымыжо кокымшо савыктык дене лектын.
САВЫР воспитанный, благонравный; благонравие (ММ). Ойлем кызытат таумутым, чонлан керек савыр улам (Сем.Н.). Савыр рвезе, тудо моло коклаште поснак ойыртемалтеш. Тудын савыр манмыже ок сите.
САВЫРАШ трансформировать, преобразовать во что-л. Токым паша ыштыме вийыш савыраш. Уш вийым кидвийыш савыраш.
САВЫРГОЛТАШ сослать, выслать, отправлять в ссылку. Тыгайже коклаштына шукертак уке: кулак лӱмым тушкалтен, нуным война деч ондакак савырголтен пытарен улыт (Ю.А.). Самойлов Пӧтыр Нердашыште ик еҥымат савырголташ ыш пу (Ю.А.).
САВЫРГОЛТЫШ переворот; перестройка. Индешлымше ийласе савырголтыш деч вара ялысе илыш пужлыш.
САВЫРЛЕ скромный, воспитанный, благовоспитанный. Савырле еҥ. Савырле айдемым мӱндырчынак палаш лиеш.
САВЫРЛЫЛЫК скромность, воспитанность; благонравие. Мемнан тукым калык шке савырлылыкше дене ойыртемалтеш.
САВЫРНЫК обращение. Эл вуйлатыше калык деке савырнык дене лекте. Газетеш партийын савырныкшым савыктыме. Ойлончышто савырнык запятой дене ойыралтеш.
САВЫРТАШ перевернуть, переворотить. Тувырым савырташ. Ужгам савырташ. Луй коваштым йытыраен-нӱжын савыртыш (Онч.).
САВЫРТЕМ поворот; перелом. Тура савыртем. 1943 ий Кугу Ачамланде сарыште алте савыртем ий лийын. Специальностьым ум налме шумлык пӧртылеш Каменское олашке. Молан тыгай савыртемже? (М.К.).
САВЫРТЫЛМАШ преобразование. Пӱртӱсым савыртылмаш. Мерсотым савыртылмаш.
САВЫРТЫШ поворот; загиб. Корно савыртыш гыч чодыра виш койылалтыш. Теве урем лукышто савыртыш (М.П.). Тура савыртыш.
САВЫРТЫШАН переломный, поворотный. Савыртышан ий. Савыртышан тат. Тура савыртышан жапыште иленат. Тиде шотышто 1921 ий поснак оҥай, тудым тура савыртышан жап семын шотлыман (МЭ).
САВЫРЧОҤЫШ перестройка. XX курым мучаште мемнан элыште ала-могай савырчоҥыш тарваныш.
САВЫРЫМАШ преображение. Пӱртӱсым савырымаш. Илышым савырымаш.
САВЫШ I отражение, зеркало. Сылнымут ‒ илыш савыш.

САВЫШ II удар. Юж савыш. Шокшо савыш. Мардеж савыш. Коҥгасаҥга шокшо савыш дене ош тӱсшым йомдарен (Ф.М.).

САВЫШ III издание. Книга кокымшо савыш дене лектын.
САГУС руководитель церемониала, постановщик, режиссёр. Пайрем касын сагусшо семын лӱмлӧ артист лие.
САГЫЛЯ крюк (приспособление для поднятия груза). Кран, сагыляшкыже сакен, кӱжгӧ пучым нӧлта.
САДВЕЧЕ сад, огород. (Мӱкш-влак) садвечыш пылла толыт, гӱжла олмапуат (В.К.).
САДЕР зелёные насаждения. Садер, мутат уке, сурт-печылан сылнылык тӱсым пуа (М.К.).
САДЕРАН зелёный, с зелёными насаждениями, имеющий много деревьев. Садеран ял. Садеран урем. Садеран Йошкар-Ола.
САДЕРЛАНАШ зеленеть, разрастаться. Пакчаште кумло сотык олмапу гына рӱжген, садерланен шоген (Ю.Г.).
САДКОРНО аллея (Ӧ.Б.). Садкорно дене мӧҥгеш-оньыш ӱдыр-рвезе-влак коштыт.
САД-ПАКЧА приусадебный участок со всеми насаждениями. Сад-пакчашкем куку толын мурыш. Тҥ. садвече.
САД-ПАКЧАЗЕ огородник. Шошо еда сад-пакчазе-влак шке пакчашкышт шуҥгалтыт.
САДЧЕ садовник, садовод. Садче-влак садышкышт тарваненыт.
САЕМДЫЛАШ налаживать, улаживать. Илышым саемдылаш. Корным саемдылаш. Кылым саемдылаш.
САЕМДЫШ улучшение. Ала-момат шонкален толашат, тӱрлӧ закон-влакым луктедат, саемдышыже гына нимынярат ок кой.
САЙЛАНАШ поправиться, оправиться от болезни. Кыралтше суас-шамыч сайланат, сайын шогалын, адак марий ӱмбак каят (С.Ч.). Сайланышым, тӧрланышым изи чапем шуалтарен (В.К.).
САЙЛАШ отобрать, облюбовать. Шуко тӱрлӧ книга гыч тудо мутерым сайлен нале.
САЙЛЕ положительный (утвердительный, правильный, нужный). Сайле вашмут. Сайле кончыш. Сайле герой. Сайле ончалтыш. Сайле аклыммут. Мыйын йодмемлан тудо сайле вашмутым колтыш.
САЙЛЫК благо, благополучие, преуспевание. Шке калыкетлан сайлыкым пу (Онч.).
САЙМУТ похвала, похвальное слово; хвала, хвалебная речь.
САЙЫЛ мораль (РМС). Мемнан сайыл тыгай: шочмо элым, вес калыкым пагален илаш, тӱнямбалне тыныс илышым аралаш.
САЙЫЛДЫМЕ безнравственный, аморальный. Тиде айдеме сайылдыме койыш-шоктыш дене ила. Шым тогдае: муретше лач сай, койышетше сайылдыме тыйын (А.Бук.).
САЙЫЛТАШ благословить. Кугу пашалан сайылтыш эргыжым ача. Сайылте мыйым мӱндыр корныш. Ачай, сайылте мыйым у пашаш.
САКЧЕ хранитель. Тошто илыш-йӱлан сакчыже. Тоштерын сакчыже.
САКЫЙ разный, всякий. Уна, шоҥго-шамычат сакый таргылтыш да ия нерген йомакым колтымым чарнышт (Ю.А.).
САКЫМЛӰМ вывеска с названием учреждения, предприятия, магазина и т.д. Мемнан республикыште сакымлӱмым рушла да марла возат.
САКЫРАТЕ сахарница. Сакыратыш падыштыме сакыр ден чевер тӱсан ландриным тичак оптымо (Ф.М.).
САКЫРВӰД напиток. Сусыртен куэм руалын, сакырвӱдшым йӱынам (Онч.).
САЛМАВУШ яство. Эрлашыжым Майра салмавушым ышташ пиже, а мый черкыш ошкыльым (М.К.).
САЛМАМУНО омлет. Ӱян эгерчым шынден, салмамуным шынден, ош туара дене леведна (Муро).
САЛТАКВАТЕ солдатка, солдатская жена. Миллионло самырык ӱдырамаш салтаквате лийын кодо (Ф.М.). Салтаквате лӱм уэш чоныштым пуштылын (В.К.).
САЛЫМ пламя, пламень. Тул салым. Чоным йӧратымаш салым когарта.
САЛЫМЛЕ пламенный, страстный. Салымле мут. Салымле шомакше дене калыкым савырыш.
САМАН эпоха, эра; обстоятельство. Тошто саман, у саман. Империализм саман жапысе марий литератур (Ш.О.). Саман огыл, илыш неле (С.Ч.).
САНДАЛЫКЪЕҤ космический пришелец, инопланетянин. Корно деч тораште огыл сандалыкъеҥым ужыныт.
САНДЕНЛЫК следствие, последствие (результат чего-л.). Шке жапыштыже тудо аракам чот йӱӧ, тамакым шупшо, тидын санденлыкше ‒ шоҥго велеш тазалыкше ялт лунчыргыш.
САҤГАЙЫМАЧ исподлобья. Саҥгайымач кӱтышӧ шоҥго тайгаште эше койыт самырыкын (В.К.).
САҤГАЛУ лобная кость (анат.). Кӱгомыля Голиафын саҥгалужым шӱтен, вуйышкыжо пурен шинчеш (Ф.М.).
САҤЛАШ почитать. Кугурак еҥым саҥлаш кӱлеш, вурсаш огеш кӱл, кыраш ок кӱл, мутшым колышташ кӱлеш (Ӧ.Б.).
САПЕШКЕ 1) возница, извозчик. ‒ Ну, ‒ сапшым лупшале сапешке, да имне писын верже гыч йорталтыш (В.К.); 2) предводитель; направляющий. Кеч-могай тӱшканат шке сапешкыже лийман.
САПНЫМАШ столкновение. Кок туравеллыкын сапнымашыже. Тӱрлӧ ончалтыш сапнымаш.
САРАН скряга, скаредный. Саран еҥ. Саран ужалкалыше. Саран еҥлан оксам огеш пу, еҥым огеш йӱктӧ, сай вургемым огеш нал (Ӧ.Б.).
САРАРВЕР боевое снаряжение. Сарарверым тӱрыснек конден шуктышт.
САРВИЙ вооружённые силы. Российын сарвийже. Ӱчашымашан йодышым рашемдыме годым сарвийым кучылтыт.
САРВӦРДЕМ вихри войны. Сарвӧрдем Европо ӱмбалне кум ий пӧрдӧ, шотлен пытарыдыме ял ден олам шалатыш (Ф.М.).
САРГАЛЫК войско. Марийын ожно саргалыкше шуко лийын.
САРГОКЛА военное дело. Саргоклам тунемына. Шкенжым саргоклаште ончыктен.
САРГУРАЛ вооружение. Саргуралым ямдылаш. Саргуралым шагалемдаш. Эртыше акций жапыште эн ончычак саргурал аралалт кертме верлам шерын лекме (МЭ). Почын ок керт карманын капкам саргурал (В.К.).
САРГУЧЫШ военный. Саргучыш завод. Елисейын Йыванже Ижевскысе саргучыш заводыш логалын (С.-Эрг.).
САРДАРМАНАН вооружённый. Сардарманан калыкым йӱдланат мӧҥгышкышт ышт колто (Онч.).
САРЗАҤГЕ воинственный. Сарзаҥге калык. Сарзаҥге тукым. Ожно марий-влак пеш сарзаҥге лийыныт.
САРЗЕ 1) воин, ратник, боец. Совет сарзе. Руш сарзе. Российын сарзыже; 2) военный, воинский. Сарзе комиссариат. Сарзе часть. Сарзе чап.
САРЗЫВУЙ военачальник, воевода, предводитель. Давидын сарзывуйжо тудын шӱмышкыжӧ кум умдым колтен (БЛ). Онар, тылат теҥгечысе сарзывуй чот сырен (Л.Я.).
САРЗЫЕҤ военнослужащий. Сарзыеҥ-влакын илышыштым саемденыт.
САРЛАНАШ воевать, сражаться. Марий калыклан илыш-курымыштыжо тӱрлӧ тушманла дене сарланаш верештын. Тушман дене сарланен коштмаште шагалжак огыл ужын (Ю.Г.).
САРЛАНЫМЕ прич. от сарланаш. Сарланыме вер. Тушто сарланыме вер гыч толшо шоҥго руш ӱдырамаш ала-мом амалкала (Ф.М.).
САРЛЫМАШ противоборство. Марий ден руш коклаште сарлымаш ылыжын (Ф.М.).
САРӰЗГАР боеприпасы. Сарӱзгарым аныклаш. Сарӱзгар ямдылаш. Сарӱзгар пытен.
САР-ЮЖ ВИЙ военно-воздушные силы. Российын сар-юж вийже кугу.
САСКАВӰД сок. Саскавӱдын тамже умшаштем, тыге ойлен кертеш С.И. Некрасов (МС).
САСКАГЫЛДЫШ завязь (биол.) (ММ).
САСКАЛ женское украшение. Кужу ӱппунемыште коварчыш шушо саскал (Онч.). Тҥ. туптеҥге.
САСКАЛАНАШ плодоносить. Олмапуна эше саскаланаш тӱҥалын огыл, изирак.
САСКАЛАНЫМАШ плодоношение. Садерыштына саскаланымаш тӱҥалын.
САСКАЛАНЫШЕ плодоносный. Нине олмапу-влак чыланат саскаланыше улыт.
САСКАЛЕКТЫШ плодоносность. Тиде урлык олмапун саскалектышыже кугу.
САСКАЛЫК пестик (у цветка) (бот.). Пеледышын саскалыкше лектын.
САСКАҤАШ стать плодом, превратиться в плод, стать результатом труда. Шошымсо пеледыш кеҥеж рӱдыштӧ саскаҥын ‒ чевер олмаш савырнен. Амалкалче-влакын тыршымышт шинча ончылнак саскаҥеш.
САСКАҤДАШ сделать плодотворным. Тӱҥалме пашанам саскаҥден шукташ кӱлеш.
САСКАҤДЫМАШ претворение в жизнь. Шонымашым саскаҥдымаш.
САСКАҤШЕ полный плодами. Мый йӧратем родной ялемым, саскаҥше садшым, нуржымат (В.Э.).
САСКАШОЧЫКТЫШ плодородие. Саскашочыктыш тиде мландыште сай.
САСКАШОЧЫКТЫШАН плодородный. Саскашочыктышан мланде.
САТАРТЛАШ промотать, растранжирить (деньги). Йӱын, оксам сатартлен толмыжо годым вик каргашаш тӱҥалын (А.В.). Тудын уке шеҥгеч Ондре ош мыжерым сакладыш пыштен, сатартлен (А.В.).
САТУДАР пошлина. Кугыжан чек гоч сатум вончыктарымылан сатударым налыт.
САТУЛАНАШ торговать, заниматься торговлей. Сатуланен ила. Сатуланен, оксам луктеш.
САТУСАВЫРТЫШ товарооборот. Сатусавыртыш иземын ‒ кризис.
СЕЛТ I лукавый. Селт еҥ. Селт койышыжым ончыктыш. Селт рвезе ондала рвезе-шамычым (Ӧ.Б.).

СЕЛТ II чуткий. Селт пылышан (Ӧ.Б.). Селт еҥ пеш шеклана, колеш. Селт пий еҥ толмым шижеш йӱдым.
СЕЛТЫЛАНАШ лукавить. Иван Иванович тунам селтыланыш.
СЕЛТЫН лукаво. Шкеже Борис ден Вероника ӱмбаке селтын ончале (Г.П.).
СЕЛУГА козлы, подставка (для пилки дров). Сорымжым селугаш пыштен, пум йыга.
СЕМ образ, характер (жизни, поступков, действий, т.д.). Илыш сем. Паша сем. Айдемын илыш семже тыгай гын, мом ыштет. Тошто сем денак ила.
СЕМАШ закрыть, сомкнуть (глаза). Чотрак ӧндалын, шинчажым сема гын, шудышырчык йӱкат мондалтеш (Ф.И.).
СЕМЕШКЕ подобный, наподобие, напоминающий что-л., нечто похожее. Эргыже ачаже семешке. Коча, шинчыш-шинчышат, ала-мом муро семешкым шуйдарен колтыш. Ӱмбалныже офицер семешке вургем йылгыжеш (Д.О.).
СЕМЙОГЫН напев. Мурыжо мужырын кушташ ӱжшӧ семйогыныш ушна (ММ).
СЕМЛАШ выводить мелодию, напевать. ‒ Благодарен я тебе премного! ‒ таум ыштен семлен старшина (В.Д.-О.).
СЕМЛЕ певучий, напевный. Семле ой. Семле кутыртыш. Семле йӱк.
СЕММАСТАР музыкант. Семмастар-влакым ышт кумылаҥде (МЭ).
СЕМОҤАРТЫШ запев.
СЕҤЫШ 1) успех. Сеҥышым тыланаш; 2) победа. Тунам эмганыше пасушто ялт сеҥыш кӱкшакала кушко салтак шӱгар, ал шӱдыран (В.К.).
СЕҤЫШОЯН влиятельный (ММ). Сеҥышоян айдеме. Сеҥышоян амалкалче.
СЕРАЛТЫШ запись, записка. Сералтышым возен коден (Ӧ.Б.).
СЕРАШ чертить. Мландым серен налаш.
СЕРДӰРЫСӦ прибрежный. Сердӱрысӧ олык. Сердӱрысӧ йолгорно. Сердӱрысӧ ошма.
СЕРКАЛЫЗЕ сочинитель. Серкалызе-влак кызыт шукын улыт, серышыже шагал.
СЕРКАЛЫШЕ секретарь, писарь, писец. Погынымашын серкалышыже. Ялсовет серкалыше. Черкысе серкалыше-влак.
СЕРЛАГАШ I помиловать; простить. Преступникым серлагаш. Господин губернатор, мый серлагаш йодам (А.Ю.).

СЕРЛАГАШ II спасти, уберечь; спастись, уберечься. Рвезым серлаген марий вӱдыш пуреҥгайыме деч (Ӧ.Б.). Мый шке серлагышым колымо дечын. Марий йӱлымӧ деч серлаген. Кож пызырыме деч серлагышым (Ӧ.Б.).
СЕРЛАГЫМАШ помилование. Серлагымашым пуаш. Серлагымашым увертараш. Серлагымашыш верешташ.
СЕРЛАГЫШ милосердие, милость, сострадание. Юмо, серлагышым пу.
СЕРЛАГЫШКОЙЫШ святость. Шочмо шӱдыр серлагышкойышнам, сомылнам палемдыш (Ю.Р.).
СЕРНЕР мыс. Эҥер сернер. Тура сернер. Ошман сернер.
СЕРТЫШ участок (земли), надел. Кок сертышым кок могырышто курал пытарышым. Весыжым серен веле коденам (Ӧ.Б.).
СЕРЫЗЕ сочинитель; писатель. Курыкмарий кокла гычын серызе-влак газетыште савыкталтыныт (Куг.). Ме, марий серызе-влак, у ий гычак конгресслан ямдылалтме пашам тӱҥалшаш улына (А.И.).
СЕРЫМАШ письмо (сочинение, творение). Кид дене серымаш. Шанче серымаш. Сылнымут серымаш. Серымаш погык.
СЕРЫМГНИЖКА записная книжка. Садлан пеленже эре серымгнижкам коштыктен (С.Ч.).
СЕРЫП 1) вес, значимость, существенность. Газет лукмаште тудын серыпше изи огыл; 2) сочный. Серып реве. Серып салтакушмен. Серып олма.
СЕРЫПЛАНАШ отяжелеть.
СЕРЫПЛАНЫШЕ прич. от серыпланаш. Йӧратыме таҥемын нугыдо шинчавунжо йымач серыпланыше тыгай ончалтышым шукертсек ужын омыл ыле (Онч.).
СЕРЫПЛЕ полновесный, увесистый; весомый. Серыпле шурно. Серыпле уржавуй. Серыпле пырче. Серыпле надыр. Марий сотемдарче-влак марла возыктышым вияҥдымашке серыпле надырым пыштеныт (Онч.).
СЕРЫШОЗА автор. Южо серышоза ойлымаш почеш ойлымашым пелта (Ю.Г.).
СЕСКЕМ ЛЫЙГА искорка. Костёр ӱмбалне йӧрышӧ сескем лыйгала толеш рожан теҥге ‒ пудештше шӱм пурак (В.К.).
СИЙВУЭДЫШЕ официант. Логар кошкымым шижын, Кобра сийвуэдышым ӱжылдале (Ю.Г.).
СИЙГУДО ресторан. Але сийгудо гыч кочкын веле лектым (Онч.).
СИЙЛАНАШ угощаться. Сийланашыже тидым-тудым намийышым больницыш (Онч.).
СИЛОСЛАШ силосовать. Тений мемнан фермыште шӱдӧ тонн кургым силосленыт.
СИМСЕ голубой. Симсе теҥыз. Симсе плате.
СИП нетронутый; тёмный, дремучий. Сип лум. Сип чодыра. Сип уржам, сип шудым келын кайышым. Сип чодыраште аҥыргышым, ом му лекташ корным (Ӧ.Б.). Сип лум южгунам пел ий киен кертеш.
СИПЕШТАШ становиться дремучим, непроходимым. Чодыра сипештеш.
СИПЛЕ первозданный, девственный. Сипле чодыра. Сипле пӱртӱс.
СИПЛЫН сиплым голосом. Микал сиплын кокыралтыш (Ф.М.).
СИРА сера спички. Шырпе сира. Сирам удыралаш. Сар тӱҥалме деч ончыч оҥай шырпым ужалат ыле, кеч-могай пеҥгыдеш удырал ‒ ылыжеш, сираже тыгай лийын (Онч.).
СИРАШ делать надрез (на коже), очертить (землю, участок), разрывать (берег, почву водой). Шорык коваштым ньыктме деч ончыч сирен каят. Пасушто аҥам сирен нальым. Вынем тӱрысӧ мландым сирен, кул-шамыч ӱмбаке лавыран вӱд йога (Л.Я.). Вӱдшор серым мушкеш, сира, лоп верлашке йошкыным шында (А.Ф.).
СИРЛАШ обрушиться, провалиться. Намысышт дене кержалтыч сырен, пуйто лавыра пӱя кайыш сирлен (В.К.). Кӱнчымӧ рожет сирлен ынже кай манын, тудым пура дене комыжлыман (Онч.). Пуйто сирлыш дамбе (А.Бук.).
СИРЛЕМ обрыв. Манмыла, айдемын чоныштыжо изи печкалтыш кугу сирлемыш савырна (В.К.). Омыж дене порвола сирлемыш (В.К.).
СИРЫП обильный. Памаш сирып вӱдан.
СИТАЛЕ обеспеченный, достаточный. Ситале илыш. Кеч тудо шинель тошто да рожшат ситале (З.К.). Фермыже изи огыл, пашаеҥыштат ситале (А.Арс.).
СИТАЛЫК обеспеченность, достаточность (ММ). Пу ситалык. Кинде ситалык. Вольык ситалык. Курго ситалык тений уло (Ӧ.Б.).
СИТЫДЫМАШЛЫК недостаточность, нехватка, скудость. Южгунам ойлыштыт, пуйто марла возаш мут ок сите. Но амалже мут ситыдымашлык огыл, а тудым палыдымашлык.
СИТЫДЫМЫЛЫК 1) дефицит, нехватка. Кочкышсату ситыдымылык калыкым шыдештарен; 2) недостаточность. Мутын ситыдымылыкше шонымашым раш каласен пуаш мешая.
СИТЫК достаток, благосостояние. Ситыкыште илаш.
СИТЫКТАРАШ обеспечивать, снабжать. Сатум ситыктараш. Армийлан саргуралым ситыктараш. Калыкым кинде дене ситыктараш.
СИТЫКТАРЫМАШ обеспечение, снабжение. Ялозанлыклан урлыкашым ситыктарымаш ‒ кӱлешан паша.
СИТЫШ потребность, запросы; обеспеченность чем-л. Тудлан эре ок сите, ситышыже нигунамат ок пыте. Ситышыже пеш кугу. Курго ситышыже уло, телыгочлан ситышаш. Ситышыже тудын лектынак шога.
СКЛАДВУЙ кладовщик, завскладом. Терентей складвуйлан пашам ыштен (МЭ).
СКРИПКАЗЕ скрипач. Огеш йыгалте нигунамат йоҥежым скрипказе-шудышырчык веселан (А.Г.).
СЛУЖАШ служить, состоять на службе. Калыклан служаш. Черкыште литургийым служаш. Министерствыште служаш.
СЛУЖЫМО служебный, что-то связанное со службой. Служымо вер. Служымо порыс. Служымо положенийжым кучылтын. Тудын служымо верже шужен шинчаш пуэн огыл (МЭ).
СЛУЖЫШО служащий. Ачаже служышо ешеш шочын. Кугыжаныш служышо. Кугу служышо темлыме серышым возен пуыш да юватылде ончык каяш кӱштыш (Онч.).
СО постоянно, всё время. Ик рвезе урокышто со шурген шинчыш. Коракым кӧ ок пале ‒ сотара, корак идалык мучко со кара (В.Д.-О.).
СОГА меховой воротник. Эх, тыгай коваште дене ватылан согам ыштен пуаш ыле (М.П.).
СОГЫШ мятеж. Ош согыш. Кулак согыш. Согышым темдалаш.
СОГЫШО мятежник. Согышо-влакым пошкудо ялысе кулак вуйлатен.
СОДОРЕШТАШ заспешить, заторопиться. ‒ Тьфу, ‒ ала сырен, ала тамак пудыргым шӱвалын, Ванюшка чияш содореште (МЭ). Александр Сергеевич тушто ик омсам шупшылнеже ыле, Гена содореште (МЭ).
СОДОРЛАНЫДЕ неторопливо, не спеша. Кабинетыш оперативник-влак содорланыде пурат (МЭ).
СОКМАК тропа звериная. Сокмакыште пий огеш кӱл. Ик сокмакым терген кошташ кок кече кая (МЭ).
СОКНАШ дряхлеть, ветшать. Ковам сокнен пытен (ММ). Имне сокнен пытыш. Шоҥго еҥ сокнен коштеш, ушыжо уке, куатше уке. Суртшо сокнен пытен, шӱкшемын (Ӧ.Б.).
СОЛА населённый пункт. Ты кундемыште лу сола уло, нунын кокла гыч кугуракше ‒ райрӱдӧ.
СОЛАЛТАШ схватить (своровать). Тымапий умылыш: тудын пӧрт гыч у ӱзгарым шинчаорак солалтышт (В.Б.).
СОЛАЛТЫШ взмах; размах. Кид солалтыш. Кок солалтыш. Шулдыр солалтышыже кок метр лиеш.
СОЛКАЛАШ махать, размахивать чем-л. Кид дене солкалаш. Воштыр дене солкала. Козыра шугыньо дене солкален… тӱвыргӧ национальный литературым ышташ йӧсӧ (В.Ю.).
СОЛКЕМ жердь короткая. Солкем ‒ кӱчык кутышан вара. Товар дене куэ солкем гыч ечым ыштен (МЭ).
СОЛНАШ повернуться (принять иное направление). Уржа ик могырышко солнен шога. Шаҥге мардеж кечывалйымач пуале, ынде йӱдйымак солнен (Ӧ.Б.).
СОЛНЫШЙӰК отзвук, эхо. Солнышйӱк чодыра деч мӧҥгеш пӧртыльӧ.
СОЛО маховой. Нимо уда огеш лий, почеламутышто йӧратымашын философийже, сылнылыкше, рвезе кумыл шулдырын вияҥше соло пыстылже улмо почылтеш гын (В.К.).
СОМЫЛЗО старательный. Тудо пеш сомылзо ӱдыр кушкеш.
СОМЫЛКА мероприятие. Шанче сомылка. Тӱшка сомылка. Мер сомылка. Таче университетыште шочмо йылме кече лӱмеш кугу сомылка лиеш. Тунам мыйым самырык автор-влак дене пашам ыштыме советын сомылкажым виктараш шогалтеныт ыле (Сем.Н.).
СОМЫЛКАЛЫЗЕ чиновник. Виктер сомылкалызе. Верысе сомылкалызе.
СОМЫЛКАЧЕ 1) прислуга. Мӧҥгысӧ сомылкам шкет ыштен ом шукто, сомылкачым налаш верештеш. Сомылкаче таче кана; 2) чиновник. Мемнан шеҥгелне мемнан мер йӱлам сомылкаче-шамыч кузе вуйлатыл илат, чылажым она шинче (МЭ).
СОМЫЛЛАНАШ заниматься чем-л., трудиться. Но куштылгын сомылланаш тунемшылан ик кугу таулак чыла илышым тодышт кертеш (Сем.Н.).
СОМЫЛЛО трудоёмкий. Тиде пеш сомылло паша.
СОМЫЛЧО деятельный, предприимчивый. Микал ‒ пеш сомылчо айдеме.
СОМЫЛШУКТЫЗО исполнительный. Сомылшуктызо директор. Сомылшуктызо секретарь.
СОМЫЛЪЕҤ 1) порученец. Тудын изаже генералын посна кӱштымыжым шуктышо сомылъеҥ лийын; 2) должностное лицо. Тудо виктерын сомылъеҥже улеш.
СОМЫЛЫЗО полольщик. Сомылызо-влак кешырым сомылат.
СОМЫНЬ ложный, искажённый. Сомынь уверым пуаш.
СОНАРДАВЫШ добыча, трофей (охотничий). Ну, вот, тугеже йолташ лият, сонардавышым пырля ыштена (МК). Шыже сонардавыш кычал лектын каена (КМ).
СОНАРЛАНАШ ходить на охоту. Икте нурым куралеш, весе тегытым шолтымаште шогылтеш, кумшо сонарлана (МЭ). Ожно марий-влак сонарланен иленыт.
СОНАРЛАНЫМАШ занятие охотой.
СОНАРЛЫМАШ охота. Сонарлымаште шурмаҥше гаяк улмыштым эскерен шуктеныт (В.Д.-О.).
СОНАРЛЫМЕ охотничий. Сонарлыме жап. Сонарлыме ӱзгар. Эрлашыжым эрдене Петр Ильич сонарлыме ӱзгарым ямдылкалаш пиже (МЭ).
СОҤБУКВА согласная буква (линг.). Марий алфавитыште 21 соҥбуква уло.
СОҤГА безрассудный. Тудо пеш соҥга, сыра гын, мо логалеш, тудын дене пера (ММ).
СОҤГЫРГАШ постареть, состариться, одряхлеть. Кочам пытартыш жапыште ялт соҥгыргыш. Но лудшо еҥын тый шинчажым мут пурак дене ит левед, эртак йӱк ден тудын пылышым соҥгыргымеш ит кушкед (Ш.О.).
СОҤГЫРТАТАШ поплестись, побрести. ‒ Йӧра тугеже, ‒ мане коча да мӧҥгыжӧ велыш соҥгыртатыш. Тҥ. соптыртаташ.
СОҤЙӰК согласный звук (линг.). Марий литератур йылмыште 23 соҥйӱк уло.
СОПСЫРЕҤГЕ козодой (биол.). Кугытшо дене кӧгӧрчен деч изирак. Почшо ден шулдыржо кужу. Тиде сопсыреҥге, вес семынже йӱдвараш. Тудо кӱреналге-сур тӱсан, ошалге да шемалге тамгалан (ЯЛ).
СОПТЫРИЙ невзрачный. Соптырий еҥ.
СОПТЫРТАТАШ пошагать, потопать, поплестись. Авалийшыже кудывечыште изиш шогышат, эркын оръеҥ почеш идым шеҥгеке соптыртатыш (А.В.). Тҥ. соҥгыртаташ.
СОПТЫРТАШ ухудшать, портить (красоту). Надян лапкатарак-лопкатарак нерже веле шӱргыжым изиш соптырта (МЭ).
СОРВЫКАҤШЕ истрёпанный, измочаленный. Ял воктене ик куэн лывырге укшыштыжо сорвыкаҥше мече гай йыргешке наста кечылтеш (Куг.).
СОРЕДАЛАШ ссориться, ругаться, переругиваться. А-а, адакат соредалаш верештеш аман? (Г.А.).
СОРЛАЗЕ труженик поля. Сорлазе-влак пашаштым пытареныт (МЭ).
СОРЛЫК болячки на уголках губ. Умшаштыже сорлык налын. Умшатӱҥ пужла гын, «сорлык лийын» маныт (ММ).
СОРЛЫКЛАШ обуздать, усмирить, укротить. Пӱртӱсым сорлыклаш. Осаллыкым сорлыклаш. ‒ Мом вара сорлыклен йӱштӧ тӱрвыжӧ? ‒ пӱрымашын эн шучкыжым шкетын пален ‒ йӱкшӧ илыш деч ончычын кӱрылтын (В.И.). Илышым кумданрак ужын мошташ, келгынрак, сайынрак умылен мошташ тунемме гына кугурак жанрымат сорлыклаш полша (В.К.).
СОРЛЫКЛЫДЫМО необузданный. Жапыштыже сорлыклыдымо осал варажым эшеат чот осалештеш (М.И.).
СОРЛЫКЛЫШО сдерживающий. Мые сорлыклышо вийым шижым, маньым Лениныным тунам: шкенан! (В.К.).
СОРЛЫКПАРНЯ крючок для надевания удил. Сорлыкпарня ‒ имне тӱрвылан орлык (В.К.). Тҥ. ияварня.
СОРОМ благонравие (РМС).
СОРОМЛО благонравный, благочестивый.
СОРТА свеча (тех.). Машинаште ик сортаже ок ыште.
СОРТАВУНДАШ огарок свечи. Мыняр икшывет шӱгар тӱр сортавундаш семын урылтын? (В.К.). А тудлан поп деч эсогыл огеш код сортавундаш (В.К.).
СОРТАВӰКЕН подсвечник. Сортавӱкен пундаш сорта дене шукак волгыдым от ыште (ММ). Тҥ. сортайол.
СОРТАЙОЛ подсвечник.
СОРТАРӰДӦ сердцевина свечи. Шкат йӱлена сортарӱдыла (В.К.).
СОРЫМЛАШ сложить в ряд (плахи). Оптеныт пырням, шинчырлен, прицепыш, иктӧр сорымлен (Онч.).
СОТАРАШ поддразнивать. Латшымше ий Октябрь! Пыжашым оптышым одар укшерешет да молылак сотарышым у семым, тымартеат мурен ок тем шерем (В.К.).
СОТАРЗЕ сатирик. Сотарзе сотара чылаштым ‒ йӱшым, йогым, молымат (Пач.).
СОТАР, СОТАРМУТ сатира. Ме тыйым кызытсе сотармутна дене угыч ынена кынелте ‒ юмаралыже туддеч (Ю.Г.). Икымше книгаже публицистике сынан, весыже мыскара ден сотарлан, кумшыжо лирикылан пӧлеклалтын (Онч.).
СОТЕМДАРАШ просвещать, просветить. Калыкым сотемдараш.
СОТЕМДАРЧЕ просветитель. Г. Яковлев революций деч ончычсо сотемдарче-влак кокла гыч иктыже лийын.
СОТЕМДАРЫМАШ просвещение. Шочмо калыкым сотемдарымаште тӱҥалтыш ошкылым марий черкызе-влак ыштеныт (Онч.).
СОТЕМДАРЫШ просветительство; просветительский. Марий калыкым сотемдарыш пашам черкызе-влак эше XVIII курымыштак тӱҥалыныт.
СОТО I 1) светлый (радостный). Сото ончыкылык. Сото шарнымаш. Сото шижмаш. Ынде тудо уке. Суртшо ‒ ик тымык лук. Тиде ӱмыл коштеш, сотым кӱрыштын (В.И.); 2) светский. Сото туныктыш. Сото тӱшкер. Сото школ. Сото илыш дене илаш.

СОТО II подразделение, часть. Сарзе сото. Кафедр ‒ университетын ик сотыжо.
СОТОРЛАШ приговаривать, причитать. Йӧралт вочшо аважлан, ой манын йоҥлен кийыше ачажлан шке келесыр чонжо ден туге тудо соторлен (И.С.).
СОТОРЛЫМАШ причитание (лит.).
СОТЫЙОЛ луч света. Пычкемыш кугыжанысе сотыйол. Йӱд пычкемышым сотыйол пӱчкеш.
СОТЫН светло, ярко, в радости. Сад ужаргыже манын, сӧралын, сотын илыже манын кажне пӧрт, эрге-влакын ачашт лийже манын, ачат сар гычын пӧртыл ыш керт (В.А.).
СӦЙ 1) восстание. Петербургышто сӧй нӧлталтын. Пугачевын сӧйжӧ. Тулан сӧй вооружённое восстание; 2) бой. Сӧй деч вара салтак пура пеле шаланыше землянкыш (В.К.). Йӱдым пытартыш сӧй таче лиеш (В.К.).
СӦЙЗӦ восставший, повстанец, бунтовщик. Сӧйзӧ-влак Юл серыш толын лектыныт.
СӦЙЛАНАШ восставать, бунтовать. Шыгыремдылме ваштареш марий-влак Пугачев дене пырлят сӧйланеныт. Халиф тудым чытен огеш керт гынат, Сиволот дене сӧйланаш йӧсӧ (Онч.).
СӦЙЛАСАШ воевать, браниться. Шкемын экшык дене кредалын, шкеак сӧйласем кок веч (В.К.). Сӧйласаш тӱҥалеш тудо коклазе «ола мучко шыде мутым кышкалше вате» але тыглай обыватель ваштареш (В.К.).
СӦЛАШ шуметь, галдеть, громко кричать. Эрдене Павлуш, сумкам сакен, школыш каяш лектеш, уремыште школыш сӧйлен куржшо йолташыже-шамычым вашлиеш (Ш.О.). Тҥ. лӱшкаш.
СӦРАЛ красивый, интересный; красиво, интересно. Сӧрал книга. Сӧрал кино. Сӧрал урем. Куэ лӱҥга, куэ лӱҥга, куэ лӱҥга гын, сӧрал (Муро). Лӱмжӧ пеш сӧрал.
СӦРАЛГЕ дивный, чудный, восхитительный. Сӧралге пӱртӱс. Сӧралге кундем. Шочмо вер, кеч-мом ман, шочмо верак, шупшеш тудо шкеж деке курымешлан шӱмеш вочшо сӧралге пӱртӱсшӧ дене. Тиде ӱдыр сӧралге чурийже дене кеч-кӧнат кумылжым савыра.
СӦРАЛГЕШТАРАШ делать привлекательным, притягательным. Пытартыш жапыште чоҥымо шӧртньӧ вуян черке-влак оланам сӧралгештареныт.
СӦРАЛГЕШТАШ стать красивее, привлекательнее. Олана кажне ийын сӧралгештеш.
СӦРАЛГЫЛЫК достопримечательность. Йошкар-Оланат шке сӧралгылыкше шагал огыл. Петербург шке сӧралгылыкше дене уло тӱнямбалнат ойыртемалтеш.
СӦРАЛЛАНАШ красоваться, щеголять. Тиде тыглай мут гына огыл, сӧралланаш тӧчымӧ огыл (Пӱр.).
СӦРАЛЛЫК красота. Пӱртӱс сӧраллык. Чон сӧраллык. Кечыйол рӱзен сӧраллык порым да авамла шокшын ужатен ончен (Ю.Р.). Шыжат шкешотан сӧраллыкше дене чоным тарватенак тарвата (МЭ).
СӦРАЛОГЫЛ неприлично, некрасиво; неприличный, некрасивый. Еҥым шеҥгеч орлен кошташ ‒ сӧралогыл койыш. Тый сӧралогыл пашам тӱҥалынат.
СӦРАЛТАРАШ разукрасить. Пӧлемжым ӱдыр туге сӧралтарен шынден, ончен куанет.
СӦРАС перемирие. Сӧрасым пидаш. Кредалше-влак жаплан сӧрасым ышташ келшышт.
СӦРАСАШ I заключить мир; примириться. Ваштареш шогышо-влак сӧрасеныт. Теҥгече веле нуно пий ден пырысла шогышт, а таче, коеш, сӧрасеныт.

СӦРАСАШ II подходить (об одежде, обуви, украшениях). Капешыже вургем ок сӧрасе. Вате лиймыже мӧҥгӧ сӧрасен (сӧрале лийын) (Ӧ.Б.).
СӦРАСТАРЕН-ПЕЛЕНЛЫМЕ СЫМЫКТЫШ декоративно-прикладное искусство. Марий Элыште ынде сӧрастарен-пеленлыме сымыктышат вияҥаш тӱҥалын.
СӦРАСТАРЧЫК украшение (изделие). Марий ӱдырамашын пайрем вургемыштыже мыняр сӧрастарчык уло!
СӦРАСТАРЫМЕ СЫМЫКТЫШ декоративно-прикладное искусство. Йошкар-Олаште сӧрастарыме сымыктыш тоштер почылтын.
СӦРАСТАРЫШ ӰЗГАР художественные изделия, декоративные изделия. Сӧрастарыш ӱзгар кончер почылтын.
СӦРЕМАН МЛАНДЕ целина, целинные земли. Студент годым ме сӧреман мландыш коштынна.
СӦРЕМЙӰЫШ помолвка. Теҥгече сӧремйӱышым эртарышт.
СӦРМА ливер. Сӧрма когыльо.
СӦРЫК обязательство. Сӧрыкым налаш. Сӧрыкым шукташ.
СӦРЫКТАШ обязать. Пашам тачак ыштен пытараш сӧрыкташ. Сӧрыкташ: заводым кок ийыште чоҥен шукташ.
СӦРЫМАШ обещание, обязательство (официальное). Пайремле сӧрымаш торжественное обещание.
СӦРЫММУТ клятва, присяга. Сӧрыммутым пуаш. Сӧрыммутым ойлаш.
СӦРЫМӦ обещанное. Сӧрымым шуктыман.
СӦРЫШ обещание, слово (личное). Мый тылат нимогай сӧрышымат пуэн омыл.
СӦСНА пучок мха. Моко сӧсна. Кок сӧсна регенчым погышым. Ожно марий куд метрат пеле лопкытан да тыгаяк кужытан пӧртым чоҥаш кудло сӧсна деч шагал огыл регенчым поген (МК).
СӦСНАГУРЕЗЕ свинушка (бот.). Сӧснагурезе лекташ тӱҥалын.
СӦСНАЛЫК свинство. Сӧсна сӧсналыкшым сӧсналак почо ‒ тошкен, пургед пытарыме йыраҥ (В.К.).
СПАЙ прекрасный. Спай пӧрт. Спай вургем. Спай ӱдыр. Ӱдырын капкылже спай (Ӧ.Б.). Кочмо-йӱмӧ сийже, сай илыме пӧрт лийже спай (С.Ч.).
СПАЙЛЕ превосходный. Пеледыш пайрем ‒ калыкнан эн спайле пайремже (Ю.А.).
СРАВОЧ ключ (тех.). Луан сравоч. Латкокытан сравоч. Сравоч дене гайкым пӱтырат.
СТЕП кругом, везде. Ял лишне сово кумдык ото, чодыра ‒ степ тумыш-тумышан (В.К.).
СТЕРИЛИЗОВАТЛАШ стерилизовать (обеззараживать). Стерилизоватлен шуктымеке, банкым сайын гына петырен шындаш кӱлеш (МЭ).
СТЕРИЛИЗОВАТЛЫМЕ стерилизованный. Банкым угыч стерилизоватлыме огыл (МЭ).
СТРЛЬОК лесник (арх.). ‒ Ончалза-ян, икшыве-влакем, могай стрльок толын лектын эше тышке, ‒ мане урава (МЭ).
СУАП 1) заслуга. Туныктымаште суапшылан тудлан сулло лӱмым пуэныт. Суап покшелне сулык лук ‒ тый тидым тыгерак луд (В.Из.). Но ме умылена суапым тӱрлын (В.К.); 2) услуга, одолжение. Пырдыж воктене увертарымаш кеча: тыште тыгай суапым налаш лиеш ‒ ӱпым тӱредыкташ, вургемым ургыкташ, йолчиемым олмыкташ. Тый мылам ик суапым ыште-ян: эрла марте тӱжем теҥге оксам кӱсын пу; 3) великодушие. Тушман-влак шыде лияш туныктат мемнажым, а коммунизм суаплан туныкта (В.К.).
СУАПАН заслуженный. Кугу суапан айдеме.
СУАПАҤДАШ благоволить. Тулык икшыве-влаклан полшымо поро пашаш ушнаш тудым верысе якын суапаҥден (Онч.).
СУАПКУДО дом быта. Суапкудыш ӱп тӱредыкташ мийышым.
СУАПЛАНДАРАШ I наградить. Орден дене суапландараш. Чапкагаз дене суапландараш. Тудым Эстон виктер шке орденже дене суапландарен.

СУАПЛАНДАРАШ II благословить. Кугу пашалан суапландараш. Кугу кредалмашке лекташ нуным тысе епископ суапландарыш. Юмо нуным суапландарен каласен (БЛ).
СУАПЛАНДАРЫМЕ благословенный. Суапландарыме кундем. Суапландарыме паша. Суапландарыме мут.
СУАПЛАШ обслуживать. Сату налше-влакым ты кевытыште сайын суаплат.
СУАПЛЕ благородный, возвышенный. Суапле паша. Суапле шонымаш. Суапле ошкыл. Суапле тӱҥалтыш.
СУАПЛЫК I благородство. Теве кушто йомакысе келшымаш вийын да илыше вӱдын чыныш савырныше суаплыкше (В.К.).

СУАПЛЫК II услуга. Торгайыме суаплык. Илыш-касыш суаплык.
СУАПЛЫМАШ обслуживание. Тиде кевытыште суаплымаш пеш сай.
СУАПОКСА премия. Сай пашажлан суапоксам пуэныт.
СУАПТАР награда. Тудын суаптарже шуко уло: орден, медаль-влак, чапкагаз, т.м.
СУАПТАР ПӦЛКА наградной отдел.
СУАПТӰЛЫШ 1) гонорар, вознаграждение. У книгатлан мыняр суаптӱлышым нальыч вара? 2) пошлина. Кугыжаныш суаптӱлыш. Машинам вес эл гыч кондыш, кугу суаптӱлышым тӱлашыже вереште. Паспортым налме годымат суаптӱлышым тӱлыман.
СУАТ I праведность, благочестие. Суат илыш дене илаш. Суат айдеме. Суат памаш.

СУАТ II святыня. Калык суат. Религийын суатше. Чумбылат кӱ ‒ марий калыкын суатше.
СУАТВЕР святилище.
СУАТЛАҤДАРАШ освятить. Черкым суатлаҥдараш. Шарныктышым суатлаҥдараш. Пӧртым суатлаҥдараш.
СУАТЛЕ священный. Суатле вер. Суатле кӱсото. Элым аралаш ‒ кажне еҥын суатле порысшо.
СУГЫНЬ завет, заповедь. Тошто сугынь. У сугынь. Библийын лу сугыньжо.
СУГЫНЬЛО напутственный. Сугыньло шомак.
СУГЫНЬО благословение. Тидлан тудо сугыньым кочаже деч налын.
СУГЫНЬШОМАК завещание. Сугыньшомакым тудо эргыжлан возыктен.
СУДИТЛАШ судить, осудить. Осалланен коштмыжлан тудым кум ийлан судитленыт.
СУДИТЛЫМАШ осуждение. Судитлымаш деч тудо садак утлен ыш керт.
СУДЙӦНДАРТЫШ судопроизводство. Судйӧндартышым мемнан дене рушла наҥгаят.
СУДКОКЛА судопроизводство, судебное дело. Судкоклам пала, кузе кӱлеш судышто кутыраш. Судкоклам кошташ (Ӧ.Б.).
СУДКОРНО преступный, уголовный, криминальный. Судкорным кошташ. Судкорныш логалаш. Судкорным тошкаш.
СУДПАША уголовное дело. Тиде осаллык шотышто судпашам тарватыме.
СУЙЫНДО студень. Тӱтыражым суйындо семын теркеш пыштен кочкаш ямдылалтат (Ю.Г.).
СУК 1) порука, ручательство, гарантия. Сукым пуаш. Сукыш налаш иктаж-кӧм. Оргамак тыйын сукет лиеш (Онч.). Кумалыт, мелна нерым налыт, вара тудым тулышко кудалтат: сук лийже, маныт (Ӧ.Б.); 2) обет, зарок. Куштырам ӱштын лук: тушманлан шукертак уло вет тыйын сук (С.Ч.).
СУКАРМУТ штамп, шаблон. Шарнеда Вера Бояриновам, тудынат сылнымут мастарлыкше сукармут деч ойырлен (Ю.Г.).
СУКСО 1) ангел. Кажне еҥын шкенжын суксыжо уло, маныт; 2) святой (о человеке, характере). Суксо илыш. Суксо айдеме. Суксо кумыл. Тый суксо улат, суксо чонан. Тудо суксо дене иктак.
СУКЧО священный. Сукчо сар. Сукчо паша. Сукчо куан. Элым аралымаш ‒ сукчо порыс.
СУЛАЛТШЕ заслуженный, достойный; компенсированный, возмещённый. Шочмо мландылан, йӧратыме Герой-Авалан тиде лиеш эн суапле да сулалтше пӧлек (В.К.).
СУЛАШ откупить, компенсировать. Мыйын машинам шукертак шкенжым сулен. Еҥ кӱшеш ынем иле, шкемым шке сулынем (МЭ).
СУЛЛО заслуженный. Сулло пашаеҥ. Сулло артист. Сулло сӱретче. Нигунам, сӧрвален, сулло лӱмым йодын омыл (Куг.).
СУЛЫКАҤАШ впасть в грех. Ала куку муралта, сулыкаҥын сӧрен шӱдӧ ийым: ку-ку? (В.К.).
СУЛЫШ выкуп; откуп. Аҥыра улат тый, чылт дурак, сулышым налын моштен отыл (С.Ч.).
СУРАДЫМЕ незапирающийся. Сурадыме шондык.
СУРАЛТЫШ замок, молния, застёжка. Тудыжо (Александр Сергеевич) у кемын суралтышыжым луштараш полшыш (В.Б.).
СУРАЛЫМАШ запирание, помещение под замок. Суралымашке логалаш. Суралымаш деч утлаш. Суралымаште шинчаш. Кевыт кечывалым кечыгут суралымаште шинча (Онч.).
СУРАН хром. Суран кем. Суран пальто. Суран пальтоэтше улыс, эше мо кӱлеш (МЭ).
СУРАҤШЕ седой, поседевший. Илалше, сураҥше вуян ӱдырамаш омсам комдык почо (В.Б.).
СУРГУЧЛАШ опечатать. Серышым сургучлаш. Пӧлемым сургучлаш.
СУРЛЫКТАРАШ удовлетворить (потребности), доставить удовольствие. Выньык дене могырым сурлыктараш. Муро дене чоным сурлыктараш. Ойлымет дене мыйым йӧршеш сурлыктарышыч.
СУРРОК подзолистая почва. Мемнан кундемыште утларакше суррок, сандене кинде начар шочеш.
СУРТАН бог языческий (с.-з.). Суртанлан суат Юмылан кумалын сӧрымӧ семынак кумалыт.
СУРТВОДЫЖ домовой. Таргылтыш, суртводыж, ия монь уке, манын туныктат (Ю.А.). Суртводыж шинчеш ӱстелтӧрыш (В.Из.).
СУРТВОЛЬЫК домашние животные. Суртвольыкым ашнаш.
СУРТВУЙ завхоз. Мемнан институтышто суртвуй ‒ ӱдырамаш.
СУРТКАЙЫК домашняя птица. Пӧртанур да Ермучаш ялна воктене лишыл жапыште сурткайыкым ашныме фабрике-влак кушкын шогалыт (МЭ).
СУРТКӦРГӦ домоводство. Сурткӧргӧ сомыллан тунемына.
СУРТОЗА домохозяин. Суртоза колымеке, тудым ватыже алмаштен (МК).
СУРТОЛМО место исчезнувшего дома. Эрге-ӱдыр, монден ялысе аваштым, огыт тол гын кеч суртолмым ончалаш (МЯ). Суртолмо пыдалеш осал дечын (Ӧ.Б.).
СУРТТӦРА хозяин дома. Чынжымак, мыйын ватем ‒ сурттӧра (В.К.).
СУРТӰЗГАР утварь. Тоштерыште тӱрлӧ суртӱзгарым погымо.
СУРТШЫРЧЫК сверчок. Суртшырчык-влакат тиде тымыкым кӱрлаш тоштын огытыл (Г.А.).
СУСУ отрада. Эргым, мыйын сусуэм!
СУСЫН жажда (ММ). Сусыным кандараш утолять жажду. Книга памаш гай: памаш кузе логар кошкышо еҥын сусынжым кандара, книгат тугак ушлан акылым пуа (Куг.).
СУСЫНЛАШ жаждать, испытывать жажду. Вӱдым… вӱдым… сусынлен йӱла уло кӧргем… (В.К.).
СУСЫРГЫШО раненый. Янлыкым налын кертат гын веле лӱй. Сусыргышо янлык кая, арамеш йомеш, пыта (МК).
СУСЫРНАШ страдать. Чернобыль: чон сусырна (М.К.).
СУТЛАШ захватывать, прихватывать. Мер каҥашым погеныт водно. Мландым сутлат яришка тӱшка (В.К.).
СУТЛЫК алчность. Ий еда тыш конден капырым сутлык (В.К.).
СӰАНМАРИЙ поезжанин, участник свадьбы. Сӱанмарий-влак латкандаш имне дене толыныт.
СӰГӦ червоточина. Тудын чоныштыжо сӱгӧ йымен.
СӰГЫГОЛ стерлядь. Сӱгыгол лемлан, чынак, нимо ок шу (В.П.).
СӰРЕТАҤДАШ 1) расписать, разрисовать; иллюстрировать рисунками. Клубым сӱретаҥдаш. Черкым сӱретаҥдаш. Книгам лӱмлӧ сӱретче сӱретаҥден; 2) изображать (лит.). Поснак чӱчкыдын тидым сылнымутчын шӱмсем чакналтышлаштыже, пӱртӱс сӱретым сӱретаҥдымаштыже ужаш лиеш (МЛИ).
СӰРЕТКЕ ненастный, непогожий, серый (о погоде). Таче кече сӱретке, пылан, кече огеш кой, йӱр йӱрнеже (Ӧ.Б.).
СӰРЕТЛЕ образный, колоритный. Сӱретле каласкалымаш.
СӰРЕТЛЕН образно. Сӱретлен каласкалаш.
СӰРЕТЛЫК образность. Тудын серымашыштыже сӱретлык ок сите.
СӰРЕТОЙЫП изображение. Исусын сӱретойыпшо. Омын сӱретойыпшо.
СӰРЕТТӰС образ. Тӱҥ геройын сӱреттӱсшӧ романыште моштен сӱретлыме.
СӰРЕТЧЕ художник. Марий сӱретче К. Егоров кужу ӱмырым илен шуктен огыл (Куг.).
СӰРЗАЛАНАШ вести себя нагло, бесцеремонно, нахальничать. Руштшо еҥ сӱрзалана (ММ). Помыжалтын йогын, кӱ гыч кӱш тӧрштыл, монден тӱняжым, сӱрзаланен (В.К.).
СӰРЗАЛЫК бесцеремонность, дерзость, беспардонность. Тудо шке сӱрзалыкше дене пашаеҥ-влакым шке кидйымакше налаш тӧчыш, но ыш лек, шкенжымак кораҥдышт (Онч.). Илен огытыл нуно тудын нар коктынат, а сӱрзалыкышт дене кок пачаш моктанат (В.К.).
СӰРЗАШТАШ стать заносчивым, нахальным, бесцеремонным, обнаглеть. Эркын эҥер помыжалтын. Чучын, тептерже пытен. Но эр велеш сӱрзаштын (В.К.).
СӰС сосулька. Кылмен кержалтше куэвӱд сӱсым шиште-влак чӱҥгат (Онч.).
СӰСАН озноб. Могырым сӱсан авалтыш. Вероника Александровна… сӱсаным шижын, шокшо коҥга пелен эҥертен шогале (Куг.).
СӰСАНДАРЫШЕ студёный, промозглый. Эше мыланем келша шыже, юарлыме шыже, шӧртнян, киндан, кунам сӱсандарыше йӱр ок шыже, могайым йӧратен, ӱшане, Левитан (В.К.).
СӰСЫР страшный, кошмарный. Шучко, шалавуян ӱдырамаш шинчаштем модеш, ала-куш ӱжеш… Кызытат монден ом керт тиде сӱсыр йӱдым (А.Ф.).
СЫЛНЕШ отличный, превосходный, первоклассный (о чём-л. стоящем внимания, подходящем для чего-л.). Пеш сылнеш материалым конденат ‒ савыктена. «Лада» ‒ сылнеш ӱзгар, налын кертат, ӧрын ит шого.
СЫЛНЕШКЕ прелестный, очаровательный. Сылнешке пӱртӱс. Сылнешке ӱдыръеҥ.
СЫЛНЫК художественность, живописность, красота. Романын сылныкше пӱртӱсым сӱретлымаште.
СЫЛНЫКВЕР достопримечательность. Саде пӱнчӧ воктен эше ик сылныквер уло ‒ тиде тӧр верыште нӧлталт шичше йытыра чоҥга (Пӱр.).
СЫЛНЫКЙӦН художественный метод. Модернизм ‒ XX курымын вес пелыштыже шочшо сылныкйӧн тенденций.
СЫЛНЫКПОГО художественная самодеятельность. Мемнан ялыште сылныкпого концерт лийын. Тудын ӱдыржӧ сылныкпогыш коштеш.
СЫЛНЫКТЫШ художественность. Кӱкшӧ сылныктыш шижалтеш тиде возымаште.
СЫЛНЫЛЫК изящество, прелесть, красота. Сӱретын сылнылыкше. Пӱртӱсын сылнылыкше. Мутын сылнылыкше.
СЫЛНЫМУТШАНЧЕ литературоведение.
СЫЛНЫСАВЫШ художество, художественное творчество. Валентин сылнымут ден сылнысавышлан моткоч шӱман ыле, нуным йӧратен да сайын пален (Пӱр.).
СЫЛНЫСЕМ музыкальное искусство. Теве кузе лиеш улмаш шижаш сылнысемын чонаҥдарыше вийжым (Пӱр.).
СЫЛНЫСӰРЕТ изобразительное искусство. Сылнысӱрет тоштер. Сылнысӱрет мемнан дене чот вияҥын каен. Журналыште мыскара ден йоча произведенийлан, сылнысӱрет ден у мурылан шагал вер ойыралтеш.
СЫЛНЫСӰРЕТ ТӰСВОЗЫШ художественный образ (лит.).
СЫЛНЫСӰРЕТЧЕ живописец. Марий сылнысӱретче-влакын пашаштым ончерыш чумыреныт.
СЫМЫКТЫШ искусство. Театр сымыктыш. Калык сымыктыш. Калык ыштыш-кучыш сымыктыш народно-прикладное искусство.
СЫМЫКТЫШШАНЧЕ искусствоведение. Сымыктышшанче доктор. Сымыктышшанче кафедр.
СЫМЫСТАРЫШАН притягательный, привлекательный, соблазнительный. Сымыстарышан ончалтыш. Сымыстарышан шыргыжал колтымыжо рвезын кумылжым савырыш.
СЫНАҤАШ приобретать вид, форму, формироваться. Тудын сӱретше сынаҥеш. Ушыштем героем сынаҥаш тӱҥале.
СЫНАШ 1) изучать. Калык йӱлам сынаш кӱлеш. Тидым чылажымат ужна, ойлымышт йӧрдымӧ улмым сынен палышна (МК). Имньым кычкен ончышаш, ала кая, ала уке, сынышаш верчын (Ӧ.Б.); 2) исследовать, расследовать (вести следствие). Прокуратурышто еҥым пуштмо нерген пашам сынаш тӱҥалыныт.
СЫНДЫМЕ невзрачный. Сындыме еҥ. Сындыме сӱрет. Сындыме пӧрт.
СЫНЛЕ миловидный, пригожий. Сынле чурий. Сынле ӱдыр.
СЫНЫЗЕ следователь. Полицийыш самырык сынызе толын. МУР-ысо ик вӱдышӧ пӧлкан сынызыже-влак, ятыр арня лиеш, тӱрлӧ уверым погеныт (МЭ).
СЫНЫМАШ следствие. Кевытым толымо шотышто сынымашым самырык сынызылан ӱшанен пуэныт.
СЫҤЫСА кризис. Америкым сыҥыса кыра (О.И.). Российым сыҥыса лунчырта.
СЫҤЫСАЛЫК опасность (стихийная). Коштмо корныштыжо сыҥысалыкым ит ыште (Кум.м.).
СЫРАГУДО пивная. Сырагудышко калык тич темын.
СЫРАРУ дрожжи пивные. Кевытыште сырарум нальым, сырам шолтынем.
СЫРЕШТАШ гневаться. Пашаште южгунам сырешташат верештеш.
СЫРТЫК гнев (ММ). Сыртыкше дене ала-мом ыштен кудалташ ямде.
СЫРЫШЫН сердито. ‒ Ида орадылане! ‒ сырышын ойлен тудо (Куг.).
Т
ТАВАДАҤЛЫК преимущество. Мыйын дене таҥастарымаште тудын нимогай тавадаҥлыкшат уке.
ТАВЕ рычаг, дубина. Таве дене клатым, пӧртым, кӱм нӧлталыт (Ӧ.Б.).
ТАВЫЛ незаконнорождённый. Ача деч посна шочшо рвезым тавыл маныт (Ӧ.Б.).
ТАВЫЛАШ приподнять рычагом, поддеть. Пӧртым тавылем пырня дене (Ӧ.Б.).
ТАВЫЛДЫК подкидыш (Х.П.).
ТАВЫШ 1) прибыль. Тавыш уло гын веле ужалет. Муным ужалышым, тавышыже шуко кодо (Ӧ.Б.); 2) трофей. Сонар тавыш. Кредалмаште мемнан-влак шуко тавышым руалтен налыныт.
ТАГАНЛАЛТАШ подковаться, научиться. Эртыше илыш у тукым дене таганлалтшаш (Онч.).
ТАГАШЫЛ баранина. Тагашыл укеште ‒ мераҥшыл шопшар (В.К.).
ТАГЫЛГАШ загрязниться, испачкаться. Вургем тагылген. Кид тагылген (Ӧ.Б.).
ТАГЫНАВУШ плоскодонка (лодка). Вӱдшын келгыжым шинчем ыле гын, тагынавушешет ом шич ыле (КМ).
ТАЗАЛЫКАРАЛЫМАШ здравоохранение. Тазалыкаралымаш министерстве. Тазалыкаралымаш пытартыш жапыште элыштына саемын.
ТАЗЫЛГЕ сомнительный, скользкий (о деле, поступке). Тудо тазылге корныш шогалын. Тудо ала-могай тазылге паша дене пӧрдеш.
ТАКМАКЛАШ распевать частушки. Чын такмакше мом такмакла гын? (МЭ).
ТАЛА кузов. Орва тала. Машина тала. Еҥ-влак машина тала гыч волен шогальыч (МЭ). Я мыйын туп-вачылык огыл талам лывырталше воз? (В.К.).
ТАЛВАШ покатый. Талваш мланде. Талваш корно.
ТАЛВЕ 1) чресла; пояс (талия). Ожно кажне марий ӱдырамашын талвыштыже кӱзӧ кечен. Тушманын вий тале ‒ куралышт талве кадыр керде, пӱгыр йоҥеж, пуйто кишке лоҥеш (В.К.); 2) ножны для топора, ножа. Талвыш товарым чыкен, чодыраш каен.
ТАЛВИЙ стойкость, непоколебимость. Сар годым марий-влак шке талвийыштым ончыктеныт. Таче «Талвий» лаштыкын унаже журналист М. Матвеев (Куг.).
ТАЛГЕШТАШ раззадорить, распалить. Марийже ватыжлан ойла, таче мый тыйым талгештем, манеш, вара шелын пуа ‒ ватыже талгыжеш, туманлаш тале лиеш (Ӧ.Б.).
ТАЛГЫЖАШ I 1) парить, реять. Вараш талгыжеш, йыр пӧрдеш, чывым ваҥа (Ӧ.Б.); 2) плавно плыть, скользить по воде. Комбо талгыж коштеш вӱд ӱмбалне (Ӧ.Б.). Пырня талгыжын йоген кая вӱд ӱмбачын, огеш пӧрд (Ӧ.Б.).

ТАЛГЫЖАШ II раззадориться, распалиться. Вате талгыжеш (пеш тале лийын, йылмыже ок логал, тунар туманла). Талгыжеш веле, еҥ дечат вожылмо тептерже уке. Уремыш лектын шогалешат, талгыжын ойлен шога, талын ойла, эркын ок ойло (Ӧ.Б.). Тҥ. талешнаш.
ТАЛЕ поляна. Ой, луй модеш, луй модеш кугу чодыра тальыштет (П.Л.).
ТАЛЕШНАШ усилиться, убыстриться. Мардеж талешна. Йӱр талешна. Корштымо талешна. Шыде талешна.
ТАЛЕШТАРАШ активизировать, усилить, сделать быстрым. Пашам талештараш кӱлеш. Мый тыйым вашке талештарем, моткоч тале, писе лият.
ТАЛКА неглубокий, мелкий. Талка нӧреп. Талка упш. Талка вӱдеш пуш шинчеш (Ӧ.Б.).
ТАЛКАВЕР мель, отмель. Йоча-влак талкаверыште йӱштылыт.
ТАЛКАЙОГЫН перекат. Талкайогын ӱмбалне тӱтыра нале.
ТАЛПЫН плеск (ММ). Вӱд талпын. Теҥыз талпын.
ТАЛПЫНАЛТАШ плескаться. Оҥгемын, вӱд толкыналтеш, тура сереш талпыналтеш (В.Д.-О.).
ТАЛПЫНАЛТМАШ плескание. Теҥыз талпыналтмаш чоным ласкаҥда.
ТАЛУКАШ годовой, годичный. Таче ачамын талукаш кечыже. Пушеҥгын ийготшым талукаш оҥго-влак дене палат.
ТАЛЫШЖАП разгар. Тудо паша талышжапыште толын пурыш (РМС).
ТАЛЫШНЫКТАШ ускорить, убыстрить. Терыс шурныгушмым талышныкта (ММ).
ТАМАКПУНДЫШ окурок. Уло взвод когарта тамакпундыш ден тӱрвым (В.К.).
ТАМГАЛАШ помечать, отмечать, делать отметку. Айдемын поро чоныш точкым ир шӱлыш тамгален коден (Онч.).
ТАМЛӰПШЫК благоухание. Пӧлем духин тамлӱпшыкшӧ дене авалтын. Олык мучко пеледыш тамлӱпшык нерым чыгылта.
ТАМЧУЧЫК сладострастие. Тамчучык ‒ моткоч кугу шижмаш, тудым эре кучаш ок лий.
ТАМШИЖМЫК вкус. Тиде сӱретче моткоч шкешотан тамшижмыкше дене ойыртемалтеш. Дегустаторын тамшижмыкше моткоч пӱсӧ улмаш.
ТАНЫК свидетельство (показание, подтверждение факта). Тидын нерген пошкудына гына таныкым пуэн кертеш.
ТАНЫККАГАЗ свидетельство (документ). Мужыраҥме нерген таныккагаз. Мужыраҥмым шӧрымӧ нерген таныккагаз. Шочмо нерген таныккагаз. Колымо нерген таныккагаз.
ТАНЫКЛАНДАРАШ освидетельствовать. Мом ужмем таныкландарен кертам.
ТАНЫКЛАНДАРЫМАШ освидетельствование.
ТАНЫКЛЫМАШ свидетельство (процесс). Судышто таныклымаш.
ТАНЫКЪЕҤ свидетель. Судышко тудо таныкъеҥ семын толын ыле.
ТАҤАС состязание, соперничество. Ӱчаш пайрем але каче таҥас.
ТАҤАСЛАШ соперничать. Таҥаслаш лектын апшатем пазарыш (В.К.).
ТАҤАСТАРТЫШ пропорция (РМС). Геометрий таҥастартыш. Арифметике таҥастартыш. Эмым тыгай таҥастартыш дене ыштыза: ик ужашыже шудо, кок ужашыже вӱд лийшаш. Вияш таҥастартышан прямо пропорциональный. Мӧҥгешла таҥастартышан обратно пропорциональный.
ТАҤАСТАРЫМАШЛЫК относительность. Таҥастарымашлык теорий теория относительности.
ТАҤАСТАРЫМЕ относительный. Южын таҥастарыме вӱдыжгылыкшӧ.
ТАҤАСЫШ состязание. Кидвийым тергыме таҥасыш дене пижын ончышна.
ТАҤВАТЕ 1) жена сотоварища по молению. Юмындаҥлан кумалтыш вургем семын солыкым сакеныт, таҥватылан ‒ шовычым (МЭ); 2) подружка, приятельница. Таҥватыжлан Окси пичкаен каласкален, кӧ тугай Макси.
ТАҤГЫЛЕ тугой, упругий. ‒ А тидыже мо? ‒ Таҥгыле изи чумыркажым (чызыжым. ‒ авт.) ‒ руалткала (Онч.).
ТАҤДЫШ степень (РМС). Кӱшыл таҥдыш. Таҥастарыме таҥдыш. Кумшо таҥдыш орден.
ТАҤЛАЛТАШ совмещаться, сочетаться, совокупляться, связаться узами. Илышын сылнылыкше шонымашын поянлыкше дене таҥлалтеш (В.К.).
ТАҤЛАЛТМАШ узы (родственные и т.д.). Келшен таҥлалтмаш. Йӧратен таҥлалтмаш. Иза-шольыла таҥлалтмаш.
ТАҤЛАНАШ сдружиться, подружиться. Ик Шуарнур марий моткочак мый денем таҥланыш (Ю.Г.). Вара семын йӱаш йӧратыше марий-влак таҥланышт (МЭ).
ТАҤЛАШ выбирать; сопоставлять. Коҥганурын качыже шемыжым-ошыжым таҥлалеш (Муро). Шилай-милай сар шӱшпыкшӧ куэрла вуйым таҥлалеш (Муро). Шанчызым тунемдыме дене таҥлаш ок лий. Йыдалым таҥла спутникнан макет дене (В.К.). Ме, марий поэт-влак, ятыр шотышто творческий ошкылнам тудын (М. Казаковын) ошкылжо дене таҥлена (В.К.). Нуно кугурак тукым-влакын вӱршерышт дене шке вӱршерыштым таҥлат (В.К.).
ТАҤЛЕ дружеский, дружественный, приятельский. Кажне айдеме муро дене лишыл да таҥле кылым куча (Онч.). Пеш таҥле мемнан еш, ик сай ойым кычалеш (С.Ч.).
ТАҤМАРИЙ приятель. «Кол» манын шуктышым веле, Валерий таҥмарийже-влаклан йыҥгыртышат (МЭ). Кушкыжыктен колтем «таҥмариемым» ‒ тӧргыжӧ, кӧ дечын шочмым монден! (В.К.).
ТАҤОГЫЛАЛТАШ раздружиться; сбиться с такта. Ме тудын дене ӱмаштак таҥогылалтна. Баян дене шоктымыжо годым тудо кенета таҥогылалт кайыш.
ТАҤ-ТАҤАС дружелюбно. Кас кечышке шӱкалыт аван еш шочшышт гай илаш лач таҥ-таҥас (А.Арс.).
ТАҤӰДЫР приятельница. Орина таҥӱдыржым вучен шуктыш.
ТАПНАШ 1) намереваться на что-л. (ММ). Имне налаш тапна (Ӧ.Б.). Рвезе ӱдыр налаш тапна (Ӧ.Б.). Мый Тендан деке ик тыгай йодыш дене савырнаш тапнынем; 2) явиться, оказаться. Мыят тудо верыш миен тапнышым.
ТАР плата. Паша ыштыме таржым тӱлен огыл. Паша ыштыме тарым мыняр пуа? (Ӧ.Б.). Тиде пашамлан могай тарым пыштеда?
ТАРАЖА 1) бревно, жердь (перекинутые через речку, овраг и т.д.); 2) опасность. Вӱд гоч ик ломашым веле пыштеныт, ломаш лӱҥгалтеш веле вончымо годым; тиде таража вачын вӱдыш пуреҥгаем, манам, каяш ок лий. Таража валне шогем, шкат пуреҥгаем ала-мо? (Ӧ.Б.).
ТАРАЙЛАНАШ рдеть, пламенеть. Каваште шикш гай вичкыж пыл шуйнылын тарайлана (М.Ш.).
ТАРАН настроение, настрой, душевное состояние. Пашалан таран уке.
ТАРАНАШ настроиться, загореться желанием; возбудиться. Ӱдыр марлан каяш таранен. Рвезе кем налаш таранен. Кинде мотор шочеш, чон тарана (йывырта) (Ӧ.Б.). Шалавуй йолташыштым койдараш таранышт ӱдыр-влак (Онч.). Но «физик-лирик» формулым шуктен, возаш таранышым почеламутым (В.К.). Тҥ. кумылаҥаш.
ТАРАНЫШ усердие, прилежание. Эргым тунеммаште таранышым ончыктыш.
ТАРАТАШ настроить на что-л. Йӱаш тараташ. Калык ваштареш тараташ.
ТАРАТЫМАШ настраивание на что-л. Шке шочмо йылмыже ӱмбаке вес семын ончалаш таратымаш марий мерсотын таче ик эн кугу азапше лийшаш (Куг.).
ТАРВАТЫК двигатель. Машинан тарватыкше. Мотоцикл тарватык. Ракете тарватык.
ТАРВАШ стружка. Оҥам пужарыме годым тарваш лектеш.
ТАРГАШ страдать, мучаться; нуждаться. Кинде деч посна таргем. Шемыште таргем, шӧр уке, ушкал лийын огыл. Тарген илем, кочкашат уке, оксат уке (Ӧ.Б.).
ТАРЕШ за счет. Мыняр еҥын илыш тареш ӱмыретше кужемын? (В.К.).
ТАРЕШКЕ наёмник; наёмный. Кадарым тарешке африкан-влак аралат. Тудын изаже тарешке армийыште кредалын.
ТАРЕШЛАНАШ 1) нести службу, служить. (Анна) юмынпӧрт деч кораҥын огыл, йӱдшӧ-кечыже кумалын да, пӱтым кучен, Юмылан тарешланен (ЛПУ); 2) служить (в наёмных войсках). США-н армийыштыже мыйын ик палымемат тарешланен.
ТАРЗЫЛАНАШ батрачить. Изаже ала-кушто тарзыланен коштеш.
ТАРЗЫЛЫК батрачество. Тулык рвезак эрла, пидын йыдалжым, ял поянлан кая тарзылыкеш (В.К.).
ТАРКАТА короткий; маленький. Тарката пырня. Тарката мыжер. Тарката пуч. Тарката ведра.
ТАРОКСА оклад, ставка. Мыйын тарокса кугу огыл.
ТАРШӰРАШ пшено. Ик кило таршӱрашым нальым.
ТАТ момент, миг, мгновение. Ик татыште. Ала-могай татыште лектынат шуктыш. Татым налаш прийти в себя. Татым нальыч? Йӧра тугеже (Онч.).
ТАТУЛЫК единодушие, согласие, солидарность. Татулык уло гын калык коклаште, илыш ворана. Татулык виктарыже тӱням.
ТАТЫР известь (ММ). Шулыктарыме татыр гашеная известь.
ТАУШТЫМЕ благодарственный. Тауштыме серыш.
ТАЧЫГОДСО сегодняшний, нынешний. Мый тачыгодсо марий-влак нерген мутым лукнем ыле.
ТАЧЫЛЫК актуальность, современность; актуальный. Пашан тачылыкше лӱмжӧ гычак коеш. Тачылык йодыш. Тачылык паша.
ТАЧЫСЫЛЫК актуальный, современный, сегодняшний. Тиде теме пеш тачысылык. Тачысылык илыш дене илаш.
ТЕВЫК образец. Тиде тыланда тевык лиеш. Книга мучаште тевыкым пуымо.
ТЕГЫТЛАШ смолить. Пырням тегытлаш. Пӧртвуйым тегытлаш. Ӧрдыжшат (ташламан) тул-дӱл ‒ тегытлыме гай (В.К.).
ТЕКШЫРАШ испытать (проверять). У машинам текшыраш. Техникым текшыраш. Самолётым текшыраш. У пашаеҥым текшыраш.
ТЕЛЕОНЧЫКТЫШ телепередача. Йошкар-Олаште телеончыктышым 1961 ийыште колташ тӱҥалыныт.
ТЕЛЕСЕРГА телеантенна. Оласе пӧртвуйлаште телесерга-влак нӧлталт шогалыныт.
ТЕМДАЛТЫШ след, отпечаток; оттиск. Шола вуйвичкыжыште ‒ парня темдалтыш гай пуля сусыр (Ф.М.). Статьян темдалтышыжым нальым.
ТЕМДЕН-ТЕМДЫМАШ необъективность, тенденциозность, предвзятость. Докладчикын ойлымаштыже ала-могай темден-темдымаш шижалте (Онч.).
ТЕМДЫМАШ давление. Вӱр темдымаш. Юж темдымаш. Йыръюж темдымаш.
ТЕМДЫМЫЛЫК ненасытность, алчность. Тудо темдымылыкшылан кӧрак илышыжым кошартыш.
ТЕМЛЫМГАГАЗ рекомендация. Темлымгагазым Совмин пуэн (Онч.).
ТЕМШАН питательный, сытный. Темшан кочкыш.
ТЕМЫШ чувство достаточности, сытости. Тудын темышыже уке.
ТЕҤГЕЧЫСЫЛЫК прошлое, минувшее. Тый теҥгечысылык йодышым нӧлталынат. Теҥгечысылык илыш дене илаш ок лий таче.
ТЕҤЫЗЙОЛ пролив. Азий деч Америкым Беринг теҥызйол ойыра.
ТЕҤЫЗЛАНАШ колыхаться, волноваться; обволакивать. Шурно пасу теҥызлана. Пыл теҥызланен кӱза. Йӱр теҥызлана. Юмо теҥызланен пура, тунам вара кечак-пелак йӱр йӱреш (Ӧ.Б.).
ТЕҤЫЗОҤ прибой. Теҥызоҥ кӱан серым лупша.
ТЕҤЫЗОРЖА коса морская (ММ). Курш теҥызоржа сер воктене ятыр меҥгышке шуйна. Кум пычалзе кая теҥызоржашке (ММ).
ТЕҤЫЗЧЕ моряк. Мыйын изам теҥызче. Теҥызче-влак чолга айдеме улыт.
ТЕПТЕҤЫЗ океан (ММ). Атлантик тептеҥыз. Российын флотшо тӱнямбал тептеҥызыш лектын.
ТЕПТЕРЛАШ упорядочить. Вуйлатыме пашам озанлыкыштына тептерлаш кӱлеш.
ТЕПТЕРЛЕ толковый, дельный, деловой. Тептерле мутланымаш лие. Тептерле ойым пуаш.
ТЕПТЕРЛЫК способность; сообразительность, сметливость. Диссертацийым возаш тудын тептерлыкше ок сите. Вӱдыштӧ ияш шагал тептерлыкем (В.Д.-О.).
ТЕПТЕРЛЫН разумно, рассудительно, трезво. Тептерлын мутланаш. Тептерлын ончаш илышым. Илыман тептерлын мӧҥгыштӧ (Онч.).
ТЕРГЕР инспекция (РМС). Корно тергер. Кол тергер.
ТЕРГОРНО зимник. Ял деч умбакыла тергорно пеҥгыде (А.Ф.). Пакча воктенак чодыра участкыш тергорно пура (Ф.М.).
ТЕРГЫЗЕ инспектор. Корно тергызе.
ТЕРГЫШ 1) контроль. Тергыш комиссий. Кугыжаныш тергыш; 2) испытание. Илыш тергышым сеҥаш тыгай-влакын вийышт ок сите.
ТЕРДЫВЕР 1) шалун, проказник, озорник. Мемнан кумшо участкыште эн тердывер айдеме Букетов Филипп (Ю.Г.); 2) изумление. Шем ячокын Ивачокын мурен шогымо вер. Тушто мо? Ужат мо? Могай вет тердывер (С.Ч.).
ТИТАК 1) преступление (ММ). Ала йоҥылыш паша лийын, ала титак паша лийын, вӱчкен-товылен нал (Кум.м.). Тҥ. осалчык; 2) проступок, провинность. Мый таче титакым ыштышым: кӧршӧкым пудыртенам (Ӧ.Б.).
ТИТАКАН обвиняемый, подсудимый. Суд залыш полиций кидкепшылан титаканым вӱден пуртыш.
ТИТАКЛЫММУТ приговор. Судья титаклыммутым шагат утла лудо.
ТИТАКМУТ обвинение. Шинчалан титакмут да шере-шопо манеш-манеш пӱтырен гын, вольнан сӱретлен пуаш мут ок сите (Ю.Г.).
ТИЧВӰДАН полноводный. Эҥер, тичвӱдан, пелыж наре пуча (В.К.). Йол йымалне, кечыйол дене шийын-шӧртньын модын, тичвӱдан Юл куатле вӱд оражым ласкан волта.
ТИЧМАШАҤДАШ возместить, восполнить. Йӱлен кайыме дене эҥгекыш логалмым кугыжаныш тичмашаҥдышаш. Савырголтыш годым эҥгекыш логалмым кугыжаныш мынярже тичмашаҥдыш.
ТИЧМАШТАРАШ восполнять. Илышем паша тичмаштара. Уржа пасу гына чоным тичмаштара (М.Ш.).
ТИШТАЛТАШ отпечататься. Тудын кем кышаже ошман сереш пеш раш тишталт кодын.
ТИШТАШ пометить, ставить знаки. Тага, шорык шуреш, имне эрдеш тиштым тиштем.
ТИШТЕ знак, символ, тамга. Пушеҥгеш тиштым ыштат палаш корным (Ӧ.Б.). Товар дене кожеш тиштым лодкала (Ӧ.Б.). Марий-влак ожно тиште дене возеныт (Онч.).
ТИШТЫЛАШ запечатлеть, зафиксировать. Тиде татым тиштылен нал. Мемнан тачысе илышым тиштылен кодаш кӱлеш.
ТИЯК грамотный. Марий коклаште ожно тияк шагал лийын.
ТОВАҤДАШ запутать; усложнять. Тиде поэмым южышт куштылго йылме дене, сайын, утыждене товаҥдыде возымо произведенийлан шотленыт (В.К.).
ТОВАҤШЕ запутанный, сложный. Садланак тиде проблеме тыгай келге да товаҥше вожан (В.К.).
ТОВАРЗЕ плотник; рубщик. Товарзе пӧртым руа.
ТОВАТМУТ клятва, обещание. Он Лениным ужын, аклен да тунемын, пуэн товатмутым илаш тудын семын (В.К.).
ТОВО путаница; путаный; путаник. Тово шонымашан. Тый, тово, кугыжам ит тӱкӧ (К.В.).
ТОВЫК: кынер товык локоть (анат.); пулвуй товык коленная чаша (анат.).
ТОВЫЛ милость. Кугу Юмо, товыл ыште.
ТОВЫЛАШ миловать. Калыкым товылен илыза.
ТОВЫЛГО милостивый, благосклонный. Товылго ончалтыш.
ТОВЫРА состояние (богатство). Савырголтыш жапыште южышт кугу товырам поген ситарышт.
ТОВЫЧА средства (денежные, материальные). Суртым угыч погаш кушто тудын товычаже? (А.Арс.).
ТОГЕДАШ толковать. Омым тогедаш. Мутым тогедаш.
ТОГЕДЫМАШ толкование. Мутым тогедымаш.
ТОГЕДЫМЕ МУТЕР толковый словарь.
ТОГЫМ обод. Орава тогым.
ТОГЫМАН имеющий обод, с ободом. Кӱртньӧ тогыман орава.
ТОДМО плетёный. Олымбал, ӱстел, тодмо пӱкен коеш (Онч.). Тыгыде ний дене тодмо йыдалже сӧралын койын кеча.
ТОДЫЛАЛТЫШ преломление. Волгыдыйол тодылалтыш.
ТОДЫЛТЫШ перелом. Кидлу тодылтыш кушкын ок керт. Курым тодылтышышто марий илышыште шуко вашталтыш лийын.
ТОДЫШТАЛТШЕ исковерканный, поломанный. Кужу ӱмыр разым тодмыла тодышталтше лекте (Онч.).
ТОЖАЛЕ разумный, рассудительный (ММ). Тожале еҥ.
ТОЖАЛЫК благоразумие, рассудительность. Ты йодышым решатлыме годым тудо шке тожалыкшым ончыктыш.
ТОЗАН мираж. Ото ‒ тӱсдымӧ тозан, огеш колто пушым (В.И.).
ТОЙЛАНАШ блестеть (бронзой), становиться золотисто-коричневым. Ир мардеж поген тойланыше лышташ-влакым (А.Г.).
ТОЙЛАШ бронзировать, сделать бронзовым. Самоварым тойлымо. Кече нунын йӱштылмӧ эҥерыштым тойлен (В.К.).
ТОЙЫМЙӰЛА ритуал погребения. Тойымйӱла кевыт. Тойымйӱла суап ритуальные услуги.
ТОК полновесный. Ток пырчыже кумлукан (В.К.).
ТОКМАК 1) изуродованный. Кидше токмак. Токмак пушеҥге. Токмак парня; 2) тупой (мат.). Токмак лук; 3) бесталанный. Токмак поэт. Токмак еҥ, кутыраш ок мошто (Ӧ.Б.).
ТОЛАШТАРАШ муштровать. Армийыште салтак-влакым чот толаштарат.
ТОЛДАШ шествовать. Ешым шырге чумырен, демонстрацийышке толдышна.
ТОЛДЫМАШ невозвратимое, безвозвратное (о месте). Палтын мо, тек лийже тудо. Ом лӱд мый каяш толдымашке (А.В.).
ТОЛКЫНАҤДАШ 1) волновать (воду). Мардеж теҥызым толкынаҥда; 2) завивать (волосы). Ӱпыштым кузе йылгыжтарен, овартен, толкынаҥден шындыме (Ю.Г.).
ТОЛКЫНДАРАШ 1) волновать (воду). Мардеж теҥызым толкындара; 2) рассказывать без умолку. Такмак ден йомакым Сӧлеш эҥерла толкындара (И.К.).
ТОЛКЫНЛАНАШ волноваться, колыхаться. Теҥыз толкынлана. Уржа толкынлана. Тҥ. толкыналташ.
ТОЛКЫНЛАШ волновать, колыхать, зыбиться. Мардеж толкынла теҥызым, уржам. Вӱд толкынла.
ТОЛТАШ снабжать (ММ).
ТОЛТЫЗО снабженец. Толтызо-влак пашам начар ышташ тӱҥалыныт.
ТОЛТЫМО прич. от толташ. Ял калыкым сату дене толтымым саемдаш кӱлеш.
ТОЛШО-КАЙЫШЕ пассажир. Вокзал тич толшо-кайыше-влак погыненыт.
ТОЛЫЗО грабитель. Колызо ‒ эҥерым, ерым толызо (В.Д.-О.).
ТОЛЫМАШ разорение, опустошение. (Толеш) капыр тӱча! Ток илышым толымаш вуча (В.К.).
ТОМ 1) ядро, семя плода (биол.). Кечшудын томжо. Пӱкшын томжо; 2) ядро (физ.). Мландын томжо. Атомын томжо. А физик-влак вуянче атом томым томлат, Степанов Альберт манмыла (В.К.).
ТОМАМ средний (среднего размера). Томам пушеҥге. Томам пӧрт. Томам имне, кугуат огыл, изиат огыл (Ӧ.Б.); 2) подходящий, годный. Томам кем: огеш пызыре, огеш ише, кугу огыл, изи огыл (Ӧ.Б.). Томам вургем, капешыже пижын веле (Ӧ.Б.). Тҥ. лач, лачак веле.
ТОМАМЕШТАШ ухудшиться, испортиться. Георгий Иванович, паша томамеште вет (Ю.Г.).
ТОМДЫМО пустой (о семени). Озажын нӧлтшӧ вуйжо ‒ томдымо парча, шинчаштыже ок кой шоныш, албаста (В.К.).
ТОМЛАШ отвергать, браковать; отклонять. Томлен-томлен, кугу тумнажымак нале (Ю.Г.). Сар пашам тетла шым томло (Ю.Г.). Ала мыйын ямдылымем (кочкышым) томледа? (М.Р.)
ТОМСЫК удовольствие, желание (сильное), наслаждение, услада. Шылым томсыклан веле кочкеш. Томсыклан кая кожлашке. Томсыкеш ужмыла тольым родо-шамычым (Ӧ.Б.). Шыл укеште шодат томсык (КМ). Но ушкалым, вийдыме вӱдым да тамдыме шудым томсык шылыш да ӱйыш савырыше поро юзым, вашталташ огеш лий нимо ден нигунам (В.К.).
ТОМСЫКЛАШ делать радостным, приятным; услаждать. Томсыкла корнынам нужнарак корно курго (В.К.).
ТОМЫР неповоротливый, неуклюжий. Томыр рвезе. Миклай томыррак Сапашым чактара веле (В.Л.).
ТОНАШ отказываться, отрицать. Вате тона. Тонен шогет, тыяк шолыштынат (Ӧ.Б.).
ТОҤГАК обрубок, культя. Пушеҥге тоҥгак. Кидше уке, тоҥгакше дене веле кучаш толаша.
ТОҤГАТА затверделый, жёсткий. Тоҥгата эгерче. Тоҥгата корно, пеш рӱчкала (Ӧ.Б.).
ТОП 1) мяч; 2) снаряд артиллерийский. Ужат, пушко гыч лӱйымӧ топ толын возын пудештын, тулжо кузе шыжа (Я.Э.).
ТОПКАТАҤАШ плотнеть. (Юрка) ынде авам ден Валентин семынак кечын топкатаҥеш (Г.П.).
ТОПНАШ попасться, влипнуть. Кудал эрташ кӱлеш, топнаш гына огыл (Онч.).
ТОР I гнедой (о масти лошади). Тор алаша. Тор имне, йошкаргат огыл, шемат огыл (Ӧ.Б.).

ТОР II пуща. Беловеж тор. Торышто коштам (Ӧ.Б.). Йӱлыкш тор гарь. Йӱлыкш торышто эҥыж шочеш (Ӧ.Б.).
ТОРАЛЫК расстояние, удалённость, отдалённость. Колышташ лӱдшӧ-влакым эҥгек, корным пӱчкын торалык шеҥгек (В.К.). Торалык мыланна чарак огыл, каена (Онч.). Олан торалыкше илышым изишак нелемда (Онч.).
ТОРАМДЫЛАШ раздвигать, разъединять. Пӱкен-влакым торамдылаш.
ТОРАН скверный, паршивый, никудышный. Корно торан, тӱрлӧ вере тӱрлын кадыргылеш (Онч.).
ТОРАҤАШ отходить, отдаляться, удаляться. Чот куанем, эмжым тӱрвыштем шижам гын, кас вашешат тораҥеш кавадӱр (Ф.И.). Йоча ачаж деч, аваж деч тораҥеш (Ӧ.Б.). Еҥ-шамыч тораҥыныт, кок могырыш каят, койын веле тораҥыт (Ӧ.Б.).
ТОРАТ дальность, расстояние. Пычал меҥге торатыш лӱен кертеш. Тылзан йӱдым пел меҥге торатыш раш коеш.
ТОРЕШЛАЛТШЕ перекрещённый. Торешлалтше тоя. Торешлалтше корно. Торешлалтше линий.
ТОРЕШЛЫК поперечность, поперечник. Оҥан торешлыкше 20 см. Ӱстелын торешлыкше ик метр лиеш. Вынерын торешлыкше. Тҥ. лопкыт.
ТОРЕШМУТ возражение; протест. Тимош ик торешмутымат ыш пелеште (В.Л.). Прокурорлан торешмутым возаш.
ТОРЕШУРЕМ переулок. Изаммыт торешуремыште илат.
ТОРЖАҤДАШ 1) ожесточить, делать грубым, суровым. Илыш чоным торжаҥда (Г.Г.); 2) насупить, нахмуриться. Пӱнчӧ кӱшыч ӱлык ончале, шинчавунжым торжаҥдыш кожат (В.К.).
ТОРЖАШТАШ огрубеть, зачерстветь. Мемнан дене лирике торжаштын, ӧреш Чалай Васлий шкежат (В.К.).
ТОРЙОЛ вестовой, курьер, гонец. Купринын «Поединок» повестьыштыже тӱҥ геройын торйолжо марий лийын. Аваже редакцийыште торйоллан ыштен. Кевытыш торйолым куржыктыза-ян.
ТОРЛАНАШ 1) путаться, мешаться. Ит торлане йол йымалне (Ӧ.Б.); 2) беспокоиться, хлопотать. Ӱшанен пуэм. Вес редактор нерген да монь торланышаш уке (В.К.).
ТОРМЫЛАН с искривлёнными ветвями. Тормылан-тормылан куэтым шындышна, тормылажым тӧрлатен толашышна (Муро).
ТОРТА бестолочь, дурак, глупый. Еҥ торта коклаш келша торта гына шке имньыжым кычкаш (В.К.).
ТОРТАШ разобщать, разлучать. Илыш тошто йолташ-влакым тортен. Электровоштырым торташ.
ТОРТЕН КОШТАШ избегать (ММ). Тый мый дечем молан тортен коштат?
ТОРТЫК промежуток. Кок пӧрт коклаште изирак тортык уло.
ТОРЧАК костыль. Эрта, торчакыш эҥерталын, пелйолан салтак (В.Р.-Г.). Кӱртньыгорным корнышко лукмеке, ӱшанат эн сай пашазылан ший торчакым пералтен шындаш (В.К.).
ТОШКАЛТЫШ ступень, период, фаза. Революций деч варасе марий литератур йылмын вияҥме корныштыжо кум тошкалтышым ончыктат.
ТОШКАЛТЫШМУЧАШ крыльцо. Чон луштарыме амал дене (Япык) тошкалтышмучашке лектын шинчеш (Онч.).
ТОШКЕМДАШ освоить (место), обжить. Сӧреман мландым тошкемдаш. Тошто годсо маска верым тошкемденыт шемер-влак (ЙК).
ТОШКЫМОРВА велосипед. Мый воктечше умбакыла ошкылам, я тошкыморва дене кудалам (Ю.Г.).
ТОШТАЛГЕ обветшалый, ветхий. Тошталге пӧрт. Тошталге пальто.
ТОШТЕММУТ притча. Давид илымыже годым ятыр тоштеммутым коден (Ф.М.).
ТОШТЕР музей. Калыкле тоштер национальный музей.
ТОШТЕРЗЕ музейный работник. Лишкыже миен ончемат, шиждегече эрдым перен колтем: тоштерзын чурийже ‒ марий чурий (МК).
ТОШТОЙ предание. Юмынӱдыр нерген тоштой. Акпатыр нерген тоштой.
ТОШТШО смелый, бесстрашный. Тоштшо тушманым тошка.
ТОШТЫГОДСО первобытный. Тоштыгодсо айдеме. Тоштыгодсо кашаклык.
ТОШТЫЕҤ предок, пращур. Тоштыеҥ йӱлам шукташ. Тоштыеҥым кычкыраш. Тоштыеҥ ой.
ТОШТЫЕҤОЙ сказание (лит.).
ТОШТЫЖАП старина, древность, далёкое прошлое. Эше тоштыжап годымак марий-влак серкален моштеныт.
ТОШТЫЙӰЛА ИЛЫШЙЫЖЫҤ первобытное общество. Тоштыйӱла илышйыжыҥ годсо айдеме пӱртӱс лоҥгаште илен.
ТОШТЫК смелость, бесстрашие. Йӱдым шкет чодыраш каяш тудын тоштыкшо ок сите. Рвезе моткоч мызырий, нимогай тоштыкшо уке.
ТОШТЫМАРИЙ прамариец. Тоштымарий-влак Юл вес велне иленыт. Изиэм годым кугу ийготан еҥ-влакын тоштымарий нерген тӱрлын кутырымыштлан нимынярат ӱшанен омыл (Куг.).
ТОШТЫН ОНЧАШ осмелиться, дерзнуть. Мый Тендан деке вуйым савыралаш тоштын ончем. Мом шонымем луктын каласаш тоштын ончем.
ТОШТЫШОЯ легенда. Чумбылат нерген тоштышоя.
ТОШТЭҤЕР старица. Юлышто шуко вере тоштэҥер уло.
ТӦВА возвышенность (геогр.). Валдай тӧва. Виче тӧва.
ТӦВАКА возвышение, возвышенное место. Тӧвака вер. Тӧвака пасу. Тӧвакаште кинде сайын ок шоч.
ТӦЖАШ приводить в порядок; украшать, наряжать. Ӱпым тӧжаш. Корным тӧжаш. Вургемым тӧжаш. Ӱдыр тӧжа шкенжым шке (Ӧ.Б.). Тҥ. сӧрастарылаш, тӧрлаш.
ТӦЖЕН изысканно, изящно. Рвезе шкенжым тӧжен куча. Тӧжен кутыра. Тӧжен чиен коштеш.
ТӦЖЫК изящный, изысканный, аристократический (ММ). Тӧжык плате. Тӧжык ӱдыр. Тӧжык койыш-шоктышан айдеме.
ТӦКА неповоротливый, неуклюжий, медлительный. Тӧка ӱдырамаш. Тӧка марий нимом ыштен ок мошто. Тӧка ӱдыр тӱрым тӱрлен ок мошто (Ӧ.Б.).
ТӦНЕЖ учреждение. Шанче тӧнеж. Кугыжаныш тӧнеж. Йоча тӧнеж.
ТӦНЕЖВУЙ руководитель учреждения. Тӧнежвуйлан мемнан ял марий ышта.
ТӦНЕЖЛАШ учредить. «Марий чаҥ» газетым Марий ушем тӧнежлен.
ТӦНЕЖЧЕ учредитель. Газет тӧнежчыже ‒ редакцийын пашаеҥже-влак.
ТӦҤГА негибкий, негнущийся. Тӧҥга ече. Лӱшкевара тӧҥга. Тӧҥга кид-йолан. Тӧҥга могыран еҥ (Ӧ.Б.). Тӧҥга имне тӧҥган ашен кая, кушкыжын кайыме годым кӧргым сургалтара, рӱчкала (Ӧ.Б.).
ТӦРА властелин, правитель. Тӧра лийнем теҥызлан. Марий тӧра лиеш гын, тӱняжым монда. Киямат тӧра властелин подземного мира.
ТӦРАКАН равноценный, эквивалентный (РМС). Нуно коктын тӧракан пашаеҥ улыт.
ТӦРАЛАНАШ начальствовать, властвовать. Иван Тарасович шке геройжым туге келыштарен, пуйто тудо шкежат ӱмыржӧ мучко тӧраланен илен (Онч.).
ТӦРАЛАНЫМЕ прич. от тӧраланаш. Тӧраланыме койышым ужын омыл нунын деч (Пӱр.).
ТӦРВЕЛАН равносторонний (мат.) (РМС). Тӧрвелан кумлукаш.
ТӦРВЕР равнина. Руш тӧрвер.
ТӦРВЕРАН равнинный. Ме тӧрверан кундемыште илена.
ТӦРВИСЫК баланс (РМС). Идалыкаш тӧрвисык. Тӧрвисыкым шотлаш.
ТӦРГЫШТАШ скакать. Имне огыл, кресаньык тӧргыштын, тудын пелен йолышталт ӱмыреш (В.К.).
ТӦРЕМ плоскость, ровное место; плоский. Шӧрын тӧрем. Тӧрем мланде. Толашен-толашен, нушкын, курык тӧремыш кӱзен шуым (Онч.).
ТӦРЕШТАЛТАШ выравниваться, упорядочиться. Вара-вара веле чылажат ӱрлана, тӧрешталтеш (А.Арс.).
ТӦРЛАТЫМВЕР исправительный лагерь. Йӱшывуя орадыланен коштмыжлан Андрий кок ийым тӧрлатымверыште шинчен лекте (Онч.).
ТӦРЛАТЫШ поправка, корректив; правка. Жап эртыме семын тӧрлатышым илыш ышта (Ф.М.). ‒ Шемгорак толмек, лум эше кум тылзе наре кия,‒ кумшо монах тӧрлатышым ышта (Ф.М.). Тиде статьяшке тӧрлатышым пурташ кӱлеш.
ТӦРЛАШ судить. Еҥым тӧрлаш. Тый еҥым тӧрлен ит кошт (Ӧ.Б.).
ТӦРЛЫЗӦ 1) корректор. Йоҥылышым тӧрлызӧ; 2) ремонтник. Корно тӧрлызӧ. Машина тӧрлызӧ.
ТӦРЛЫК равенство, равноправие. Калык кокласе тӧрлык мемнан элыште уло. Илышыште эреж годым тӧрлыкым от му. Могай тӧрлык ынде тӧрлата когаргылше шӱмеш кодшо палым? (Онч.).
ТӦРӦРДЫЖАН равнобедренный (мат.).
ТӦРПРАВАН равноправный. Мый Москошто каем, тӧрправан марий еҥ (М.К.).
ТӦРСЫР кряж, хребет, горная цепь (геогр.). Саян тӧрсыр гоч кӱртньыгорнына возын (В.К.).
ТӦРСЫРЛЫК неравенство; неровность. Еҥ кокласе тӧрсырлык. Илышкыл тӧрсырлык. Корно тӧрсырлык писын кудалаш ок пу.
ТӦРТКЫЛ квадрат; четырёхугольный (мат.) (ММ). Тӧрткыл аҥашна шӱльым ӱдышна (ММ).
ТӦРТЫК закон. Йылме нерген тӧртык. Тӧртыкым лукташ.
ТӦРТЫКЛАШ узаконить. Кутырен келшымынам тӧртыклаш кӱлеш.
ТӦРТЫКЛУКШО законодательный. Мемнан элыште тӧртыклукшо орган Думо улеш.
ТӦРТЫКМУТ декрет. Марий автономийым ыштыме нерген тӧртыкмутеш Ленин кидшым пыштен.
ТӦРТЫКРАДАМ закономерность. Йолташ манмаштат ты тӧртыкрадам шкенжым палдара. Тҥ. тӧртыкшот.
ТӦРТЫКШОТ закономерность. Пӱртӱсын шке тӧртыкшотшо уло. Илышат шке тӧртыкшотшо дене вияҥеш. Тҥ. тӧртыкрадам.
ТӦРШТЫК скачок, прыжок. Марий илыш революций деч вара кугу тӧрштыкым ыштен.
ТӦРШЫЛ пересечённая местность (Ӧ.Б.). Тӧршылыште куржталаш. Мемнан ял йырысе вер пеш тӧршыл.
ТӦРЪЕҤ праведник. Тӧръеҥ шоякым ок ыште, еҥым ок ондале, осалым ок ыште (Ӧ.Б.).
ТӦРЫҤАН равнозначный (линг.). Тӧрыҥан мут-влак.
ТӦТЫРЕТ сигнал (звуковой). Тӧтыретым пуаш.
ТӦТЫРЕТЛЫКТАШ сигнализировать. Корак уверзе тӧтыретшым тӧтыретлыктыш (Ю.Г.).
ТӦЧЫК попытка. Тӧчык ‒ мучык огыл.
ТӦШАКВАЛ простыня. Ош тӧшаквал. Тӧшаквалым арня гыч вашталтат.
ТУ I железа (анат.). Кап кӧргыштӧ тӱрлӧ ту пеш шуко уло (ММ). Шӱвыл ту. Пагарйымал ту.

ТУ II стяг. Виктер пӧрт ӱмбалне ту лойгалтеш.
ТУАТ угол (мат.) (ММ). Кошар туат. Вияш туат.
ТУВЫРТЫШ творение. Валентин Колумбын возымыжым угыч ончен лектым ‒ алте мастарын тувыртышыжо.
ТУГЕГЫН тогда, в таком случае. Тугегын вес кече колтен ончышаш (Ӧ.Б.). Тугегын тый мыланна родо лият. Тҥ. тугеже.
ТУГШО сломанный. Тугшо йолжо вашке паремын ыш керт.
ТУГЫЛТЫШ перелом. Кидысе тугылтышыжо нигузе кушкын ок керт. Витле ийышке лишеммыже годым илышыштыже тугылтыш лие.
ТУЖАШ ругаться; горланить, галдеть. Эре тужын шинчет, ойлыштат тембак-умбак (Ӧ.Б.). Йӱшӧ еҥ урем воктен тужен кая. Рвезе-шамыч тужыт, малаш эрыкым огыт пу (мурат, куштат, магырат, кычкырат) (Ӧ.Б.). Марийже ватыжым тужеш (вурса) (Ӧ.Б.).
ТУЖВУЙ непоседа. Адак тужвуйын сабантуй, калым гыч пӧртылын тужвуй (Онч.).
ТУЙО тщедушный, хилый, слабосильный. Пуйто ош тӱняшке толынам мый лӱмын пагытнан чер дене туйо кумылан (В.К.).
ТУКЫМ род, родословие. Ме Сакар тукым гыч улына. Мемнан тукымна Мамич-Бердей деч тӱҥалеш (К.В.).
ТУКЫМВАЙ наследство. Ачам тиде пӧртым кочам деч налме тукымвай кӱшеш чоҥен улмаш.
ТУКЫМВЕР поместье, вотчина; исконная земля. Нунын кокла гыч 3600 ял ‒ тукымверыште (МЭ). Села помещикын тукымверышкыже пурен.
ТУКЫМВОЖ I поколение. Курым дене шуен тукымвожым, кӱш нӧлтеш марий гай чодыра (Онч.).

ТУКЫМВОЖ II родословная. Мемнан тукымвож XVI курым гычак тӱҥалеш. ‒ Уке, ‒ мане тунам Колла, ‒ но тукымвожем Прибалтикыш шупшылтеш (Пӱр.).
ТУКЫМВОЖ КУГЕЗЕ первопредок.
ТУКЫМВУЙ 1) глава рода. Тукымвуй лиеш, воктенже тыйым шогалта (Л.Я.); 2) основатель рода. Мемнан кашакын тукымвуйжо Курсик лӱман марий лийын.
ТУКЫМЙӰЛА традиция. Марийын тошто тукымйӱлаже таче мартеат аралалт кодын.
ТУКЫМЛО благородного происхождения. Тудын кочаже тукымло еш гыч лийын.
ТУКЫМЧО сородич. Нунат мемнан тукымчак улыт, тидым мондаш ок лий. Юмо пуэн гын тылат усталыкым, пайле тудым тукымчет-влак дене, куандаре нуным (Пӱр.).
ТУКЫМШОЛЬО племянник. Мыйын тукымшольым олаште тунемеш.
ТУКЫМШУЕМ потомство. Сакар тукымшуем ок пыте, шарла веле.
ТУКЫМШУЙЫШ 1) традиция, устои; связанный с традициями, устоями. Пӱртӱслан кумалмаш ‒ марий калыкын тукымшуйыш вераже; 2) поколение. Нине туныктышо-влак у саман тӱҥалме пагытыште шанчызе-влакын кокымшо тукымшуйышыштым ямдыленыт.
ТУКЫМШӰЖАР племянница. Мыйын кок тукымшӱжарем уло.
ТУКЫМШЫВЕ потомство. Ковам кугу тукымшывым коден, тудын латик шочшыжо лийын.
ТУЛАЗАП пожар. Кодшо кеҥежым пошкудо ялыште кугу тулазап лийын кайыш.
ТУЛАҤАШ загореться, возгореться. Сай шонымаш дене тулаҥын, у пашам тӱҥалын (МЭ).
ТУЛАҤДАШ воспламенить, возжечь; вдохновить, зажечь. Тулотым тулаҥдаш. Изике кудым тулаҥда. Ныжылге муро ӱдыр чоным тулаҥда.
ТУЛВЕР кострище. Лачак тудын годым институтын тулверже утларак сескемалтын йӱлен (Онч.).
ТУЛВУШ пароход. Юлышто тулвуш-влак коштыт. Кузе мастарлыкше шарлен, келгемын, тулвуш коштман кугу эҥер гай лач (А.М.). Шинчатланат тугае почылтеш тунам, могайым теҥызыште тулвушат ок висе (В.К.).
ТУЛВӰД I нефть. Марий элыште ни шӧртньӧ, ни тулен лукмо тулвӱд але газ уке улыт, манаш лиеш (Онч.)

ТУЛВӰД II спирт. А наркомын сийже ‒ кок ужаш: капым, чонымат тулвӱд уэмдыш ‒ кап огеш керт, чон ӱжеш куржаш (В.Д.-О.).
ТУЛГА оранжевый (о цвете). Тулга пеледыш. Тулга лышташ. Тулга тӱс.
ТУЛГАЙЫК жар-птица. Революций ‒ курымнан тулгайыкше ‒ шулдыржым шаралтыш кумдан (В.К.).
ТУЛГОРНО отсвет; луч света. Орол вышке гыч пычкемышым корен волгалтарыше тулгорно пече ӱмбак возеш (Онч.).
ТУЛДАШ 1) наставлять, поучать, вразумлять. Ормыж йогын, пӱртӱсын чоя ӱдыржӧ, тулда шерге пӧлекым кышкаш (В.К.); 2) оговаривать, возводить напраслину. Сырымыже дене йолташыжымат тулден.
ТУЛДӰР зорька. Игорьым тулдӱр денак кынелтышт (Онч.). Кас рӱмбалге чодырам писын айлыш, тулдӱр гына изиш волгалтеш (Онч.).
ТУЛЕ насос. Бензин туле. Керосиным туле дене тулен ястарышт.
ТУЛЕМАРДЕЖ ураган. Ӱмаште мемнан кундемыште кугу тулемардеж лийын, оралте-влакым шалатыл коден.
ТУЛЕШКЕ огненно-рыжий (о цвете). Кавадӱрыштӧ тулешке чамыра койо.
ТУЛЕШТАРАШ разжечь; усилить. Тулотым тулештараш. Шыдым тулештараш. Тҥ. ылыжташ.
ТУЛЗО поджигатель. Пире деке кудал толыт, куткыла кап йырже шолыт омыдымо, оманет, эн ‒ чу! ‒ сак ден тулзо-шамыч (Онч.).
ТУЛИГЕ розжиг. Коҥгаш олташ теве тулигым ямдылен пыштенам.
ТУЛЙОЛ луч света. Мый экраныште цельым ончыктышо тулйол куснымым эскеренам да тидын годым шем тамгалам шотыш налын омыл (МЭ).
ТУЛЙОРА сыпь красная; аллергические высыпания на коже (мед.). Тулйора лиеш кийыме мӧҥгӧ кидыште, могырышто, лӱгышташ тӱҥалеш (Ӧ.Б.).
ТУЛ-ЙОШКАРГЕ огненно-красный (о цвете). Вондер коклаште тул-йошкарге рывыж койылалтыш.
ТУЛКА втулка. Орва тулка. Орва тулкажым кӱртньӧ дене ыштыме.
ТУЛМЕҤГЕ огненный столб. Вот волгенчын тулмеҥге эҥерым луга (В.К.).
ТУЛО валежник, участок с поваленными деревьями. Мардеж тулым ыштен, чыла кожлам йӧрен. Йӧрымӧ кожлажым туло маныт. Тулышто эҥыж шочеш (Ӧ.Б.).
ТУЛОЛМО I очаг, костёр (на мольбище). Кӱсотышто чылаже индеш тулолмым ылыжтеныт (МЭ). Кай теве тудо тулолмо деке, Ошкече Юмылан тушто пуат (Д.О.).

ТУЛОЛМО II кострище, пепелище. Археолог акрет годсо тулолмым муын. Лач муын тулолмышто шӱч моклакам (В.К.).
ТУЛОПТЫШ светоловушка. Йӱд эше волгыдо, сандене тулоптыш лывым шке велкыже пешыжак ок савыре (МЭ).
ТУЛОРВА тепловоз. Тулорва, вагон-влакым иган комбыла вӱдалтен, станций гыч лекте.
ТУЛОРГАЖ пламя. Тулоргажыш йӱштӧ вӱдым оптале, укшер орам кок веке тайыш (Онч.).
ТУЛРЫВЫЖ красная лисица. Тулрывыж марий деке толеш, пеш волгалтын (Ӧ.Б.).
ТУЛСАВЫШ отблеск, зарево. Пычкемыш кавадӱрыштӧ тулсавыш койын-койын колта. Йылт да йолт пера тулсавыш, пуйто, волгалтен, чурийжым кычалеш (В.К.). Ӱмырашлык да волгенчыла йымыктарен йӧрышӧ тулсавыш (В.К.).
ТУЛСАЛЫМ пламя. Немыч штаб-осалым авалтен тулсалым (В.К.).
ТУЛУРГЫШ сварка. Пидалт шуэш кӱварын вурс прошмаже, тулургыш кӱртньӧ ластыкым урга (В.К.).
ТУЛЫКВАТЕ вдова. Тулыквате нигӧм ок колышт, тулыквате чытен мошта (В.К.).
ТУЛЭҤЕР электричество, свет. Шонымем яндар ыле ‒ ялышкем тулэҥерым кондаш (Э.А.). Изи ял воктене тулэҥер меҥге-влакым вурс патырла кодышт шогалтыл (В.К.).
ТУМА скандал, дебош. Кушто Тима, тушто тума. Миклай пурен шогалынат ыш шу, тумам тарватыш.
ТУМАМАРДЕЖ буря. Тумамардеж тарвана. Тумамардеж толеш, пычкемыш, пуракан, южгата лиеш (Ӧ.Б.).
ТУМИГЕ саженец дуба. Тумиге шочеш тумо вож воктене, изи тумо (Ӧ.Б.).
ТУНЕММЫК привычка. Тамак шупшаш тунеммыкем уке.
ТУНЕММЫРАТ расписание занятий. У семестрлан тунеммыратым шукертак сакыме.
ТУНЕМШЕ образованный. Тунемше еҥ. Кугун тунемше высокообразованный. Тунемше еҥ-влак мыланна кызыт поснак кӱлыт.
ТУНЫК навык. Пашам ышташ туныкем уло. Лудмо тунык. Машинам виктарыме тунык. Вес йылме дене возымо диссертацийым аклаш рецензийым возен моштымо тунык деч посна эше лингвистике эрудиций лийман (Пӱр.).
ТУНЫКТЕММУТ нравоучение, поучение, назидание. Мемнан ик туныктышына туныктеммутым ойлаш пеш йӧрата ыле. Туныктеммутым колышташ кӧ йӧрата?
ТУНЫКТЫМОЙ наставление. Тунемаш кайымем деч ончыч ачам мылам чапле гына туныктымойым ойлен колтыш.
ТУНЫКТЫШ 1) образование (совокупность знаний). Туныктыш министерстве. Калык туныктыш. Кӱшыл туныктыш. Мыйын изам кыдалаш туныктышым веле налын кертын; 2) мораль, назидание. Мучашдыме туныктышыж дене йыгыжтарен пытарен.
ТУПЕ вспять, назад. Полмезе тушманым тупе покто (Кум.м.).
ТУПЕЛАНАШ противиться, упорствовать, делать что-л. наоборот. Мом тупеланет, ыште тудым, мом кӱштат. Тудо эре тупелана, ойым ялт огеш колышт.
ТУПЕЛАҤАШ складываться наоборот, шиворот-навыворот. Иктын илышшот тӧр кая, весын тупелаҥеш (МЭ).
ТУПЕШОНЫШ абсурд. Тый ала-мо тупешонышым веле куктышташ тӱҥальыч.
ТУПКОРЕМ ложбинка на спине. А тупкоремыште пӱжвӱд утыр ташла (И.К.).
ТУПМЕШАК рюкзак. Чемоданжым шынден, тупмешакшым волтыш (А.Арс.).
ТУПЫНЬЛАШ перевернуть, повернуть противоположной стороной, поставить спиной. Ом тупыньло кӱзгем оҥ вием улмо годым, ом кӧгӧнлӧ мыят чон капкам (Ф.И.).
ТУР тишина. Йырваш тур, ик йӱкат нигушто ок шокто.
ТУРАВЕЛЛЫК направление, направленность. Туравеллык мемнан икте ‒ шочмо йылмын яндарлыкше верч кучедалаш. Марий йылмым шымлымаште у туравеллык лектын.
ТУРАГЕЧЫВАЛ полдень. Лач турагечывалым мый чодыра тӱрыш толын шуым.
ТУРАГОРНО путь прямой. Тый, турагорным муын, пиал деке толын лектам, шонышыч (Ф.М.).
ТУРАЛЫК прямота, прямолинейность. Тудын тыматле койышыжым, туралыкшым моктат (Онч.).
ТУРАМДАШ выпрямить. Вӱдшат тугак ик сер гыч весыш ловыкталтеш ‒ йогынжым нимынярат турамден огыл (А.Ф.).
ТУРАШТАРАШ I целиться, попасть в цель. Пычалемым мишеньыш тураштарышым. Лӱен колтышымат, иканаште луаныш тураштарышым.

ТУРАШТАРАШ II застать. Изамым мӧҥгыштыжӧ тураштараш йӧсӧ.
ТУРГЫЖ беспокойство, тревога; беспокойный, тревожный; хлопоты. Тургыж паша. Тургыж чонан еҥ. Шӱмыштем ала-могай тургыжым шижам. Тачысе кече пӱтынек тургыжеш эртыш. Сӱан годым пеш тургыж (Ӧ.Б.).
ТУРЖАШ массировать. Тупым туржаш. Йолым туржаш.
ТУРЖЫК массаж. Шылыжем коршта, туржыкым ыштыкташ верештеш.
ТУРЖЫКТАШ быть массажируемым кем-л. Тупетым туржыкташ кӱлеш, уке гын корштымым ок чарне.
ТУРЛАШ успокоиться. Валерий, пӧртылын, паркеш турлыш, теҥгылыш шинче (М.К.). Роҥго школым пытарышымат, турлышым (Ю.Г.).
ТУРЛЫК успокоение, спокойствие. Кумалтыш калык коклаште татулыкым, турлыкым, чон тыныслыкым шараш полша (Онч.).
ТУРТЫК сокращение, уменьшение. Корно туртыклан муро сай.
ТУРТЫКТАШ сжимать, сокращать. Жапым туртыкташ. Числам туртыкташ. Корным муро дене туртыкташ (Ш.О.).
ТУРТЫНАЛТАШ сократиться, сжаться. Муш кандыра туртыналтын. Вургем туртыналтын. Кумыж туртыналтын (Ӧ.Б.).
ТУРШАШ тлеть. Коҥгаште кок комыля иканаште шагалже годым йӱлен пыта: вияш лончанже ондакрак тулшолыш савырна, а укшанже, кодешат, туршын кия (Ф.М.).
ТУСАРАШ I направить (ММ). Шинчам тусараш. Ончалтышым тусараш. Ойым тусараш. Тҥ. савыралаш.

ТУСАРАШ II определить, распознать (ММ); расследовать, выяснить. Олыкысо имньым тусарен ончем: ала тыйын, ала огыл. Ты пашам тусарен налаш кӱлеш, тушто ала-можо туге огыл.
ТУСЛО тусклый. Мален помыжалтше ял тусло тулан, кылмыше окнашинчаже дене пелесокырла уремым онча (Ф.М.).
ТУТАҤАШ зреть, созревать (об урожае, мыслях, желании и т.д.). Шурно тутаҥаш тӱҥалын. Шонымашем тутаҥ шуын.
ТУТАШ бормотать про себя, бубнить. Шоҥго кугыза пакчаштыже тутен коштеш.
ТУТО тучный, полновесный, полноценный. Туто пырче. Туто шонымаш. Туто надыр. Туто аргумент.
ТУТЫЛЕКТЫШАН плодотворный, эффективный, результативный. Тутылектышан паша. Тенийысе ий тудлан пеш тутылектышан лие: кок книгам да коло наре статьям савыктен лукто.
ТУТЫЛЫК полновесность. Пырчын тутылыкшо. Шурнын тутылыкшо.
ТУТЫСАСКАН плодовитый. Тутысаскан пушеҥге. Тутысаскан урлык олмапу.
ТУТЫШ постоянно, беспрестанно; постоянный. Тутыш кочкеш. Тутыш кутыра. Тутыш комиссий. Тутыш пашаште улам.
ТУТЫШЛЫК постоянство. Айдемын тутышлыкшо уке гын, мом ыштет.
ТУЧАШ целиться. Чын сонарзе урын шинчашкыжак туча.
ТУШ 1) зёрнышко, ядрышко. Шӱльӧ туш. Шӱльым кожымеке, тушыжо кодеш. Изи, да туш, кугу, да шу (КМ); 2) суть, главная мысль, стержень чего-л. Ойлымашын тушыжо уке ыле, тудым умылаш ыш лий.
ТУША надел. Кум еҥлан ик туша мландына уло. Тҥ. едак.
ТУШАҤАШ наливаться (о зёрнах). Кеҥеж рӱдыштӧ уржа тушаҥаш тӱҥалеш. Уржа кок арня тушаҥеш (Г.К.).
ТУШКАШ приписывать, навязывать. Шке шоныметым мылам ит тушко. Ик еҥын титакшым весылан тушкышаш уке.
ТУШМАН зло; злой. Еҥлан тушманым шонет гын, шкаланет лиеш (Ӧ.Б.). Тушман еҥ шона эре еҥым локтылаш, йомдараш (Ӧ.Б.).
ТУШМАНЛАНАШ враждовать. Нуно ӱмырышт мучко тушманланен иленыт.
ТУШМАНЛАШ 1) вредить. У илышым чоҥымо годым поян-влак чот тушманленыт; 2) обвинять в враждебных действиях. Кумлымшо ийлаште шуко еҥым арам тушманленыт.
ТУШМАНЛЕ враждебный. Тушманле паша. Тушманле койыш. Тушманле шонымаш. Векат, пеш чыгылтеш иктаж-кӧн йылме: «Тушманле огыл тӱҥвожет?» ‒ йодаш (В.К.).
ТУШМАНЛЫК враждебность, неприязненность. Тудо еҥ-влаклан эре тушманлыкым веле ончыктен.
ТУШМАНЛЫН враждебно. Марийын лӱмым нӧлтышӧ марийым тушман тушманлын тушманла (В.К.).
ТУШТАШ намекать. Тудо мылам, таче нимат ок лий манын, тушталтыш. Туштен шижтарымыже гыч умылышым: копашкыже пышташ кӱлеш (Онч.).
ТУШТЕММУТ намёк. Да эше Логин Толян туштеммутшым ушышто кученам (Онч.).
ТӰ 1) окружающий мир, внешняя среда, космический простор. Сандалык тӱ; 2) пространство вне дома, помещения. Тӱнӧ на просторе, на воле. Тӱгӧ на простор, на волю. Тӱан на просторе, на воле. Тӱгыч с простора, с воли.
ТӰВА число чётное. Тӱва числа кокытлан шелалтеш. «Уто ‒ тӱва?» ‒ манеш. Весыже ойла: «Тӱва». Лу пурса пырче улмашын кидыштыже (Ӧ.Б.).
ТӰВЕМ множество, тьма. Тӱвем дене тушман-влак толыт. Кум йыр савырнен, тӱвем пырчым кудалтена (КМ).
ТӰВЫЛӦ бережливый, экономный. Тӱвылӧ еҥ оксам, киндыжым оккӱлеш шалатен ок пытаре (Ӧ.Б.).
ТӰВЫР творение. Йомак ‒ калыкын тӱвыржӧ. «Элнет» ‒ С. Чавайнын тӱвыржӧ. Тӱвыр пагыт.
ТӰВЫРА культура. Марий калыкын тӱвыраже курымла дене калыплалтын.
ТӰВЫРАН культурный. Тӱвыран еҥ. Кугу тӱвыран калык.
ТӰВЫРАҤАШ становиться культурным, окультуриться. Марий калык эре утларак тӱвыраҥ толеш.
ТӰВЫРАҤДАШ делать более культурным, окультурить. Марий мерсотым умбакыжат тӱвыраҥдаш кӱлеш. Кузе товыленыт, жапленыт, пойдареныт, тӱвыраҥденыт улмаш марий-влак 20‒30-шо ийлаште шке шочмо йылмыштым.
ТӰВЫРЛӦ культурный, высококультурный, интеллигентный. Тӱвырлӧ айдеме. Тӱвырлӧ мерсото.
ТӰВЫРТАШ творить. Революций деч вара марий-влак у илышым тӱвыртен колтеныт.
ТӰВЫТЛЫН основательно (РМС). Тиде йодышым тӱвытлын шымлен налаш кӱлеш.
ТӰГАНЫДЫМЕ неиссякаемый. Тӱганыдыме илышым тыланаш. Тӱганыдыме кӧргывиян айдеме.
ТӰЕ, ТӰЭ верблюд; верблюжий. Тӱе ‒ кечывалвелысе кугу янлык. Иоан тӱэ меж дене ыштыме вургемым чиен (ЛПУ).
ТӰЕЧ 1) тяпка (для рубки чего-л.). Тӱеч дене ковыштам руат; 2) мясорубка. Тӱеч дене шылым тӱят.
ТӰЕЧВОЛ корыто для рубки. Ожнысо тӱечволым кызыт тоштерлаште веле ужат.
ТӰЕЧОҤА доска разделочная. Тӱечоҥаш йӧрым падыштат, шоганым тӱят (Ӧ.Б.).
ТӰЖАҤДАШ оплодотворить; опылить. (Мӱкш-влак) пуат озаштлан мӱйым, садерым тӱжаҥдат (В.К.).
ТӰЖВАЛЛӰМ вывеска. Марий Элыште тӱжваллӱмым марлат возыман.
ТӰЖЕМАШ умножаться, увеличиваться. Окса тӱжемеш. Пого тӱжемеш (Ӧ.Б.). Тҥ. шукемаш.
ТӰЖЕМИЙ тысячелетие. Икымше тӱжемий мучаштырак марий-влак Юл гоч вончаш тӱҥалыныт.
ТӰЖЕМЛЕ тысячный. Тӱжемле еҥан марий полко-влак тунам чодыра мучко коштыныт (Онч.).
ТӰЗАҤДЫМЕ образный, экспрессивный, выразительный, красочный. Пытартыш романжым сылнымутчо моткоч тӱзаҥдыме йылме дене возен.
ТӰЗАТЫМЕ благоустроенный, комфортабельный. Тӱзатыме пачер.
ТӰЗӦ нарядный, разодетый, разукрашенный. Тӱзӧ вургеман ӱдыр. Тӱзӧ пӧрт. Тӱзӧ пӧлем.
ТӰЗЫК 1) комфорт, удобства. Тӱзыкыштӧ илаш. Пашалан тӱзыкым ышташ кӱлеш; 2) с удобствами, благоустроенный, обустроенный; исправный. Фронт илышлан вурскорно ‒ тӱҥ вӱргорно: эреак ямде, тӱзык, сай лийшаш (В.Д.-О.).
ТӰЗЫКАН благоустроенный, комфортабельный. Тӱзыкан пачер. Тӱзыкан вер.
ТӰКӦ I задвижка, запор, щеколда. Капка тӱкӧ. Омса тӱкӧ. Тӱкым пышташ.

ТӰКӦ II цветной, разноцветный. Тӱкӧ шӱртӧ. Тӱкӧ шовыч. Тӱкӧ телевизор. Тӱкӧ фото.
ТӰКЫДЫМӦ девственный, нетронутый. Тӱкыдымӧ пӱртӱс. Тӱкыдымӧ чодыра.
ТӰЛ I мгла предрассветная. Чыла ямде лиймеке, эрдене тӱл денак лектыч (МК).

ТӰЛ II ощущение горения, жжения на лице, теле. Еҥ деч вожыльымат, шӱргем тӱл йошкарген. Еҥ совен колтыш, шӱргем тӱл веле чучо (Ӧ.Б.).
ТӰЛАН I усердие, прилежание. Тӱлан дене тунемаш. Рвезын тӱланже уло.

ТӰЛАН II плодородный. Тӱлан мланде.
ТӰЛАНАШ I беспокоиться, заботиться о чем-л. (Вӧдыр) ӱмыржӧ мучко логар ден чийыме вургем верч тӱланен ила (Ф.М.). Шошым-шыжым пасушто, кеҥеж рӱдын олыкышто тӱланеныт (Ф.М.). Тҥ. тыршаш.

ТӰЛАНАШ II размножаться, плодиться. Тений мераҥ чот тӱланен. Нуж тӱланен шогалын. Но садак чыла илыше илана, тӱзлана, тӱлана (В.К.).
ТӰЛАШ размножаться, расплодиться. Калык тӱла. Вольык тӱла. Кожлаш маска пеш тӱлен. Пареҥге тӱлен (Ӧ.Б.).
ТӰЛДЫК недоимка. Тӱлдыкем шуко уло, кузе сеҥышаш, ала.
ТӰЛЕ выводок. Шорык тӱле. Ик тӱле комбо коштеш. Мӱкш тӱле лектын кайыш (Ӧ.Б.).
ТӰЛЕАН плодовитый. Тиде урлык ушкал тӱлеан огыл.
ТӰЛЕВЕРКЕ плодородие. Мемнан ял йырысе мланде пеш тӱлеверкеан. Мемнан кундемысе мландын тӱлеверкеже пытартыш жапыште палынак кугемаш тӱҥалын.
ТӰЛЕВУЯН плодовитый, урожайный. Тӱлевуян ӱдырамаш. Тӱлевуян сӧсна. Тӱлевуян шорык (Ӧ.Б.). Тиде тӱлевуян урлык пареҥге.
ТӰЛЕДАРМАН орган размножения. Чонанын веле огыл, кушкыл-влакынат шке тӱледарманышт уло.
ТӰЛЕЛЫК плодовитость. Тений вольык тӱлелык изи.
ТӰЛЕТ приплод. Тений чодыраште мераҥ тӱлет кугу огыл.
ТӰЛЕЧ 1) платёж. Фирмым кучымылан тӱлеч кызыт моткоч кугу; 2) вознаграждение. Пашам тыршен ыштымылан окса дене тӱлечым ешарышт.
ТӰЛӦ 1) способность к деторождению, плодоносность. Ватын тӱлыжӧ уло гын, азам ышта. Марийжын тӱлыжӧ уло гын, вате азам ышта. Вӱльын тӱлыжӧ пытен, чомам ок ыште (Ӧ.Б.). Эрта мӱшкыранвате, тӱлӧ жапын моторжо! (В.К.); 2) плодоносный, плодородный. Тӱлӧ олмапу. Тӱлӧ чиевондо. Лум кайыш. Тӱлӧ мланде лӧчыш (В.К.); 3) приплод. Вольык тӱлӧ ий еда кушкын толеш.
ТӰЛЫЖГАШ обессилеть, изнемочь. Айдеме тӱлыжген. Имне тӱлыжген. Чыве тӱлыжген (Ӧ.Б.).
ТӰЛЫЖТАШ изнурить. Тек нуным тӱлыжтат верешышт, пеледыш семын тӱлыжтат (В.К.).
ТӰЛЫК расплата. Осал пашалан тӱлык садак шуэш. Тӱлык жап толын шуын.
ТӰЛЫЛЕМ сперма (биол.). Тиде ушкалым кугу урлык ӱшкыжын тӱлылемже дене тӱжаҥденыт.
ТӰЛЫШ плата, оплата. Самырык годсо языкшылан тӱлыш таче пӧртылын.
ТӰНАШ I нуждаться, испытывать нужду. Киндылан тӱненам кызыт. Оксалан тӱненам, окса уке ик кумырат. ‒ Мыйын окса уке, манеш, пеш тӱненам мый. ‒ Пеш тӱненат гын, пуэм, манеш, иктаж кок теҥгем. Терлан тӱненам, пазарыш каяш кӱлеш, тер уке (Ӧ.Б.).

ТӰНАШ II растеряться, опешить, оторопеть, находиться в замешательстве. Еҥ нигуш пураш тӱнен, нигӧ ок пурто. Мый йыр тӱненам, кылта пурташ кӱлеш, еҥ уке; куралаш кӱлеш, ала-кудыжым ышташ (Ӧ.Б.).
ТӰНЧЫК беспросветный, кромешный, адский. Тӱнчык поран. Тӱнчык тӱтан. Тиде тӱнчыкыштӧ ялын ӱмылжат ок кой (А.Арс.).
ТӰНЧЫКТАРЫМЕ истерзанный, замученный. А чын, тӱнчыктарыме чын угыч ылыжын (В.К.).
ТӰНЧЫКТАРЫШЕ удушливый (РМС). Тӱнчыктарыше газ.
ТӰНЧЫКТАШ замучить, истерзать. Нуным верешыштак тӱнчыктат.
ТӰНЫК нужда, необходимость, надобность; потребность. Кызыт мый тӱныкым шижмаш уке. Машиналан тӱнык уке. Оксалан тӱнык уке.
ТӰНЯВЕЛ часть света (геогр.). Азий ‒ тӱнямбалне эн кугу тӱнявел.
ТӰНЯВОЛГАЛТЫШ светило. Кече ден йӱдым икте-весышт деч ойыраш манын, тек каваште тӱняволгалтыш-влак лийыт (БЛ).
ТӰНЯЙОҤГЫТ мировое пространство (форма существования материи). Тӱняйоҥгыт илышын законжым пален шогыде, нуно тиде мландыште илен огыт керт ыле (ЯЛ).
ТӰНЯЛЕ объективный. Тӱняле илыш объективная действительность. Тӱняле кере объективная истина.
ТӰНЯОНЧАЛТЫШ мировоззрение. Кумалтышмутышто калыкын тӱняончалтышыже палдырна (Онч.).
ТӰНЯРӰДӦ центр мира. Ха-ха! Шинчем тӱнярӱдӧ семын! Тӱня пӧрдеш, мыйын йыр пӧрдеш! (В.К.).
ТӰНЯУЖМАШ мировосприятие. Йӱла мурышто пеш ныжылге тӱняужмашын кышаже кодын (Онч.).
ТӰНЯУМЫЛЫМАШ миропонимание. Марий-влакын тӱняумылымашышт чимарий йӱла дене кылдалтын (МК).
ТӰНЯЧОҤАЛТЫШ мироздание. Тӱнячоҥалтышын кузе ышталтмыжым лӱмын шанче шымла.
ТӰНЯШУПШЫК ВИЙ всемирное тяготение (физ.).
ТӰҤ: тӱҥ калык коренной народ, туземец; тӱҥ чодыра девственный лес; тӱҥ поян потомственный богач; тӱҥ сокыр слепой от рождения; тӱҥ пушеҥге священное дерево; тӱҥ онаеҥ первосвященник. Кумалмаште тӱҥ онаеҥ шке лийын.
ТӰҤАШ 1) изогнуться. Пурышо еҥ, пӱгӧ семын тӱҥын, пӧрт озам саламлыш; 2) надуться (от обиды). Оляна куван межнеч эргыже кенета тӱҥын (Ш.О.).
ТӰҤВУЙ 1) первое лицо (в государстве, городе, селе и т.д.); 2) генеральный. Тудо, ынде кок ий лиеш, кугу ыштыкверын тӱҥвуй директоржо улеш.
ТӰҤГОДСО старинный, стародавний, старосветский. Тӱҥгодсо пушеҥге. Тӱҥгодсо йомак. Тӱҥгодсо коча-шамыч (Ӧ.Б.).
ТӰҤГЫЛ недвижимость. Мыйын нимогай тӱҥгылемат уке: ни пӧртем, ни клатем.
ТӰҤГЫЛГАШ застыть, окоченеть, одеревенеть, затвердеть; замереть, окаменеть, остолбенеть, оцепенеть. Мланде тӱҥгылген. Рвезе, йӱштыштӧ коштын, ялт тӱҥгылген. Колышын капше тӱҥгылген. Кидше мастарын ок тӱҥгылгӧ, ок шӱртньӧ, лачак пашажым гына шинча (В.К.). Тудо ончале да тӱҥгылген шогале: кок икшыве коклаште тудын Лукиняже модын куржталеш (Онч.).
ТӰҤДАШ 1) изогнуть. Тупым тӱҥдаш. Пӱгым тӱҥдаш. Воштырым тӱҥдаш; 2) свести, стянуть (судорогой руки, ноги). Йолым тӱҥден шынден, тарватенат ом керт, кеч коло.
ТӰҤЙОГЫН русло. Юлын тӱҥйогынжо тыште туран кечывалвелышкыла савырна.
ТӰҤЛАШ мотивировать, доказывать. Шке шонымашем мый тыге тӱҥлем. Теоремым тӱҥлаш.
ТӰҤЛӦ кардинальный, стержневой. Тӱҥлӧ йодыш. Тӱҥлӧ шонымаш.
ТӰҤЛЫК суть, сущность. Тиде кончышын тӱҥлыкшӧ ‒ тудо пеш кужушкен илен кертеш.
ТӰҤОГЫЛ второстепенный. Тӱҥогыл йодыш.
ТӰҤОН великий князь (ист.). Моско княжествын тӱҥонжо.
ТӰҤРОДО кровный родственник, близкий родственник. Семон мыйын тӱҥродем улеш.
ТӰҤ-ТӰҤАЛТЫШ 1) начало начал, первооснова (ММ). Материй ‒ чыла илышын тӱҥ-тӱҥалтышыже; 2) первобытный. Тӱҥ-тӱҥалтыш айдеме (Ӧ.Б.).
ТӰҤУМЫЛЛЫК суть. Шанчыште йылмын тӱҥумыллыкшо нерген тӱрлӧ шонымаш уло.
ТӰҤШОНЫШ резюме. Статьян тӱҥшонышыжым рушла пуымо.
ТӰҤШӦ закостенелый. Эн тӱҥжӧ ‒ поэтын мастарлыкше тӱҥшӧ (В.К.).
ТӰҤЪЕҤ глава, руководитель, начальник, главный. Партийын тӱҥъеҥже. Пӧлкасе тӱҥъеҥ.
ТӰҤЭҤЕР река главная. Кужу-кужу тӱҥэҥерет пурлашкыла лӱҥгалтмыла коеш (Онч.).
ТӰП коренной, местный. Тӱп калык. Чыла калык кокла гыч пелыже утла тӱп улыт (Куг.). Тӱп имне коренник.
ТӰПЙӦР мясо жертвенное (сердце и печень).
ТӰПКАЛЫК коренной народ, абориген. Статистике почеш округышто тӱпкалык-влакын 30150 еҥышт илат (МЭ).
ТӰПКИНДЕ хлеб жертвенный.
ТӰПЛАНАШ исчезать, перестать существовать. Пӱжалтын мланде, оварен лавыра. Тӱпланыш йогын… (В.К.).
ТӰР повод, предлог. Мемнан куатым шыде дене от висе ‒ тушманлан куанаш огеш лек тӱр (В.К.).
ТӰРВАН губной, лабиальный (звук, фонема) (линг.). Тӱрван йоҥйӱк лабиальный гласный (звук).
ТӰРВАҤАШ огубляться, лабиализоваться (линг.). Марий йылмыште пералтыш тӱрван йоҥйӱк ӱмбак возеш гын, мут мучашысе йоҥйӱк тӱрваҥеш.
ТӰРВӦ ГАРМОНИЙ лабиальная гармония (линг.). Марий йылмыште тӱрвӧ гармоний уло.
ТӰРВЫДЫМӦ неогубленный, нелабиализованный (линг.). Тӱрвыдымӧ йоҥйӱк.
ТӰРГАЛТАШ клубиться. Корнышто пурак тӱргалтеш. Лум тӱргалтеш. Шикш тӱргалтеш. Шоктмо годым ложаш тӱргалтеш. Тӱргалте пӱтыралтын, лум кынеле меҥгыла (В.К.).
ТӰРГОЧЛАНАШ негодовать, возмущаться. Ты еҥын чукырийланен коштмыжым тӱргочланыде ончен ом керт.
ТӰРГОЧЛАНЫМАШ негодование, возмущение. Тошто илыш радамым шалатыл пытарышт, мер илыш лунчыргыш, тидлан кӧра калык коклаште тӱргочланымаш тӱҥале.
ТӰРГОЧТАРАШ перегибать, перебарщивать. Паша шотыштыжо тый тӱргочтарышыч.
ТӰРДЫМӦ-МУЧАШДЫМЕ безграничный, безбрежный. Тӱрдымӧ-мучашдыме теҥыз. Тӱрдымӧ-мучашдыме степь.
ТӰРЗӦ вышивальщица. Марий тӱрзӧ-влак тӱнямбалнат чапым налыныт.
ТӰРКА лохматый, мохнатый; взлохмаченный, взъерошенный, растрёпанный (о волосах). Тӱрка пунан янлык. Тудын оҥыштыжо тӱрка пун кушкеш. Комбайнёркан тӱрка ош ӱпшым ужам эрдене пасу пашаш (В.Э.).
ТӰРКАҤАШ взлохматиться, взвихриться. Кудыр пылын чал оржа мардеж почеш тӱркаҥын код (В.К.). Да кынел кайыше тӱжем самолёт йымач тӱргалт лекмыла лум тӱркаҥеш (В.К.).
ТӰРЛАШ украшать. Пӧлемым тӱрлаш. Илыме верым тӱрлаш. Пӧръеҥ ик кремым веле пала, да тудыжат катам йыгаш ‒ шкенам тегак ме она тӱрлӧ (В.К.).
ТӰРЛЕМ орнамент, узор. Марий тӱрлем. Руш тӱрлем.
ТӰРЛЕШТАРАШ разнообразить. Илышым тӱрлештараш. Пашам тӱрлештараш. Туныктымо пашам тӱрлештараш.
ТӰРЛЕШТАШ разнообразиться. 20-шо ийлаште марий йылмын стильже тӱрлештын. Илыш тӱрлештеш.
ТӰРЛЫЧА разнообразный; разноликий. Келыштарен тӱрлыча жап дене, илыш корным луктеш ава вий (Ф.И.).
ТӰРЛЫШӦРЫНАН многосторонний, многогранный. Тудын тӱрлышӧрынан шанче пашажым кӱкшын аклыме.
ТӰРМЛАНДЕ окраина. Йошкар-Олан тӱрмландыштыже у посёлко шочо. Российын тӱрмландылаштыже илыш алят воранен ок шу.
ТӰРЫСАКАН полноценный. Тӱрысакан паша. Тӱрысакан айдеме.
ТӰРЫСПРАВАН полноправный. Ты марте тудо кафедр вуйлатышын сомылжым веле шуктен, ынде ректор тудым тӱрысправан вуйлатышылан шогалтен.
ТӰСАКА образный, выразительный, колоритный. Тӱсака ойсавыртыш. Тӱсака сӱрет. Романым пеш тӱсака йылме дене возымо. Олык Ипайын йылмыже пеш тӱсака. Тӱсака пӱртӱс.
ТӰСАНАШ робеть, тушеваться, смущаться. Еҥ ончык лектын кутыраш кызытат тӱсанем (Пӱр.).
ТӰСАҤДАШ изображать. Романыште тӱҥ геройым моштен тӱсаҥдыме. Сӱретыште толкыналтше теҥызым тӱсаҥдыме.
ТӰСАҤДЫМАШ изображение (процесс). Имньым тӱсаҥдымаш ‒ тиде сӱретчын тӱҥ темыже.
ТӰСЛАЛТАШ сосредоточиться. Тиде шонымашеш тӱслалташ кӱлеш.
ТӰСЛАШ рассматривать, вглядываться, изучать. Мый тудым шаҥгысек тӱслем. Рвезе ӱдырым туге тӱсла, шонет, чечас нелын колта (Г.Ч.).
ТӰСЛЕН сосредоточенно, пристально. Арсений Романович Чачукым тӱслен онча (А.Ф.). Тӱслен шонен шинча. Тӱслен лудаш. Тӱрым тӱслен ышта, шинчаже таза огыл ала-мо? Вынер пырчыжым тӱсла, кушко пӱшкылаш манын. Мый тӱслышым, тудо еҥак ыле, весе огыл ыле, рашак палышым (Ӧ.Б.).
ТӰСЛӦ красочный, живописный. Пушеҥге-влак тӱслӧ шовырым чиен шогалыныт (МЭ).
ТӰССАВЫШ отображение, изображение. Тиде роман чынже денак тачысе илышын тӱссавышыже.
ТӰССЕРЫШ живопись. Тӱссерыш ‒ сымыктышын ик ужашыже, тудо образым чия дене почын ончыкта.
ТӰССӰРЕТ образ. Чачийын тӱссӱретше. Сылнымут тӱссӱрет. Мемнан саманысе айдемын тӱссӱретше.
ТӰССЫМЫКТЫШ изобразительное искусство. Пытартыш жапыште тӱссымыктыш марий культур илышыште кугу верым налын.
ТӰСЫК образ, облик, лик. Айдеме тӱсыкым йомдарыман огыл. Юмоҥаште Христосын тӱсыкшӧ тӱҥ верыште улеш.
ТӰСЫШ выносливость. Марий еҥын тӱсышыжӧ чылаланат сита.
ТӰСЫШАН выносливый; терпеливый. Тӱсышан айдеме. Мемнан шӱмна гае тӱсышан ал тистына Совет элнан (ЙК).
ТӰТАНЛЕ ураганный, штормовой, сокрушительный. Лийже тӱтанле пудыранчык! (В.К.).
ТӰТКАҤДАРАШ обратить внимание, привлечь внимание. Мый тендам теве молан тӱткаҥдарынем: тиде тыглай кончыш огыл.
ТӰТКАШ взирать. Кавам тӱткем. Пӱртӱсым тӱткем.
ТӰТКӦ I внимание; внимательный. Тӱткӧ лийза! Тиде рвезын тӱткыжӧ нимынярат уке. Изи веле, а эн кугу ийготан качымарий деч тӱткӧ (МЭ).

ТӰТКӦ II пустой, безлюдный. Тӱткӧ пӧрт. Кожла гоч кайышым, тӱткӧ ыле (Ӧ.Б.).
ТӰТКЫЛЫК внимательность. Самырык-влакын шоҥго деке тӱткылыкышт ок сите. Машина виктарышын тӱткылыкшӧ пӱсӧ лийшаш.
ТӰТКЫН внимательно, сосредоточенно. Тӱткын колышташ. Тӱткын лудын лекташ. Тӱткын эскераш.
ТӰТКЫНЛАНАШ сосредоточиться на чём-л. Рвезе йыгыжше насташ тӱткынланыш.
ТӰТКЫНЛАШ разглядывать. Изи йоча палыдыме еҥым тӱткынлаш тӱҥале. Шинчаже дене погынышо-влакым тӱткынла.
ТӰТКЫШ внимание, внимательность. Йоча-влакын тӱткышышт ок сите. Тӱткышым вияҥдаш кӱлеш.
ТӰТӰТ сигнал (звуковой). Машина тӱтӱтым пуа. Паровозын чарга тӱтӱтшӧ эр олам помыжалтарыш. Тӱтӱтшым веле шоктен тунемше шофёр манеш: «Вот тиде вий!» (В.К.).
ТӰТЫРАВЫЛ туманность (астр.). Андромедын тӱтыравыл. Кававундаш мучко тӱтыравыл пеш шуко, шӱдӧ тӱжем утла (ММ).
ТӰТЫРАЛГЕ неясный, мглистый, затянутый мглой. Тӱтыралге ик эрдене толын лектым эҥер сер дек.
ТӰТЫРАЛТАШ покрыться туманом (становиться неясным, нечётким). Шинча тӱтыралтеш. Уш тӱтыралтеш. Кас велеш кече тӱтыралташ тӱҥале.
ТӰТЫРАҤАШ затуманиться; помутнеть (в глазах, голове). Кече шыле курык шеҥгеке, эҥер ӱмбал тӱтыраҥе. Уш тӱтыраҥе. Шинчаште тӱтыраҥе.
ТӰТЫРАШ очистить огнём что-л. от наговоров, заклинаний, т.д.; окурить. Лӱмегож дене тӱтырен луктам пӧрт гыч осалжым. Йӱлышӧ лӱмегож дене тӱтырен каем пӧрт йыр. Ладын дене тӱтыраш. Нӧрепым тӱтыраш коля дечын. Мӱй кӱзымӧ годым мӱкшым тӱтырем шикш дене (Ӧ.Б.).
ТӰЧА 1) полчище. Тушман тӱча. Шурнышырчык тӱча. Шыҥа-влак тӱча дене чоҥештылыт; 2) тип (биол.). Тупрӱдан-влак тӱча. Янлык тӱняште шымлызе-влак 16 тӱчам ончыктат.
ТӰЧЫК I щелчок. Саҥгатлан кок тӱчыкым пуэм теве. Тӱчык йӱк шоктымо деч вара омса почылтшаш.

ТӰЧЫК II закрытый. Тӱчык окна вошт ош вуй коеш. Тӱчык погынымаш. Тӱчык кевыт.
ТӰЧЫЛТШӦ закрытый (линг.). Тӱчылтшӧ слог. Тӱчылтшӧ рифме.
ТӰШКА общий. Тӱшка погынымаш. Тӱшка озанлык. Тӱшка йылмышанче. Тӱшка правил икте: мемнан тӱшкерыш пурынет гын, изирак надырым пыштыман.
ТӰШКАГУДО общежитие. Тӱшкагудыш вашкат студент-влак. Тӱшкагудо ‒ студентын илемже.
ТӰШКАГЫЛ ЙӦН средство массовой информации. Мемнан саманыште тӱшкагыл йӧн-влак илышыште кугу верым налыт.
ТӰШКАЛАЛТАШ группироваться, объединяться. Йӱдвел Донецк гыч салтак-влак лектыч тӱшкалалт (В.Д.-О.). Еҥ-влак шке интересышт дене тӱшкалалтыт.
ТӰШКАЛАШ группировать, объединять. Нине книга-влакым тыге тӱшкалаш лиеш. Ойлончо-влакым лиймышт шот дене тӱшкалыза.
ТӰШКАЛЕ 1) всеобщий, относящийся ко всем. Тӱшкале права. Тӱшкале туныктымаш. Пӱртӱсын тӱшкале тӧртыкшӧ; 2) общий, коллективный, совместный. Тӱшкале пунчал. Тӱшкале шонымаш. Тӱшкале ойвидыш.
ТӰШКАСОМЫЛ мероприятие массовое. Таче мемнан факультетыште тӱшкасомыл лийшаш ‒ йотэлысе уна-влак дене вашлиймаш.
ТӰШКЕР 1) общество (люди, объединённые общностью интересов, положения, взглядов, т.д.). Колызо тӱшкер. Сонарзе тӱшкер. Шанче тӱшкер. Шочмо йылме тӱшкер. Финн-угор тӱшкер; 2) заросль кустов. Лӱмегож тӱшкер веле кодын.
ТӰЭМ учебное заведение (ММ). Тӱэмыш логалаш экзаменым кучен сеҥаш кӱлеш.
ТЫВЫРДЫК дробь (в пляске). Тывырдыкым кушташ.
ТЫГЛАЙ обыкновенный, обычный. Тиде тыглай тергымаш огыл, тиде кугыжаныш тергымаш. Тыглай сомылым шукташ. Тыглай кончыш.
ТЫГЛАЙЛЫК простота, незамысловатость, непритязательность, обыденность. Мастарлык ‒ произведенийын тыглайлыкше, сылнылыкше (В.К.). Тыглайлык ‒ вот С. Маршакын тӱҥ тыршымашыже (В.К.).
ТЫГЛАЙЫН обыкновенно, обычно. Варажым нуно мыланна тыглайынак чучаш тӱҥалыныт (М.Ш.).
ТЫГЫДЕМДЫМАШ измельчение, дробление. Озанлыкым тыгыдемдымаш. Рокым тыгыдемдымаш. Йодышым тыгыдемдымаш.
ТЫГЫДЕР поросль, чащоба. Пундыш тӱшка коклаште тыгыдер кушкеш (М.Ш.). Шошым шӱшпык шӱшка тыгыдер лоҥгаште (Ӧ.Б.).
ТЫГЫДИК мелкота, мелочность. Тыгыдик йодыш. Тыгай тыгыдикше дене кызыт толашышаш уке.
ТЫГЫДЫШЕР капилляр (анат.). Айдеме капыште моткоч шуко тыгыдышер уло.
ТЫКЫМ подробность. Тыкымжым кызыт ойлаш ом тӱҥал.
ТЫКЫМЛАШ растолковать, разъяснить. Тый тидым чыла тыкымлен пу. Такшым Петр Ильич айдемыже ӱшанле гай коеш, илыш нергенат тыкымлен огеш йодышт (Онч.).
ТЫКЫМЛЕ подробный. Тыкымле ойлымаш.
ТЫКЫМЛЕН подробно. Тыкымлен каласкалаш. Савлий кугыза тыкымленак йодышташ тӱҥале (Онч.).
ТЫЛАН пожелание. Мыйын тыланем: вашкерак тунем пытаре.
ТЫЛАНАШ желать, хотеть. Мый тыланет кужу ӱмырым тыланем. Мом тыланет, тугай кочкышым пукшем. Мом чияш тыланем, тугай вургемем уло (Ӧ.Б.).
ТЫЛАНЛЕ доброжелательный, благожелательный; желанный. Тыланле сугынь. Тыланле серыш. Тыланле вашкыл. Тыланле пӧлек.
ТЫЛАНМУТ пожелание. Тыйын тыланмутышкет мыят ушнем.
ТЫЛЗАШ менструация. Тылзаш годым неле пашам ышташ ок йӧрӧ.
ТЫЛЗЫВОЛГЫДАН с лунным светом, светлый. Шӱшпык йӱкан, тылзыволгыдан вучымо кас лишеме (Л.Я.).
ТЫЛЗЫДЫМЕ безлунный. Тылзыдыме йӱдым шӱдымем ӱмбач лектын огыл ӱдыр (В.К.).
ТЫМАЛГЕ умиротворённый, безмятежный, тихий. Тымалге жап. Тымалге илыш. Тымалге кастене вашлийым мый тудым (Онч.).
ТЫМАТ бесстрастие. Пашам тыматын шукташ.
ТЫМАТЛЕ обходительный, учтивый. Тыматле еҥ. Тыматле койыш.
ТЫМЫКЕМАШ успокоиться, угомониться. Раш волгалтмеке гына, пӧрткӧргӧ пустаҥын тымыкеме (А.Арс.).
ТЫМЫКЕМШЕ уравновешенный, сдержанный, спокойный. Тудын озаже тымыкемше койыш-шоктышан афган-узбек ыле (Онч.).
ТЫМЫЛГЕ умиротворённо, безмятежно. Ончалат семалышын, тымылге йырваш (Онч.).
ТЫНДАШ обыскивать. Алексей Петровичым посна пӧлемыште тындышт, кӱзанӱштыжым руден нальыч (Онч.).
ТЫНЫСЛЕ мирный. Тынысле жап. Тынысле илыш. Ышт тол, тынысле илыш куралым налын, ышт лек мемнан ден пырля (В.К.).
ТЫНЫСЛЫН мирно, безмятежно. Ош лумым шӧртньӧ кече модыктыш ший-чинчын, воштончыш гай каваште тыныслын иеш (В.К.).
ТЫНЫСТАРЫШЕ миротворческий. Тыныстарыше миссий.
ТЫНЫСЫР неспокойный, беспокойный. Тынысыр илыш. Тынысыр жап.
ТЫҤГА шершень. Кеҥежым вольыкым тыҥга орландара.
ТЫП уравновешенный, спокойный, ровный (о характере). Мемнан пошкудына пеш тып еҥ, куш ок кӱл, нержым шӱшмаш уке.
ТЫПКЕМАШ утихать, утихомириться. Мардеж тыпкемеш. Йӱд тыпкемеш. Еҥ-шамыч тыпкемын улыт, йӱк ок шокто купышто (Ӧ.Б.).
ТЫПЛАНДАРАШ укрощать. Янлыкым тыпландараш. Йӱшым тыпландараш.
ТЫРАН плохой, скверный, паршивый, дрянной. Тыран корно. Тыран кумыл. Молан тыран шонымаш ушышко тольо? (Л.Я.). Сынже чевер, да чонжо тыран (КМ). Кажне калыкын мурызыжо уло, но лийын кертеш паша пешак тыран, кунам южо мурызо лӱмжым ок суло (В.К.).
ТЫРАНАШ стать плохим, паршивым, скверным. Сарзе вургемым чийыше ӱдырамаш ала-молан Настялан иканаште тыраныш (Онч.).
ТЫРАНЫН плохо, скверно, паршиво. Ме вет пеш тыранын илен улына, пеле шужен (Онч.).
ТЫРГЫКТАШ катить, катиться. Тыртыка тыргыкта. Икана, тылзан йӱдрӱдын, каче тыртыктен чодыраш (В.К.).
ТЫРЕ живой, подвижный, шустрый. Рвезын тыре улмыжым ужын, орол-влак тудлан кинде шултышым кудалтат (К.В.). «Шӧртньӧ кид» пашаште кузе тале, йылмыжат тугаяк тыре (И.К.). Тҥ. писе, чулым.
ТЫРЛЫК существо, тварь, создание. Тудым (ужавам) пешак пагалыме, ӧрыктарыше виян тырлыклан шотленыт (Онч.). Ужаван, кишкын телым мален эртарымышт айдемым пешак ӧрыктареныт, да, нуно юмын тырлык улыт манын, шонаш таратеныт (Онч.).
ТЫРМА тюрьма. Тудым лу ийлан тырмаш шындышт.
ТЫРТЕШКЕ круглый; шарообразный. Тыртешке чуриян. Тыртешке кече. Тыртешке мече. Тыртешке чамыра.
ТЫРТЫКА круг, колёсико. Йошкар тыртыка. Тыртыка дене модаш.
ТЫРТЫКТАШ катить (колесо, круг, бочку, т.д.). Шӱдышым тыртыкташ. Мечым тыртыкташ. Вочкым тыртыкташ (Ӧ.Б.).
ТЫРТЫШ 1) колесо. Орва тыртыш; 2) диск. Кече тыртыш. Тылзе тыртыш; 3) окружность. Лакын тыртышыже лу метрыш шуйна.
ТЫРТЫШТАШ округлить, округлять. Тӱрвым тыртышташ. Пырням тыртышташ.
ТЫРШЫК усердие. Тунеммаште тыршыкым ончыктымыжлан шольымлан чапкагазым кучыктышт.
У
УАШ I заботиться, опекать (ММ). Уэн ашнен ашныгычет манын, ӧтынен кумалына (Кум.м.).

УАШ II грести (руками, веслом). Кид дене уэн, ийын кая. Пушкольмо дене вӱдым уаш. Йӱштылмӧ годым кид дене уаш тунемына (ЯЛ).
УВАТЕ молодуха. Увате пӧртым йытыраен шындыш.
УВАШ 1) жадничать. Еҥ эре ува, тудлан эре шуко кӱлеш. Увен кочкаш. Увен, аҥам налам; 2) делать что-л. быстро. Увен, сомылым ыштем (Ӧ.Б.).
УВЕР-АҤАР информация. Мом ыштышаш нерген увер-аҥарым конторышто налыда.
УВЕРГАЙЫК вестница (птица, приносящая весть ‒ голубь). Лыйга пыстылла увергайык вола, эн шоҥго кӱслезын кӱслешке шинчеш (В.К.).
УВЕРГОНДЫШО апостол. (Исус) шкеж деч ончыч увергондышым колтен (ЛПУ).
УВЕРЗЕ 1) вестник (о журнале). Университет уверзе. «Йошкар кече» газетым калык уверзыш савыраш тыршыман (М.Ш.); 2) вестник (о человеке). О, уверзе (почтальон). ‒ Шӱмна юарла! (В.К.).
УВЕРТАРЧЫК 1) весть. Ынде мыняр ий лиеш, эргым деч нимогай увертарчык уке. Пошкудо ял гыч нимогай увертарчык толын огыл; 2) известие. Йолташем каласыш: илен-толын, ала мемнан денат иктаж-могай «шанче увертарчыкым» лукташ тӱҥалыт.
УВЕРТЫМАШ извещение. Погынымашыш мияш ялсовет гыч увертымашым конденыт.
УВЕРТЫШ I передача (по радио). Тидын дене музык увертышнам чарнена (С.Ч.).

УВЕРТЫШ II сообщение. Пытартыш увертыш тыгай: уна-влак эрла толшаш улыт. ТАСС-ын увертышыже.
УВЕРЪЕҤ вестовой. Пошкудо полк гыч уверъеҥ тольо.
УВЕРЫН вестью. Чеверын огыл, шем уверын, мортаҥше эл, тӱп калыкна (А.Арс.).
УГИНДЕ новина. Угинде пайрем Праздник нового урожая.
УГЫКЛАШ выть (о сове). Чодыраште ӧрт луктын угыклыш тумна (В.К.).
УГЫЧЛАШ обновить. Айда теҥгече тӱҥалме пашанам угычлена.
УГЫЧТАРАШ воспроизвести, воссоздать. Тошто йӱлам угычтараш. Шукерте лудмым угычтараш. Тошто шинчымашым угычтараш.
УГЫЧТАРЫМАШ воспроизведение, воссоздание. Шинчымашым угычтарымаш. Ожнысо илышым угычтарымаш.
УДЫЛАШ бормотать. Вате шыдешка дык, удыл коштеш, удылеш семынже, вурсаш ок тошт чот (Ӧ.Б.). Попла удыл кошташ (Ӧ.Б.).
УДЫЛЗЕ новолуние. Кас кече почеш кудале Вашпатыр, удылзе лекмашке вашкыш Машпатыр (В.К.).
УЖАВАИГЕ лягушонок. Нине ӱшвуйла гыч вара ужаваиге-влак лийыт.
УЖАВАШЫЛ лягушатина, лягушачье мясо. ‒ Ужавашылым кочкын ончымыда ок шу? ‒ йодеш Габор (Пӱр.).
УЖАЛКАЛАШ заниматься торговлей. Тыгыде сатум ужалкалаш.
УЖАЛКАЛЫШЕ торговый. Ужалкалыше палатке.
УЖАЛЧЕ торговец, продавец. Ужалче-влак, икте-весым сеҥаш тӧчен, шке сатуштым темлат.
УЖАЛЧЫК предатель, изменник. Ужалчыкым нигуштат айдемылан огыт шотло.
УЖАРАЗА новорождённый. Палатыште ужаразан магырыме йӱкшӧ шокта.
УЖАРВУЙ необученный, неопытный, незрелый. Тиде пӧлкаште ужарвуй-влак гына тыршат. Уждымо-лай колдымо йот элышкыжат мом шоненет миялеш ужарвуй? (ММ).
УЖАРГЫЛЫК зелень (растительность). (Пушеҥге-влак) ала лӱмын шындыме улыт, ала ялым почмо годым, куклыде, ужаргылыкеш коденыт (Онч.).
УЖАРЪЕҤ подросток (ММ). Ужаръеҥ-влак туткарыш чӱчкыдын верештедат (Куг.).
УЖАТКАС вечер прощальный. Эрла ужаткасым ыштем. Тыйымат ӱжам (Онч.).
УЖАТМУТ напутствие. Мӱндыр корныш лекмыже деч ончыч ача эргыжлан ужатмутым каласыш. Н.С. Дедушкинлан ужатмут олмеш (почеламут) (В.К.).
УЖАТЫШЪЕҤ, УЖАТЪЕҤ проводник, стюардесса. Вагонышто ужатъеҥ билетым погаш тӱҥале. Ужатышъеҥ самолётын кушко да кузе чоҥештымыжым раш умылтарыш.
УЖАШЛАШ классифицировать; распределять. Нине мут-влакым тыге ужашлаш лиеш.
УЖЕДАШ ненавидеть. Молан тый тудым тынар ужедат?
УЖМЫШУДЫМАШ ненависть. Огеш лук тыйым ӧрдыж веке чойн паровозым ужмышудымаш (В.К.).
УЖМЫШУМО желанный, вожделенный. Пеш йӧратыме ужмышумо ешем, тыланда ужмышумо шокшо салам (Куг.).
УЖШЫГОЛШО ясновидящий. Ужшыголшо мылам кужу ӱмырым сӧрен.
УЖЫК зрение. Рвезын ужыкшо саяк, шинчаже локтылалтын огыл.
УЗЫВИЙ кобель. Тиде узывий почшым ынде ишен (Онч.).
УЗЫЛАНАШ развратничать. Узыланен коштеш ола мучко.
УЗЫПКА чествование новорождённого, обряд «на зубок». Теҥгече изи Мичулан узыпкам конденыт ыле.
УКЕ нехватка, недостаток; отсутствие (кого-чего-л.). Курымжо мучко укеште илен. Мут укеште у мутым шкегыч ыштыман. Укем годым ит кошт.
УКЕГЫН в противном случае. Тачак тидым ыште, укегын вараш кодат.
УКЕДЕН ИКТАК почти что нет. Мыйын оксам укеден иктак. Ялыште кызыт паша укеден иктак.
УКЕЛЛЕ отрицательный (мат., физ. «-»). Укелле числа. Укелле заряд. Укелле тулэҥер.
УКЕЛЫК отсутствие (чего-л.). Мутын укелыкше. Книга укелык. Шинчымаш укелык.
УКЕМАШ пропадать, исчезать из виду. Еҥ шинча ончылнемак укеме. Тӱтыра лоҥгаште машина укеме. Семон йӱд еда мӧҥгыжӧ гыч укемеш, ала-кушко коштеш. Тҥ. йомаш.
УКЕМДАШ отрицать, отвергать. Тый шке титакетым укемдаш тӧчен ит кошт.
УКЕМДЫМЕ отрицательный. Укемдыме аклыммут. Укемдыме пале. Укемдыме полюс. Укемдыме койыш. Тидлан укемдыме вашмут лийын ок керт.
УКЕМУТ отказ. Мыйын оемлан укемут тольо.
УКЕНЛЫК необеспеченность, нужда. Нигӧат такше тыге ышташ туныктен огыл, а незер илышлан кӧра укенлыкшак шижтарен докан (А.Арс.).
УКЕУЛМО отсутствие. Оксат укеулмо тыйым налог деч ок утаре. Лекцийыште укеулметым туныктышо возен нале.
УКЕШТАРАШ аннулировать, отменить. Договорым укештараш. Приговорым укештараш.
УКЕШТАРЫМАШ аннулирование. Ойпидышым укештарыме.
УКЕШТАШ исчезать. Сату укештеш кевытлаште. Кушкыл укештеш. Янлык укештеш. Тҥ. пыташ.
УКРА чеснок. Украм шындаш. Поҥгым шинчалтыме годым тушко украм пыштат.
УЛАҤДАШ обогатить.
УЛАҤДЫМЕ прич. от улаҥдаш. Уке, мый улаҥдыме лончышто шым кӧнӧ почаҥын мерчаш (Ю.Ч.).
УЛДЫШМУТ молитва (православная). Улдышмут-шамычым ушеш кужун лудын, яндар ош чуриян чӱчӱватым Чорак Эчей вӱдыш шурале (Ю.Г.).
УЛЕМАШ приумножаться, наращиваться; становиться лучше, зажиточнее (о жизни). Кинде улемеш. Вольык улемеш. Илыш улемеш (Ӧ.Б.).
УЛЕМДАШ приумножать, наращивать, восполнять. Оралтым улемдаш. Вургемым улемдаш. Вольыкым улемдаш. Оксам улемдаш (Ӧ.Б.). Тҥ. шукемдаш.
УЛЕМДЫМЕ положительный. Улемдыме вашмут. Улемдыме аклыммут. Улемдыме полюс. Улемдыме койыш.
УЛЛО положительный (физ., мат. («+»). Улло числа. Улло полюс. Улло заряд. Улло тулэҥер.
УЛМАШ присутствие, нахождение. Пашаште улмаш эше пашам ыштыме нерген ок ойло. Йӧра, йӧра… Мыйын улмаште мардеж огеш тӱкӧ уста мариетым (В.К.).
УЛМО присутствие, наличие. Чаплӱмет улмо тылат эше айдемыдымылык койышым кояш правам ок пу. Мӧҥгыштӧ улмет тыйым утарыш. Улмем годым тол.
УЛО-УКЕ наличие, существование чего-л. Тудын оксаже уло-укем пален налаш кӱлеш. Уло-уке оксажымат кучылт ок мошто.
УЛШЫК наличный. Улшык окса. Улшык суммо. Пашадарым улшык дене тӱлаш. Налме сатулан улшык окса дене тӱлышым.
УЛЫК новшество. Кызыт илышыш ятыр улык пура.
УЛЫЛЫК собственность, достояние. Уш-акыл поянлык ‒ элнан улылыкшо.
УЛЫМ действительность. Йырвел улым. Кызытсе улым.
УМАҤАШ преуспеть, добиться успеха. Пашаштыже тудо умаҥын, шонымашкыже шуын.
УМАШ разрастаться, расти буйно. Шурно умен кушкеш. Арбуз ‒ тушкалте кӱзынерым, мурен шелеш ‒ тунар умен (В.К.). Тӱредме годым тӱтыра лиеш гын, поҥго ума. У ий годым кугу мардеж лиеш гын, олма ума (КП).
УМБАЛЕ ненормальный, противоестественный, нездоровый (взгляд, поведение, поступок и т.д.). Умбале ончалтыш. Умбале койышым кояш. Умбале шонымашым ойлышташ.
УМБАЛЬЫЛА ненормально, противоестественно. Умбальыла шокта гынат, тыге манаш тоштам: шочмо йылмым йӧраташ мый Эстонийыште тунемынам (Пӱр.).
УМДАРТЫШ плодородие. Мемнан кундемысе мландын умдартышыжым нӧлталаш шуко вийым пыштыман.
УМДАРТЫШАН плодоносный. Умдартышан нур. Умдартышан мланде. Шемрокан мланде умдартышан.
УМДО стрелка. Шагат умдо. Сӱретлыме умдо корным ялышкына ончыкта.
УМДЫЛАШ уколоть; сделать укол. Врач йочам ала-могай корштыктарымым чарыме эм дене умдылыш.
УМЛО понятливый, деловой, путный. Умло еҥ. Умло вуйлатыше. Умло мутланымаш.
УМУТ неологизм (линг.). 20‒30-шо ийлаште марий йылмыште шуко умутым ыштыме.
УМШАВОМЫШ ротовая полость (анат.). Яндар йоҥйӱк лийме годым юж умшавомыш гоч лектеш. Тҥ. умшагӧргӧ.
УМШАГӦРГӦ ротовая полость. Ломыж йолым да умшагӧргым когарта, санден янлык-влак вес велыш куснен каят (Куг.). Тҥ. умшавомыш.
УМШАДАМ аппетит. Кочмо ялт ок шу, умшадам уке.
УМЫЛ понятие, смысл. Ты еҥын нимогай умылжо уке. Мутын умылжо. Ты терминын умылжо изиш весырак. Тҥ. умылымаш.
УМЫЛЛО понятный, доступный. Книгам умылло йылме дене возымо.
УМЫЛТАРЧЫК толкование; пояснение, разъяснение, инструкция. Умылтарчык мутер. Тиде ӱзгарлан нимогай умылтарчыкымат возымо огыл. Пашам тӱҥалме деч ончыч вуйлатыше умылтарчыкым эртарыш.
УМЫЛТАРЫМГАГАЗ объяснительная записка. Умылтарымгагазым возо, кызытак (Ю.Г.).
УМЫЛЫДЫМАШ непонимание, отсутствие понимания. Литератур йылмын мутвундыжым пойдарыме шотышто умылыдымаш марий мерсотышто але мартеат кодеш.
УМЫР I благоприятный, подходящий. Умыр жап. Умыр илыш-касыш. Умыр игече. Кечава, кечыгӧрж, кечыгорно, мардежава, умыр кечетым ончыкто (Кум.м.).

УМЫР II умеренный (средний между крайностями). Умыр либерал. Умыр политик. Умыр йодмаш. Умыр ончалтыш.
УМЫРЛАНАШ становиться умеренным, утихомириться; нормализоваться. Кече таче изиш умырланаш тӱҥалын (Ӧ.Б.). Илыш умырлана.
УМЫР-ЛЕВЕ умеренный. Умыр-леве игече. Умыр-леве лончо.
УМЫШ I урожайность, урожай. Тений шыдаҥ сай умышым пуышаш. Умыш ок вел эрлат кава гычын, керек киндым кушта леве йӱр (Ф.И.). Тҥ. шурнылектыш.

УМЫШ II успех, везение. Тунеммаштет умыш уло? Илышыштет, пашаштет умыш лийже!
УНАГИНДЕ гостинец (ММ). Унагинде ӱстембал тич. Тҥ. йокма.
УНАГУДО гостиница. Толшо-влакым «Йошкар-Ола» унагудеш верлатышт.
УНАЕҤ приглашённый, визитёр. Унаеҥ-влак йыргешке ӱстел йыр погынен шинчыныт.
УНАЛАНАШ пребывать с визитом. Тиде кечылаште Россий Президент Германийыште уналаныш (Куг.).
УНАЛАШ гостить, находиться в гостях. Шукерте огыл мемнан дене Финляндий гыч делегаций уналыш.
УНАЛТАШ нанести визит, посетить. Марий Элым Финляндийын алчыже уналтен.
УНАЛЧЕ гостеприимный, радушный. Уналче озавате толшо-влакым кумылын вашлие. Кыналче ‒ уналче, Шымалче ‒ ышталче (В.Д.-О.).
УНДАШ густеть, затвердеть. Лавыра ундын. Руаш ундеш. Шӱр ундын. Кышал ундеш (Ӧ.Б.).
УНЧЕЖ своеобразный, ненормальный, чудаковатый. Тиде еҥ пеш унчеж. Унчеж-влак шанчызе коклаштат верештедат.
УНЧО хорунжий (ист.). Алдиар ожно Стенька Разинын унчыжо лийын (А.В.).
УНЧЫЛТАШ перевернуть, опрокинуть. Шочмэл ойгеш кодын, ала шугыньо мландым унчылтен? (Ф.И.).
УҤ рассудок, рассудительность. Уҥжым але йомдарен огыл, шовыч шеҥгелныже ужынжо шуктенат? (Ю.Г.).
УҤЛО понятливый, разумный. Ну и шотан, ну и уҥло (Ю.Г.).
УҤЛЫК способность. Имньыжлан оҥвийым пуэн, шканже уҥлыкым пуэн (КМ).
УРА беспокойный, неравнодушный; неугомонный. Ура тукым. Ура пашазе еш. Ура чонан айдеме. О поро юзо тукым, ура пашазе еш, чолгалыкдаже шуко, мастарлык ‒ утымеш! (В.К.).
УРАЛАНАШ горячиться, психовать. Ураланен кутырыш. Ураланен колышташ. Ураланен илаш.
УРАТ приличие, благопристойность, порядочность. Тиде еҥын нимо уратше уке.
УРАТДЫМЕ непорядочный. Уратдыме еҥ. Уратдыме койышым ончыкташ.
УРАШ рушиться, разрушаться, разваливаться. Шошо еда тыште мланде уреш. Вакшпӱя шошым урын каен. Илыш уреш тений. Шошым корем уреш (Ӧ.Б.). Тҥ. урылташ.
УРГЕЖ нашивка. Шокшысо ургежше ончыкта: воктенем шогышо еҥ ала-могай начальник.
УРДАШ содержать. Вольыкым урдаш. Ешым урдаш. Пӧртым арушто урдаш. Тҥ. ончаш, кучаш.
УРДО бережливость, экономность. Тачысе самырык-влак урдо нерген ялт огыт шоно. Могай урдо ‒ тугай вурдо (КМ).
УРДЫК иждивение. Мыйын урдыкыштем вич еҥ уло. Вачий шкежат урдыкышто ила. Еҥ урдыкышто илаш йӧсӧ.
УРДЫН-УРДЫН бережливо, экономно. Киндым, пареҥгым кузе урдын-урдын кочкын гынат, пареҥге пытен, кинде пел сукыр веле кодын (Онч.).
УРДЫШ иждивение. Тудо ача-аважын урдышыштыжо ила. Тый кугыжаныш урдышышто улат, мо эше кӱлеш тылат?
УРЕМВОЖ перекрёсток. Уремвожышто то ужар, то йошкар тул чӱкталтеш.
УРЖАВЕЧЕ ржаное поле. Кечыйол ырыкта уржавечым, эр турийым шӱшкаш тарата (Ф.И.). Тҥ. шурнывече.
УРЗАШ взять в пригоршню.
УРЛЕМ балка, сухой овраг. Шошым урлемлаште кугу вӱд погына. Тенийысе шошо вӱд шуко вере урлемым ыштен кодыш.
УРЛЫК сорт, порода. Кондыжо у саскам: вий саскам, уш саскам, усталык саскам, кондыжо у илыш урлыкым (В.К.).
УРМАН I обычай, традиция, привычка. Марий калык шке урманже дене ила. Шкежат тиде урманым шукташ шонен гын, ӱдыр-шамыч мӱгырыктышт веле (МЭ).

УРМАН II устав. «Марий ушемын» урманже. Школын урманже почеш, тыште чыла предметым йочан шочмо йылмыже дене туныктат.
УРМАНЛЕ добропорядочный, почтительный, уважительный. Тудын кочаже пеш урманле еҥ улмаш.
УРМАНЧЕ уставник, придерживающийся принятых порядков; педант.
УРМЫЖМО вой, завывание. Ял мучаште пий урмыжмо шокта. Мардеж урмыжмо солна.
УРНАШ покрыться, заполниться, зарыться, быть зарытым. Кас кава волгыдо шӱдырла дене урнен. Шӱргӧ куптырла дене урнен пытен. Ой, нимом ыштен ом шукто, лавыраш урненам (Ю.Г.). Латшымше ий Октябрь, мый шыже кечын урнем ыле, векат, лышташ ораш, ваҥенак коштшо колымашем дечын от тол ыле гын мыйым утараш (В.К.).
УРУШ новый русский. Виян лийже 1 Май ‒ кукшу курикам нултышо шемерынат, шийвундыжым нигуш чыкаш ӧршӧ урушынат шошо пагытлан йывыртыме кече (Куг.).
УРШИНЧА глазок (в дверях). Уршинчаш ончалын, омсам почеш (В.Д.-О.).
УРЫЛТАШ рушиться, разрушаться (о плотине, дамбе, земле). Ӱмаште гына нӧлтен шындыме дамбе кугу йӱр деч вара урылто. Тений шошым вӱд чот ташлен ыле, садлан вакшпӱя, арыкшым почмо ыле гынат, урылт кайыш. Тҥ. ураш.
УРЫЛТЫШ 1) прорыв в чем-л. Немыч фронтышто мемнан танк-влак урылтышым ыштышт. Урылтыш корем, а корем серыште кок пӧрт кугытан кӱ, шелшыжат уке (Ю.Г.). Курык гыч урылтышыш ‒ нушкыт, нушкыт, нушкыт (В.К.); 2) лавина. Лум урылтыш. Кап шуҥгалтышым оҥжо дене шеҥын, кут у урылтышым уждымын вӱльӧ чыма (В.К.).
УСТАЛЧЕ творец, созидатель. Сылнымут усталче. Калык усталче. Вот и йомыт марий кокла гыч усталче-влак ‒ жапыштыже виктарен колтен она мошто.
УСТАЛЫК творчество (создание культурных и материальных ценностей). Усталыкым вияҥдаш. Калык усталык. Усталык пӧрт.
УСЬКЫКТАШ науськивать, натравливать.
УСЬКЫКТЫМО прич. от уськыкташ. Ала латик ий жап кул шотышто кучымышт, янлыкла эре уськыктымо шижмаш дене илымаш кӧргыштӧ сераш таратыме тулым ылыжтен (М.И.).
УТАРТЫШ освобождение, избавление, спасение. Шемер калыклан утартышым большевик партий гына конда. Пычкемыш илыш деч марийлан утартышым совет кучем веле пуэн кертын.
УТАРЫШЕ спаситель. Книга, саде манмыла, ‒ авторын пытарышыже да утарышыже (В.К.).
УТАШ отмечать, праздновать; ознаменовать. Пайремым, рушарням, Ӱярням, Кугечым утена (ММ). Пайрем кечым салют дене утеныт.
УТЕҤГАЙЫМАШ истерика. Утеҥгайымаш чот воштылмо дене, чот шортмо дене лиеш (ММ).
УТКЫН препятствие, помеха (ММ). Ончык кайыме корныштына але шуко уткыным вашлияш верештеш. Марий коклаштат ала иктаж уткын уло (ММ).
УТО нечётное число. Уто кокытлан ок шелалт. Тудын кидыштыже коло ик пурса уло, тудо пален утым (Ӧ.Б.).
УТРАК стелька. Кем пундашке кӧргышкыжӧ утракым пыштена (ММ).
УТЫГОЧ чересчур, чрезмерно, непомерно. Кӧргыштыжӧ азаже кушмо семын утларак шыдешкаш тӱҥалын, утыгочак Эчейланат пижедылын (М.Ш.). Тҥ. утыждене.
УТЫК I повод, потачка. Утыкым пуымо ок кӱл, вара шӧрын ончаш огыт тӱҥал. Утыкым пуэн коштеш, сыраш кычалеш (ММ).

УТЫК II излишек, избыток; лишний, избыточный. Утыкшым ужалаш луктына. Утык шурно. Утык окса. Тый мылам утык пашам ыштыктет.

УТЫК III преимущество. Мемнан дене таҥастарымаште, эстон-влакын ик утыкышт лийын: нуно йот йылме-влакым сайын паленыт.
УТЫКНЕЛЫТ перегрузка. Космонавт-влаклан сандалыкыш нӧлталтмышт годым кугу утыкнелытым чыташышт верештеш.
УТЫКТАРАШ сократить. Паша гыч утыктараш. План гыч утыктараш. Тудым паша гыч лӱмынак утыктарен луктеве.
УТЫМ пращур, родоначальник. Утымлан шурнан пасуэш чоклат (ММ). Марий-влакын утымышт акрет меря улыт.
УТЫРГАШ 1) раздражаться. Тудын ойлыштмыжлан пӧръеҥ утырга веле; 2) усилиться. Мардеж утырга. Поран утырга. Йӱр утырга.
УТЫРТАШ раздражать. Саде еҥын койышыжо мыйым утырта. Утыртен ит шого еҥым (ММ). Марий пийым утырта (ММ).
УЧО советник (помощник руководителя). Сергей ‒ алчын учыжо.
УЧЫК толчок (импульс, побуждение). XVIII курымысо кидвозыш материал марла возыктышлан шочашыже учык семын лийын. Лӱҥгалтыме годым учыкым пуат.
УЧЫЛАШ уличить, разоблачить. Шого-ян, тудым мый учылыде ом код (ММ). Шпионым учылаш. Тушманым учылаш. Осал пашам учылаш. Раз мылам осал пашалан чыгылталтше кидан-шамыч учылаш ӱшанат гын, ӧрын-лӱдын шогымаш уке (Г.П.).
УШ-АКЫЛ разум. Вигак коеш: тудо кугу уш-акылан еҥ. Айдеме уш-акыл дене кылдалтше мут тачысе марий йылмыште але пеш шукыжак огыл.
УШАКЫЛ ПАША умственный труд. Тудо ӱмыржӧ мучко ушакыл паша дене пӧрдын.
УШАКЫЛ ПОЯНЛЫК интеллектуальное богатство. Калык ушакыл поянлыкым мемнан дене кугыжаныш арала.
УШАНАШ скучать, тосковать. Ачамым кум ий годсек ужын омыл, пеш ушанышым. Мый икшывем-влаклан ушаненам. Вате марийжылан ушана (Ӧ.Б.).
УШАНДЫМЫЛЫК бездарность. Южо еҥ-влак, ушандымылыкыштым ялт шотыш пыштыде, эре кӱшкӧ, тӧра-влак коклашке, шӱшкылташ толашат.
УШАНЛАНАШ умничать. Ушанланаш тӧчен ит шинчылт, ыште, мом ойлат.
УШАНЛАНЫМАШ умничанье. Ушанланымаш айдемым ок сӧрастаре.
УШАНЛЕ одарённый, даровитый. Ушанле рвезе. Ушанле шанчызе. Ушанле сӱретче.
УШАНЛЫК 1) способность, даровитость, одарённость. Тиде рвезе моло деч ушанлыкше дене ойыртемалтеш; 2) премудрость. Кужу курымым илен эртарыше коча ушанлыкше дене ойыртемалтеш.
УШАНЛЫН мудро, умно. Кугезе-влакын кумыл шапым шке кумылем дене таҥленам. Да тугак вуйдымын, ушанлын мый иленам ик пагытлан (В.К.).
УШАНЧЕ 1) умник, умница. Ушанче рвезе. Ушанче ӱдыр; 2) премудрый. Ушанче юрдий. Ушанче шоҥгыеҥ.
УШАН-ШОТАН порядочный, честный. Тудын кочаже пеш ушан-шотан марий лийын.
УШАҤАШ умнеть, поумнеть. Икшывем-влак ий еда ушаҥыт.
УШАҤДАРАШ надоумить; научить, вымуштровать, выдрессировать. Тышке толаш мыйым йолташем ушаҥдарыш. Тиде мемнан гай провинциал-влакым ушаҥдарыме, аспирант-влакым воспитатлыме урок лийын (Пӱр.).
УШАТАШ походить, быть похожим. Эрге шукыж годым ачажлан, ӱдыр аважлан ушата (ММ).
УШВИЙ интеллект, умственные способности; духовность. Тиде рвезын ушвийже пеш уло. Серге ‒ кугу ушвиян рвезе.
УШВОЛГАЛТЫШ вдохновение, творческий порыв (РМС). Поэтым ушволгалтыш авалтыш.
УШГЫЧ наизусть. Почеламутым ушгыч каласкалаш.
УШЕМ 1) союз. Совет Ушем. Европо Ушем. Эрыкан Элла Ушем (СНГ). Йӱдвел-Атлантик ушем; 2) общество (организация). Шанчызе ушем. Мер ушем. Садче ушем. Колызо ушем. Спорт ушем. Композитор ушем. Писатель ушем; 3) объединение. Коммерсант ушем. Акционер ушем. Йӧндартыш ушем.
УШЕМДЫЛАШ комбинировать, соединять. Нине наста-влакым тӱрлӧ семын ушемдылаш лиеш.
УШЕМЛАШ сочетать, совмещать. Теорий ден практикым ушемлаш. Марий йылмыште шуко йоҥйӱк пырля ушемлалт огыт керт.
УШЕМЧЕ союзник; союзный. Кокымшо тӱнямбал сар годым Америке СССР-ын ушемчыже лийын. Ушемче кугыжаныш союзное государство.
УШЕШ в уме; наизусть, устно. Ушеш шарнаш. Ушеш шотлаш. Шукемдыме таблицым кажне еҥ ушеш палышаш. Правилым ушеш палыман. Ушеш кончаш представиться, представляться. Ончыкылык илышашем ушешем кончыш. Ушеш ужаш представить, представлять. Шинчамым кумышымат, идалык ончыч лийшым ушеш ужым.
УШКАЙЫШЕ умалишённый. Ушкайыше-влакым эмлыме пӧрт. Ӱдыр ушкайышыла воштылаш тӱҥале.
УШКАЛШЫЛ говядина. Кевытыште ушкалшылым нальым.
УШКОЛТЫШО умопомрачительный. Тыгай мутерым ямдылаш да лукташ ‒ ушколтышо паша (Пӱр.).
УШКОНЧЫШ воображение. Йӧратен модмо сӱретым ончыктымо дене ушкончышым шокшемдаш манын возымо почеламут поэзийым ӱлыкӧ веле шында (Г.С.).
УШКӰРЫЛТШӦ сумасшедший. Мом ушкӱрылтшӧ семын ойлышт шинчылтат?
УШЛАНАШ умничать, мудрствовать. Мемнан дене ик шанчызе уло, эре ушланаш тӧчен коштеш.
УШЛАНЫМАШ умничанье, мудрствование.
УШЛУГЫШ головоломка. Ушлугышым кычал шинчем.
УШНЫК место соединения, соединение, стык. Корно ушнык. Эҥер ушнык. Рельс ушныкышто вагон орава шолткыктымо йӱк шокта.
УШОЧЫШ новорождённый. Ушочыш аза. Ушочыш-влакым посна палатеш вераҥдышт.
УШПОГО замысел, задумка. Ушпого лыҥ, возаш веле ит ӧркане (МЭ). Ялеш лӧзаҥын лыҥ ушпого (МЭ).
УШПУДЫРАНЫМАШ умопомрачение. Мемнан ик шымлызына ушпудыранымаш дене йӧслана.
УШПУНЧАЛ умозаключение. Ойлымашыже гыч коеш: тыгай ушпунчал дене келшаш лиеш.
УШСАСКА творение, творчество, продукт творчества. Композиторын ушсаскаже тудын мурылаштыже кодын (Онч.).
УШТАРАЛТМАШ воссоединение с кем-чем-л. Марий кундемын Россий дене уштаралтмыже. Уштаралтмаште ‒ калыкын вийже.
УШТАРАШ развивать, умножать, двигать вперёд. Пел ӱшан дене, пел кумыл дене, пеле шинчымаш дене пашам уштараш йӧсӧ (В.К.).
УШТАРТЫШ дополнение; дополнительный. ‒ Кушан тудым ужынат? ‒ лие уштартыш йодыш (Ф.М.).
УШТЕПТЕР рассудок. Уштептерым йомдараш. Уштептерже пыташ тӱҥалын.
УШТЫМВУЙ бестолочь; бестолковый. Тый мо, уштымвуй улат аман?
УШТЫШ расстояние. Кок ял коклаште вич меҥге уштыш.
УШЫК 1) слагаемое (мат.). Ушыкым вашталтен шындыме дене суммо ок вашталт; 2) соединение (хим.). Химийысе ушык-влак.
УШЫМ НАЛАШ прийти в сознание, прийти в себя. Олымбалне кийыше еҥ ушым нале.
УЭМДАРАШ обновить, усовершенствовать. Репертуарым уэмдараш. Чиемым уэмдараш.
УЭМДЫЗЕ новатор, реформатор, преобразователь. В. Колумб сылнымут историеш марий поэзийын уэмдызыже семын кодын. Калык йылмым кучылтмаште М. Шкетаным таклан огыл уэмдызылан шотлат (МЛИ).
УЭМДЫК новаторство. Туныктымо пашаш пытартыш жапыште шагал огыл уэмдык пурен.
УЭМДЫШ новизна. Самырык туныктышо йылмым туныктымашке уэмдышым пуртен.
УЭШТАРАШ возродить, обновить. Илышым уэштараш. Ялым уэштараш. Марий йӱлам уэштараш.
Ӱ
ӰДЕМ посев, посевная площадь. …Ял калык пашам времаштыже чыкландара: жаплан тӱред налме уржам… пурса ӱдемат чара (В.К.).
ӰДЫРАМАШАҤАШ становиться женственным. Кызыт йылмышанче, сылнымут ӱдырамашаҥеш (Пӱр.).
ӰДЫРВЕЛ падчерица. Извате кугыватын ӱдырым «ӱдырвелем» манеш (ММ). Ӱдырвел ‒ марий дене, вате дене толшо ӱдыр (Ӧ.Б.).
ӰДЫРГАЧЕ молодёжь. Ӱдыргаче-влак клубыш погыненыт (МК).
ӰДЫРДАҤ подруга. Нина ӱдырдаҥже дене пырля пайрем касыш тарваныш.
ӰДЫРЛЫК девственность. Окси ӱдырлыкшым Макси дене ушнымышт деч ончычак йомдарен.
ӰДЫРЪЕҤ девушка, девица, барышня. Сакалтен йожек мешакым, тыҥ-дыҥ лийын чытырен, шочмо кечыжым карген коштеш тулык ӱдыръеҥ (И.С.).
ӰДЫШ посев. Шыжымсе ӱдыш сайын умен.
ӰЕ масло (тех.). Машинаште ӱем вашталташ кӱлеш. ‒ Чу! Трактор ӱжеш: ‒ Имне, полшо! Ӱем огыт шукто конден (В.К.).
ӰЕДАШ льстить. Уке, чӱчка шинчаже огыл, а почшым лугкала ӱедын! (В.К.) Лодыш лектын ӱедын модмаш гыч (В.К.).
ӰЕДЧЕ льстец, угодник, низкопоклонник. Мемнан коклаште икте моткоч ӱедче ыле.
ӰЕДЫК лесть. Тудо айдемыжак тыгай, ӱедык деч посна илен ок керт.
ӰЕДЫЛМАШ льщение, угодничество, прислужничество, подобострастие. Партийлан ӱедылмаш огыл, а чынлык кӱлеш, партийлан сылнымут кышалым шолтышо-влак огыл, а чын верч кредалше шомакын салтакше-влак кӱлыт (В.К.).
ӰЕДЫШ подхалимаж. Ӱедышыже денак тудо кӱшкӧ кӱзыш, начальник шот лие, но пӧрдын волыш.
ӰЖАКА силуэт, очертание. Пӧртын ӱжакаже веле коеш. ‒ Нелеш ида нал, кочай… Мый ӱжакатым, ту мӱндыр жапысым, пеш сай ужам (Гер.П.).
ӰЖАРАЙОЛ луч зорьки. Курык ӱмбак ӱжарайол возо (М.А.).
ӰЖАРАКА зарево. Кавадӱрым кас ӱжарака сӧрастара.
ӰЖАРАШӰДЫР Венера. Ӱдырын йыргешке канде шинчажым Ӱжарашӱдыр дене таҥастара (Д.О.).
ӰЖВАТА вещь, предмет. Пӱртӱс ден илыш. Тиде ‒ пеш пеҥгыдын, ойыраш лийдымын кылдалтше ӱжвата ярым (Онч.).
ӰЖДЫРАШ пожурить. Ача эргыжым ӱждырен нале, но шкеж нерген ыш шоналте, коеш (Ф.М.).
ӰЖМАШ приглашение; призыв. Ӱжмаш деч посна мый тушко ом кай. Коммунист партий кугу пайремла еда калык деке ӱжмаш дене лектеда ыле.
ӰЖМЫЕҤ приглашённый. Ӱжмыеҥ-влак погынаш тӱҥальыч. Президент шке пелашыже дене кид кучен кажне ӱжмыеҥым вашлийын (Пӱр.).
ӰЖЫК 1) зов. Шӱм ӱжык; 2) пригласительный билет. Пайрем касыш мияш ӱжыкым пуышт.
ӰЖЫКТЫШ повестка. Салтакыш каяш ӱжыктышым нальым. Судыш мияш ӱжыктыш тольо.
ӰЗГАРАҤДАШ оборудовать, оснащать. Цехым у технике дене ӱзгараҥдыме.
ӰЗГАРАҤДЫШ оборудование, оснащение. Заводыш у ӱзгараҥдыш-влак толедаш тӱҥальыч.
ӰЗГАРВУНДО товары широкого потребления. Тунамсе талукаш сату ден ӱзгарвундо ышталт лектеш ик кечат пелыште (В.К.).
ӰЗГАРЛЕ предметный. Коклаштына ӱзгарле мутланымаш лие.
ӰЙВОЧКО бочонок с маслом. Тӱсет жап тӱтанеш пуракаҥше, шинчат ‒ ӱйвочкым палыше коля (В.К.).
ӰЙЛАНАШ льстить, подольститься. (Поэт) сырен-сырен, ӱйланен-ӱйланен, адакат шыдешкен, адакат сӧрасен (Ю.Г.).
ӰЙЛАШ 1) смазывать маслом. Леве шӱшмӱйым пыстыл дене шӱрен, тудым (ташламам) ӱйлат, вӱд шупшмашым шӧрен; 2) льстить, подмазать. От пале мо, тений тӧрам ӱйлыде нимом ышташ ок лий.
ӰЙШӰРЫШ горюче-смазочный материал (ГСМ). Колхозын ӱйшӱрышыжӧ укеден иктак. Ӱйшӱрыш деч посна машина коштын ок керт.
ӰЛЫКШ 1) низкий, невысокий (по уровню). Ӱлыкш пашадар. Ӱлыкш шинчымаш. Ӱлыкш ушан. Ӱлыкш умылымашан. Тҥ. изи; 2) низкий, низменный (по высоте). Ӱлыкш вер. Ӱлыкш пӧрт. Ӱлыкш окна. Ӱлыкш пыл. Ӱлыкш пушеҥге. Тҥ. лапка.
ӰЛЫКШЕМДАШ понизить, умалить. Должностьышто ӱлыкшемдаш. Еҥым ӱлыкшемдаш. Андрей изажат Ростов ден Суздальым ӱлыкшемден, княжествым вуйжыге тышке, Владимирыш, кусарен (Онч.). Тҥ. лапкаҥдаш, волташ.
ӰЛЫКШЫН пренебрежительно, снисходительно. Шке йылмыштым молын деч ӱлыкшын ончат (ММ). Тудо еҥ ӱмбак ӱлыкшын онча.
ӰМА губы; поцелуй. Ӱмам налаш. Ӱмам пуаш. Но садак, садак тылзе вочмо верыш ӱмаж дене пызнен шупшеш, шупшеш (В.К.).
ӰМАЛАШ поцеловать, облобызать. Чеверын, кажным ӱмалал, тендан дене келшыме жап годсым шарнаш пайремла тӱҥалам (В.К.).
ӰМАЛЕ симпатичный, привлекательный, милый. Эн поро таҥ ‒ мемнан илыш. Жапле, ӱмале ‒ йоҥгыдырак лиеш илыш мланде ӱмбалне (В.К.).
ӰМАҤДАШ подсластить. Ӱдыржат ойла: ‒ Ӱмаҥдена-а!
ӰМА-ӰМА нежно, любовно, умильно. А кайык-влакын тиде годым йӧратыме времашт лишемын: ӱма-ӱма шинченыт пырня ӱмбалне тулык семын (В.К.).
ӰМБАЛЛАШ обшить; обить досками, жестью. Кӱрыкым ӱмбаллат посто дене, вынер дене (Ӧ.Б.). Кудугылан пӧртшым оҥа дене ӱмбаллыме.
ӰМБАЛРОК почва. Мландын эн кӱшыл ужашыже ӱмбалрок маналтеш.
ӰМБАЧ НАЛАШ брать, взять сдачу (о деньгах). Марийже пуа оксам нылле теҥгем, ӱмбачын лу теҥгем налеш (Ӧ.Б.).
ӰМБАЧ ПУАШ сдать, дать сдачу (о деньгах). Кевытчылан мый шӱдӧ теҥгем пуышым, тудо мылам лу теҥгем ӱмбач пуыш.
ӰМЫЛАҤАШ 1) затениться, покрыться тенью. Уржа пасу ӱмылаҥеш. Кава ӱмылаҥеш; 2) помрачнеть, омрачиться. Ончыланнак когыньыштын тӱсышт ӱмылаҥеш (Ю.Г.).
ӰМЫЛГАШ помрачнеть, угрюметь. Олик воштылнеже ыле, воштылмыжо олмеш чурийже ӱмылга (М.Ш.).
ӰМЫЛЕШ, ӰМЫЛ ДЕНЕ за счёт кого-л. (жить, существовать). Ватет ӱмыл дене веле илет (ватыже поян гыч). Ачан ӱмыл дене илем (ачан пого шуко кодын). Еҥ ӱмыл дене ила (еҥ полша илашыже, оксам да мо да пуа) (Ӧ.Б.).
ӰМЫЛКА призрак, привидение. Ӱмылка-влак тольыч, ӱмылкалак лектын кудальыч (В.К.). Европышто ӱмылка коштеш ‒ коммунизмын ӱмылкаже.
ӰМЫЛТЫШ сень, укрытие от солнца. Йырваш нимогай ӱмылтышат уке, шӱлаш йӧнысыр (В.Ю.).
ӰМЫЛЧЫК 1) тенистое место; тенистость. Мемнан пӧртна ӱмылчыкыштӧ шинча. Пыкше-пыкше ӱмылчыкым кычал муна, ынде изиш каналташат лиеш; 2) теневой. Пӧртын ӱмылчык могыржо нигузе кошкен ок керт. Мемнан пӧртна уремын ӱмылчык могырыштыжо верланен.
ӰМЫРГОРНО судьба, судьбина. Ӱмыргорнем куштылго лийын огыл. Ечыгорно нунын ӱмыргорныштым ушен (МЭ).
ӰМЫРДЫМӦ нежизнеспособный. Азат ӱмырдымӧ, шуко огеш иле, кола (Ӧ.Б.).
ӰМЫТ чаяние. Вет илышын уло тӱҥ ӱрлыкшӧ, ту ӱрлыкеш ӱмыт вашталтеш (Ф.И.).
ӰНАР энергия (свойство материи, способность производить работу). Атом ӱнар атомная энергия. Олтымо ӱнар тепловая энергия. Тулэҥер ӱнар электрическая энергия.
ӰНАРДЫМЕ слабый. Почеламут-влак чылтак ӱнардыме да куакш содержаниян лийыт гын, тыгайыштым сборник гыч лукташ кӱлешак (В.К.).
ӰНАРЛЫК 1) мощь, могущество. Россий кугыжанышын ӱнарлыкшым нӧлталаш кӱлеш; 2) мочь (сила, способность что-л. делать). Но туштыжо (редакцийыште) ойлат: тыгай черетыш шеҥын пураш ‒ тыйын ӱнарлык огыл (В.К.).
ӰНАРТАШ дать силу, оздоровить. Ик пашазе-кресаньык вийым ӱнарта ыле лукмо киндет (В.К.).
ӰҤЫШТУВЫР рубашка смирительная. Ӱҥыштувыр чылалан сита (В.Д.-О.).
ӰҤЫШЫЛЫК робость, боязливость, несмелость. Тиде мыйым психике шотышто темден, ала-могай ӱҥышылыкым луктын.
ӰҤЫШЫН спокойно, сдержанно, смирно. Лач айдемым пуштшо веле шкенжым ӱҥышын куча (В.К.). ӰПКОРНО пробор. Шурнывечыш эрдене лектат гын, ӱпкорнет гай йолгорно лиям (В.К.).
ӰППЫРЧЕ волосинка. Ӱппырчымат парня дене тӱкыде, но ӱмыр-вожшым вошт кӱрлын коден (В.К.).
ӰПШЫНЧЫК нюх, обоняние. Пӱсӧ ӱпшынчыкан еҥ. Рвезын ӱпшынчыкшӧ йӧршеш уке.
ӰРЛАНАШ собраться в одном месте, сходиться, сойтись. Те тыште ӱрланыза, модса. Вара-вара веле чылажат ӱрлана, тӧрешталтеш (А.Арс.).
ӰРЛАШ шуметь, гудеть.
ӰРЛЫК перекладина. Пу кӱварын вичкыж гын ӱрлыкшӧ, лывырга дыр тошкалме оҥат (Ф.И.). Тҥ. кашта.
ӰРЛЫМӦ прич. от ӱрлаш. Садлан калык ӱрлымӧ йӱк ик татланат огеш кӱрылт (Онч.).
ӰСМӰРТ серьёзный, вдумчивый. Ӱсмӱрт еҥ чот шоналтен веле пелешта (ММ).
ӰСТЕЛВУЙ 1) тамада. Пӧтыр ӱстелвуй сомылжым сайын шукта (Г.А.); 2) глава семьи. Ӱстелвуй шотеш ондак ачаже, Микывор, шке лийын (Онч.); 3) столоначальник. Ӱстелвуй вуйжымат ок нӧлтал, ала-мом пеш лудеш.
ӰСТЕЛЪЕҤ чиновник. Тений вуйлатыме верлаште ӱстелъеҥ-влак пошеныт.
ӰСТЕМБАЛШОВЫЧ скатерть. Пӧрт покшелне ‒ ош ӱстембалшовычым шарыман ӱстел.
ӰЧАШ соперничество. Коклаштышт йолташле ӱчаш шочеш.
ӰЧАШМУТ дискуссия (ММ). 90-ше ийлаште марий йылме нерген кугу ӱчашмут тарванен ыле.
ӰЧАШТАҤ соперник, конкурент. Тудо мылам эре ӱчаштаҥ семын шоген.
ӰЧӦ I вред, пакость; месть. Ӱчым шукташ. Ӱчым савыраш отомстить. Ӱчым ышташ вредить, пакостить, пакостничать.

ӰЧӦ II помощник языческого жреца. Тӱҥ картын ӱчыжӧ кӧрага гыч шӧрваш ташлама коркам пыштен нале (Онч.).
ӰЧШУКТЫШ месть, мщение. Ӱчшуктыш тушманым садак поктен шуын.
ӰЧЫЗӦ пакостник, вредный. Тиде рвезе моткоч ӱчызӧ, еҥлан эртак ӱчым ыштыл ила.
ӰЧЫЗЫЛАНАШ зловредничать, пакостничать. Тый эртак ӱчызыланен коштат.
ӰЧЫК упрямый, настойчивый, упорный. Семон ‒ пеш ӱчык рвезе.
ӰЧЫЛАШ вредить, пакостничать. Тудо ӱчылаш веле пала, молым ок мошто. Ӱчылен толашенак ӱмыржым илен эртарыш.
ӰЧЫЛЫК отмщение. А кайык сулык дечат ошо, ӱчылыкеш пытартышлан нӧлталтын кече дек воштак (В.К.).
ӰШАНГУДО представительство. Марий Элын ӱшангудыжо Москошто уло.
ӰШАНДАРГАГАЗ верительная грамота. Венгрийын алчыже президентлан ӱшандаргагазшым кучыктыш (МЭ).
ӰШАНДАРЕН убедительно. Йодмем шукташ ӱшандарен йодам.
ӰШАНДАРЗЕ убеждающий (о человеке). Банкир-влак коклаште ӱшандарзе шуко уло, да шке мутыштым кучышыжо шагал (Куг.).
ӰШАНДАРТЫШ доверенность. Пашадар налаш мый ӱшандартышым возен кодышым.
ӰШАНДАРЫМАШ доказательство, свидетельство. Азап кузе лиймым рашемдаш ни ӱшандарымаш уке. Лач тыгак лийын манын, мый ӱшандарымаш уке.
ӰШАНЛЫК уверенность. Тидым ыштен шукташ нимогай ӱшанлык уке.
ӰШАНЧЫК полномочие. Мылам тыгай ӱшанчыкым нигӧ пуэн огыл.
ӰШАНЪЕҤ I доверенное лицо; порученец. Йодмашым Нижний Тагил ола гыч огыл, а Моско гыч ӱшанъеҥ дене пырля колтеныт (Куг.).

ӰШАНЪЕҤ II посланник. Российын ӱшанъеҥже Парижыш каен.
ӰШАР непроизводительный труд (ММ). Мемнан элыште ӱшар паша дене пӧрдшыжӧ утларак улыт ала-мо? Ӱшар паша дене оксам кугунак ыштен от нал.
ӰШКЫЖЛАНАШ упрямиться, артачиться. Семёнов Йогорет кузе, тугак ӱшкыжлана мо? (Ю.Г.).
ӰШТАЛТЫШ 1) поясок. Тудын кӱзанӱштыжӧ уке ыле, садлан кандыра дене ӱшталтышым ыштыш; 2) связка (небольших сборников, изданных под общим названием). Йоча поэт-влаклан ӱшталтышым ыштеда, уке? Мо шокта тидын шотышто? (Ю.Г.).
ӰШТШӦ-МУШШО уборщица, техслужащая. Тӱҥ врач ӱштшӧ-мушшо йотке йол ӱмбак шогалтен ыле гынат, мо шотшо? (МЭ).
ӰШТЫШ тряпка (для стирания с доски). Ӱштышым нӧртен тол.
ӰШЫК тишь, безмятежность. Мый кодышым ялын ӱшыкым, шым савырне ‒ йӧсӧ ужаш (В.К.).
ӰШЫКЛАШ заслонить, закрыть. Кечыйолым сур пыл ӱшыкла гын, сар ӱпетше садак йылгыжеш (Ф.И.).
ӰЯК-МӰЯК 1) радушный, счастливый, в согласии. Ӱяк-мӱяк илыш; 2) дружеский, сердечный. Эше ик гана шокшо, ӱяк-мӱяк салам дене (В.К.).
ӰЯНМУНО яичница. Тӧр радаман ошо-ошо пӱйжым койыктен, тамлын шыргыжеш, пуйто ӱянмуным кочкын (Ю.Г.).
ӰЯҤГЕ тальник. Ӱяҥге вӱд воктен шочеш.
ӰЯҤДЫШАН плодородный, тучный. Пушкыдо мландыште ӱяҥдышаныште, тортам кералат, да тарантас шочеш (Ю.Г.).
ӰЯҤДЫШАҤАШ обзавестись удобрениями. Шошо велеш меат тӱрыснек ӱяҥдышаҥна.
ӰЯРНЯВАРА масленичный каток. Ах, илыш ӱярнявараште шочшемлан веле эҥертенам (А.И.).
Ф
ФЕЛЬЕТОНЧО фельетонист. Фельетончо Степан Булыгин манмыла (Ю.Г.).
ФЕРМЫВУЙ заведующий фермой. Кушеч, мом да могай пашам вораҥдараш, фермывуй чыла ончыкта (Онч.).
ФИЗМАТЧЕ физматовец. У модышым физматче-влак тӱҥалыныт.
ФИНН-УГОР ЙЫЛМЫШАНЧЕ финно-угорское языкознание.
ФОНЕМВУНДО фонемный состав (линг.). Руш ден марий йылмын фонемвундышт чот ойыртемалтыт.
ФОНЕТИКАҤДАШ фонетизировать (линг.). Чумыр калык интересым шотыш налаш кумыл лийме годым тышечынжат, тушечынжат утыждене фонетикаҥдаш тӧчымӧ деч кораҥаш лиеш (МЛИ).
ФОТООНЧАЛТЫШ фотоснимок, фотография. Фотоончалтыш: телылан келшышын чиенам (Куг.).
ФОТОСӰРЕТ фотоснимок. Фотосӱретыште палымем шинча.
ФОТОСӰРЕТЧЕ фотохудожник. Фотосӱретче шарнымашым арала (МЭ).
Ч
ЧАГЫР камень (в органах человека и животных). Мокшысо чагыр. Шондо шӱвыроҥышто чагыр налын. Вольыкын мокшыштыжо чагыр налын (Ӧ.Б.).
ЧАГЫРЕМ налёт на чем-л. Алюминий атыш чагырем налеш. Кӱртньым чагырем налеш. Тҥ. вуляш.
ЧАГЫРЕМАШ покрыться налётом. Кӱ, рокышто кийымек, чагыремеш (шемем шинчеш, шагал рок пижеш). Подкутанеш шӱч чагыремеш (Ӧ.Б.).
ЧАДЫРТАН I ветки пихтовые сухие. Кызытак куэ кумыжым ямдылышт, чадыртаным погышт, тулым ылыжтышт (Л.Я.).

ЧАДЫРТАН II вспыльчивый (о человеке). Тудо пеш чадыртан еҥ: вигак ылыжеш.
ЧАЗА дар, приношение, пожертвование. Сӱан годым чазам пыштат. Амалкалче тӱвырам вияҥдаш чазам пуэн.
ЧАЗАГОРКА посуда для пожертвований невесте. Чазагоркаш тӱжем теҥгем пыштыш.
ЧАЙСОВЛА ложка чайная. Тудо шере чайым йӧрата: стаканышкыже кум-ныл чайсовла сакырым пышта.
ЧАКА сырой (о хлебе, земле, песке, т.д.). Чака кинде, кӱын огыл кӧргыжӧ. Чака рок. Нур куралаш чака. Шудо чака, каваныш кышкаш ок йӧрӧ (Ӧ.Б.).
ЧАКАН палица. Арын патырым пеш чот гына кӱ дене, чакан дене кыреныт (Ю.Г.).
ЧАКЛАНАШ приближаться, надвигаться. Микита колаш чакланен (Онч.). Умыр кас чаклана (Сем.Н.). Чаклана пиалан, кужун вучымо жап (В.К.).
ЧАКЛЫК плотность. Южын чаклыкше. Вӱдын чаклыкше. Таҥастарыме чаклык относительная плотность.
ЧАКНАЛТЫШ абзац, отступ. Тиде текстым чакналтыш дене савыкташ тӱҥалаш кӱлеш.
ЧАКНЕМ отклонение. Тиде чакнем огыл, а шонен ыштыме паша.
ЧАКНЕММУТ отступление (в тексте). Шӱмсем чакнеммут лирическое отступление. Теве тыгай чакнеммутым окен налашат перныш (Ю.Г.).
ЧАКНЫЗЕ отступник. Тудо чакнызе огыл, шке мутшо деч ок кораҥ.
ЧАКНЫМАШ отступление. Чакнымаш арня утларак шуйныш. Рвезе чакнымаш уке, шкенжынымак тӱя.
ЧАКНЫШ отступление, отход. Сар тӱҥалтыште мемнан армий моткоч неле чакнышыш вучыдымын верештын. Шонымашетым негызлымаште чакныш лийшаш огыл, шарне тидым.
ЧАКТАРТЫШ отпор. Тудо эше чактартышым пуэн кертеш.
ЧАЛЕМАҤШЕ поседевший. Ректорна чалемаҥше ӱпан, тӱвыргӧ капкылан пӧръеҥ ыле.
ЧАМАН 1) сострадание, жалость. Но шӱгар ӱмбалне чаман пеледыш огыл пеледеш (В.К.); 2) жалкий, несчастный. Тый чаман улат, орланен коштат, ачат-ават колен пытеныт, чиктыше уке, ончышо уке (Ӧ.Б.).
ЧАМАНЫМАШ соболезнование, сочувствие. Заводын пашаче ешыже йолташыштын ӱмыржӧ лугыч лиймылан кӧра шке чаманымашыжым каласа (МЭ). Министр эмганыше-влакын ешыштлан шке чаманымашыжым каласен (МЭ).
ЧАМЫРА шар, шарик; шаровой. Юж чамыра. Йоча-влак пу чамыра дене модыт. Мемнан мландына чамыра гай йыргешке, сандене тудым эше мланде чамыра маныт. Чамыра волгенче.
ЧАҤГА чашечка (анат.). Кынервуй чаҥга. Пулвуй чаҥга. Шӱргӧ чаҥга (Ӧ.Б.).
ЧАҤГАТА косогор. Курык чаҥгаташте тыгыде куэр кушкеш. Корем чаҥгата (Ӧ.Б.).
ЧАПАҤДЫМАН привилегированный. Чапаҥдыман еҥ-влак. Чапаҥдыман мерсото.
ЧАПАҤДЫШ привилегия. Эл аралышылан кеч-могай кугыжанышат шагал огыл чапаҥдышым пуа.
ЧАПЙӦРАТЫШЕ тщеславный. Мемнан вуйлатышына пеш чапйӧратыше, тидым ит мондо.
ЧАПКАГАЗ почётная грамота. Пашаштыже кугу суапым ыштымылан тудлан виктерын чапкагазшым пуэныт.
ЧАПКӰ монумент, памятник. Сарыште вуйыштым пыштыше-влаклан ола покшелне чапкӱм шогалтеныт.
ЧАПЛАНЫШЕ прославленный, увенчанный славой. Тений марий калыкын чапланыше эргыже Валентин Колумбын ийже лийын.
ЧАПЛАШ прославлять, воспевать, восславлять. Шке элым чаплаш. Марий калыкым чаплаш. Илышым чаплаш.
ЧАПЛАШКЕ тюбетейка. Йоча-влак чаплашке дене коштыт.
ЧАПЛЕМАШ улучшаться, становиться лучше. Илыш эркын чаплемеш ала мо? Игече чаплемын. Корно чаплемын.
ЧАПЛЕММАШ улучшение. Илыш чаплеммаш. Университетыште специалистым ямдылыме чаплеммаш палынак шижалташ тӱҥалын.
ЧАПЛЕШТАРАШ облагораживать. Марий лӱмым чаплештараш. Сад-пакчам чаплештараш. Илыме верым чаплештараш.
ЧАПЛӰМ звание (почётное). Тудлан Марий Эл Республикын сулло шанчыеҥже чаплӱмым пуэныт. Ячен-яченак, чаплӱмым нале ‒ «Йыр кудывечын поэт» (В.Д.-О.).
ЧАПЧАРАҤАШ обнажиться, оголиться, лишиться покрова. Вара «куван кеҥежшат» чапчараҥе (Онч.).
ЧАР плёнка. Полиэтилен чар. Шаге ӱмбаке вошткойшо чарым шупшмо. Марий сӱаным чарыш возен налме.
ЧАРА открытый, голый. Чара пасу. Чара вер. Чара могыр. Чара коваште. Чара сусыр.
ЧАРАЙОЛАН босоногий. Кунам лийын мондалтдыме, весела, чарайолан пагыт? (Пӱр.).
ЧАРАМОГЫРА голышом, нагой. Чарамогыра лектын шогалын монча гыч (Ӧ.Б.).
ЧАРА ТУГЫЛТЫШ открытый перелом (мед.). Врач мане: «Чара тугылтыш, тудым паремдаш шуко жап кӱлеш».
ЧАРГА звонкий. Чарга йӱкан. Ала-кушто улат тый, шошо годсо чарга шӱшпыкем (В.К.).
ЧАРГАЙӰКАН голосистый, звонкоголосый. Эр тымыкым чаргайӱкан кайык-влак шергылтарат.
ЧАРЕМАШ оголиться, становиться голым. Кожла кенета чаремеш (М.Е.).
ЧАРКАЗЕ выпивоха, пьянчуга, любитель выпить. Тудын йыр поч нулышо чарказе-шамыч удам ышташ шоненыт гын ончылгоч шижтарен шоген (Ю.Г.).
ЧАРКАМУТ тост, здравица. Йӱыт да йӱыт, моло чаркамутым огытат шинче дыр (Г.А.).
ЧАРНАЛТЫШ пауза, перерыв. Изирак чарналтыш деч вара витньызе мутшым умбакыже шуйыш. Кум шагат чарналтыш деч посна лекцийым колыштна.
ЧАРНАЛТЫШ ПАЛЕ знак препинания (линг.). Диктантым возымо годым рвезе чарналтыш палым ончыктымаште шуко йоҥылышым ыштен.
ЧАРНЫК остановка (транспорта). Автобус чарнык. Тыште автобус чарнык уке.
ЧАРНЫШ остановка (механизма, двигателя и т.д.), прекращение (процесса, работы, т.д.). Мотор вич шагат почела чарнышде мӱгырен шинчыш. Чарнышыже уке, эре пашам ышта (С.Ч.). Вакшын чарнышыжат уке, йӱдшӧ-кечыже йоҥышта.
ЧАРЫШ тормоз; запрет. Машинан чарышыже пудырген. Тудо нимогай чарышым ок ончо, чыла ыштен кертеш. Тышке толаш чарыш уке.
ЧАТКАЛЫК аккуратность, тщательность, филигранность. Почеламут моткоч лушкыдо, чаткалык уке (В.К.).
ЧАТКАТАЭМАШ стать аккуратным, опрятным. Сидыр кува ялт вашталтын: чаткатаэмын, порештын (МК).
ЧАТЛАМА 1) стужа, трескучий мороз. Чатлама шокшым ок ончо (Ю.Г.). Чатлама йӱштат мыланна тунемаш мешаен огыл; 2) несчастье, бедствие, невзгоды. Могай чатламам чытен лекшаш айдемын чонжо, ӧрам (Ю.Г.). Но ушештарыде ок лий, пеш тугай чатламаш толын лекме (Онч.). Пӱтынь тӱнян чатлама саржым туркен лекше черкым кошартышт (Ю.Г.).
ЧАЧА игрушка; игрушечный. Изи йоча чача дене модын шинча. Чача пӧртым ыштат (Ӧ.Б.).
ЧАЧАК венок. Вуйыштыжо эре саска гыч пидме чачакым упшал коштеш (Онч.). Тҥ. вуйшӱдыш.
ЧАШМА палисадник. Ошын койын, полан пеледалтын окна ончыл чашма кӧргыштем (И.О.).
ЧАЯ чуткий; отзывчивый (ММ). Чая янлык. Чая пылыш. Чая прибор. Пий пеш чая, еҥым мӱндырчынак шижеш.
ЧЕВЕРЕМАШ хорошеть, расцветать, становиться красивым. Ӱдыр чеверемеш кугурак лийме семын. Еҥ кушкын чеверемеш. Кече чеверемын, йӱр эртен каен, пыл лоҥга гыч кече ончалын (Ӧ.Б.).
ЧЕВЕРЛАНАШ красоваться. Пасу чеверлана. Эҥер воктене олык чеверланен возын (Ӧ.Б.).
ЧЕВЕРЛАНДАРАШ украсить, разукрасить (одежду, жилище, местность, т.д.), придать красивый вид. Пӧртым чеверландараш. Вургемым чеверландараш. Ӱдырым чеверландараш (Ӧ.Б.).
ЧЕВЕРЛЕ прелестный, очаровательный. Чеверле пӱртӱс. Чеверле ӱдыр. Чеверле чурий. Чеверле тӱс. Чеверле шошо кас.
ЧЕВЕРЛЫК прелесть, очарование. Илышын чеверлыкше. Пӱртӱсын чеверлыкше.
ЧЕК граница, рубеж. Куанен, комсомол вием дене Совет чекым саклаш мый каем (О.И.).
ЧЕКЛАНАШ граничить. Марий Эл Татарстан дене чеклана.
ЧЕКЛАШ проводить границу, межу. Чодырам чеклаш. Мландым чеклаш. Кошартыме кужу пырня-влакым мландыш урен, ик кугу чекым чеклыме (Онч.).
ЧЕКТАР пошлина (таможенная). Чек гоч сатум вончыктарымылан чектарым погат.
ЧЕКЫЛАШ оградить, отграничить. Тиде верым, вольык ынже пуро манын, чекылен налаш кӱлеш.
ЧЕП молния (замóк). Курткемын чепше пудырген.
ЧЕРАҤАШ приобрести болезнь, заболеть. Калык пытартыш жапыште шодычер дене чераҥаш тӱҥалын.
ЧЕРАҤДАШ заразить болезнью. Шуко еҥым ала-могай чер дене лӱмынак чераҥденыт.
ЧЕРДАК балкон. Пӧртвуеш ыштат чердакым, леведыш кокла гычын ыштат омсам (Ӧ.Б.).
ЧЕРЕТАН очередной. Черетан погынымаш. Черетан пленум.
ЧЕРЕТЛЫК очерёдность. Пачерым черетлык шот дене пуэдаш тӱҥалыт. А журналнан черетлыкше тугаяк, латкандаш ий ончычсо семынак, кок тылзылан ик номер гына (В.К.).
ЧЕРЕТЧЕ очередник. Пачерлан черетче-влак списке кушкеш. Черетче-влак лӱшкаш тӱҥальыч.
ЧЕРКЫВУЙ купол церковный, глава, маковка. Шӧртняҥдыме черкывуй мӱндыркӧ волгалтеш. Ава черкывуй лапкарак, чаҥже уке. Узо черкывуй кӱкшырак, чаҥже уло (Ӧ.Б.). (Попын) упшыжо йыргешке, черкывуй гаяк да покшелныже ырес (Ю.Г.).
ЧЕРКЫЗЕ церковник, священнослужитель. Черкызе-влакын тыршымыштлан кӧра эше революций деч ончычак марла возыктыш шочын.
ЧЕРКЫМУРО церковное песнопение. Давид илымыже годым ятыр псалом ден черкымурым коден. Ты черкымуро тымарте але йоҥгалтын огыл (Ф.М.).
ЧЕРЛАНДАРАШ приводить в болезненное состояние. Арака еҥым черландара. «Шем» юлымашым кучышо еҥ-влак, мӧҥгешла, аклан верч калыкым черландарат (Куг.).
ЧЕРЛЫЕҤ больной, пациент. Изиш лиймеке, черлыеҥым «Вашкеполыш» пыштен наҥгаен (МЭ). Ик черлыеҥын пагарыштыже «Макдональдс» гыч налын кондымо пареҥге кагаз пакетым муыныт (МЭ).
ЧЕРЧУР хворь, немочь (разные болезни). Черчур пурен. Черчур дене толаша. Черчур гычын арален шого, пыдалын шого (Кум.м.). Шошым шуэш гын, черчур коштеш (Ӧ.Б.).
ЧЕСЛАНАШ пыхать здоровьем. Шошым йӧсланет, шыжым чесланет (В.Д.-О.).
ЧЕСЛАШ осыпать ругательствами, честить, костить, поносить. Вурседылшым, йӱшым тугак капкаштак Проным ужым. Еҥ-влакым чесла пешак (В.К.).
ЧЕСЛЕ 1) ядрёный, здоровенный; крепкий, пышущий здоровьем. Чесле марий. Чесле арака. Южшо пеш чесле. Шӱжарет пеш чесле ыле (Онч.); 2) добротный. Ава да туныктышо ‒ кок шомакым тачат йӧршеш ом тӧчӧ ойыраш: суленыт коктынат эн чесле акым, мылам ик кечыла йолгат тораш (А.М.).
ЧЕТЛЫК 1) клетка (коробка из прутьев). Четлыкыш кайыкым петырат. Еҥым полицийыште четлыкыш шынденыт; 2) рамка (прямоугольное обрамление текста, рисунка и т.д.). Колышо авторын лӱмжым четлыкыш налыныт.
ЧЕТЫН упорный, настойчивый. Нержым сай пашаш окмак шӱшкеш, а вара лиеш пешак четын, корным, полышым йодеш (В.К.). Тыште автор марий калыкын эртыше ойго ден четын жапшым поэтын уло йӱкшӧ дене карга (В.К.).
ЧЕЧЕН милый, пригожий, приятный. Чечен ӱдыр. Чечен муро. Чечен кумыл. Чечен пӱртӱс. Чечен илыш. Ӧрдыжтӧ илымем годым шинча ончылнем эре чечен марий кундемем лийын.
ЧЕЧЕНЛЕ прекрасный, прелестный. Пырля веле илыш ‒ чеченле вий шӱлыш (А.Т.).
ЧЕЧЕНЛЫК привлекательность, притягательность. Йӱлен шинчаштыже чеченлык, чӱктен у кечым шӱмыштем (В.К.).
ЧИЕМ одеяние, облачение, наряд. Сын йытыра. Чием каплан шыгыр, йыдалышт мура (В.К.).
ЧИЙ порок, недостаток, дефект. Еҥ имньым мокташ ок йӧрӧ ‒ чийжым тыланет пуэн кода (КМ). Йорлылык ‒ чий огыл (КМ). Ӱдырын чийже уло: парняже тормак, тӱрлен ок мошто (Ӧ.Б.).
ЧИЙВЕРА язычество. Моисей чийверан уке улмыжым пеҥгыдемда, Кристос иудей веран чын огыл улмыжым ончыкта (МЭ).
ЧИЙӰЛА языческое верование; языческие обычаи. Умбакыже йотъеҥ-влак тӱрлӧ чийӱлам рашемден серат (МЭ). Тудо (аватмут) ритуал ю сынан лийын да чийӱла культ дене кылдалтын (МЭ).
ЧИЙЫМАРВЕР обмундирование. Салтак-влаклан у чийымарверым пуышт.
ЧИКТАЛАШ гневаться. Шамрай, портфельым кушкедам гынат, ит чиктал (М.Ш.).
ЧИКТАШ облачить.
ЧИНЧАҤАШ становиться блестящим. Келшен тумна йӱкан чытамсыр йӱдшӧ, тылзеш чинчаҥше пыл келшен мылам (В.К.).
ЧИНЧЕ-ВУНЧО блёстки. Теле, теле! Чинче-вунчо ондалчык! (В.К.).
ЧИНЧЕШТАШ поблёскивать, переливаться. Йӱла ӱжара эрвелне, чинчештын (В.К.).
ЧИНЧЫЛАЛТАШ искриться, сверкать. Эн пеҥгыде шуартыш, вурс чинчылалт йолген ‒ эн кӱшыл сорт (В.К.).
ЧИНЧЫЛАШ украсить блёстками. Кас кече, вӱд ӱмбалне чинчылен, эркын ӱлыкӧ вола (А.Э.).
ЧИНЧЫЛГАШ заблестеть как блёстки. Пыл кокла гыч тылзе ончале ‒ лум дене леведалтше пасу тӱжемле чинчын чинчылгыш (Онч.).
ЧИП изумруд (СМЯ). Ой чип чевер, чип чевер, чип дечын кече чевер (Муро).
ЧИЧЕ пигмент.
ЧИЯЗЕ красильщик, маляр. Шольыжо чиязылан ышта.
ЧИЯЛГЕ цветной (о фото, кино, картине). Чиялге телевизор. Чиялге фильм. Чиялге снимке.
ЧИЯЛТЫМЕ: чиялтыме карандаш цветные карандаши.
ЧИЯСАВЫШ репродукция с картины. Сӱретче И. Ямбердовын сӱретше гыч чиясавыш (Онч.).
ЧОГА крепкий (о дереве), жёсткий (о мясе), плотный (о ткани). Чога пушеҥге, шелаш ок лий, руаш ок лий, пешкыде (Ӧ.Б.). Пызет пеш чога, пешкыде шылан, кочкаш ок лий. Чога шылым пӱчкын пу (Ӧ.Б.). Тиде вынер пеш чога, чоткыдо, тӧр куымо (Ӧ.Б.).
ЧОГАШЫЛ мышца, мускул (анат.). Кидысе чогашылже пеҥгыде, модеш веле. Ойлымыжо годым чурийыштыже ик чогашылат ыш тарване (Онч.).
ЧОГЫШ донос. Тудо йолташыже ӱмбак чогышым возен пуэн.
ЧОДЫРАВЕЧЕ лесные угодья. Ялнан чодыравечыжат ситышын уло.
ЧОДЫРАВОДЫЖ лесной дух, леший. Изи аланыш миен лектым гын ‒ чодыраводыж шинчылтеш (Куг.).
ЧОДЫРАВОЗ лесовоз. Тый эше, чодыравоз деч лӱдын-аптыранен, корным пу ыле, шкеже керек, суас чодыравоз кайыже (Онч.).
ЧОДЫРАДӰР опушка. Ты гана Чочой Онарым чодырадӱр марте ужатыш (Л.Я.).
ЧОДЫРАЗЕ лесник. Тиде школышто чодыразе-влакым туныктат. Билет деч посна руышо-влакым чодыразе Миклай кучыш (Онч.).
ЧОДЫРАНЕР опушка, выступ. (Трактор) Памашлук чодыранерым пӱчкӧ, ломберым варыш рок йымак (В.К.). Лекте Потий, унаж дене чодыранерым ‒ уждымым ужо (В.К.).
ЧОДЫРАҤАШ обрасти лесом. Кызыт марий мланде угыч чодыраҥеш, шурным ӱден-куштымо пасуна угыч чодыраҥ шинчеш.
ЧОДЫРАОРОЛ лесник.
ЧОЖГЫКТАШ дзинькать. Пила-влак чожгыктат, товар-влак йоҥгыктат (В.К.).
ЧОК I достаточно. Вургемем чок уло. Вольык чок уло. Чок кинде шочын тений. Чодырам чокак руэнам. Ты шошым ложашым чокак йоҥыштен пыштышым, адакат ваш марте ок сите ала мо? (Ӧ.Б.). Тҥ. ситышын.

ЧОК II жертва, жертвоприношение. Чокым чокылем. Чокым ыштенам, Юмым кумалынам вольык дене (Ӧ.Б.). Юмылан чок семын имньым пуэныт.
ЧОКА густой; ветвистый. Чока шудо. Чока озым. Чока ӱпан. Чока лум. Чока шӧрымбал. Чока пыл. Чока меж. Чока нулго йымалне… рывыж чылт колышыла койын кия (ЯЛ).
ЧОКАН содержательно, насыщенно, веско, убедительно. Эн кӱлешынже да чокан умылтарен пуэн кертеш ыле кугу йолташыже В.М. Васильев (Ю.Г.). «Мыйын литературым, йылмым да историйым чот йӧратымашем ойыпло наукым да математикым ужмышудымашке савырен». Чокан каласыме (МЭ).
ЧОКАҤАШ 1) густеть, сгущаться. Олыкышто шудо чокаҥаш тӱҥалын. Киш там чокаҥеш кожла вечын, уэм ужарга нулго тӱс (А.Г.). Касвелым пыл чокаҥ кӱза; 2) приумножаться, увеличиваться, расти. Окса чокаҥеш. Поянлык чокаҥеш. Тҥ. шукемаш.
ЧОКАҤДАШ усилить, усугубить (мысль, содержание и т.д.).
ЧОКАҤДЫМЕ прич. от чокаҥдаш. Тидын деч утлаш манын, романлык шонымашым чокаҥдыме (Онч.).
ЧОКАТА мясистый, тучный. Чоката шыл. Чоката шӱрган еҥ. Чоката шылан ушкал (Ӧ.Б.). Сай пукшымо сӧсна чоката лиеш (ММ).
ЧОКЛАМА атласный. Икмыняр кече гыч Егорий Вӧдырлан чапле кагаз гыч ыштыме чоклама карт колодым пӧлеклыш (Ф.М.).
ЧОКРАК равнодушный, холодный, бесчувственный. (Пыл) чыла дек шӱмдымӧ, чокрак, мардеж гаяк шала лӱмнерже (В.К.).
ЧОКЫМ невпопад, наугад, неведомо; случайно; случайный. Чокым ойлышташ. Чокым ошкылаш. Чокым налаш. Тиде пӧртыш чокым пурышым. Тый тыште чокым айдеме улат. Чокым тогдаен налам ложашым, киндым, олымым, шудым (Ӧ.Б.). Мый почтыш ончальым чокым, налде ыш чыте чонем (В.К.).
ЧОКЫМДАРЕН приблизительно. Но чокымдаренрак каласен кертам: мыйын шонымаште, марий чодыраште кумло утла пушеҥге кушкеш (Онч.).
ЧОЛАК инвалид. Диспетчер ‒ чолак пӧръеҥ, каталке дене веле коштеш (МЭ).
ЧОЛГАЕҤ активист. 1917-ше ийыште марий калыкын чолгаеҥже-влак тӱвыран автономийым ышташ кӱлмӧ нерген ойлымо дене гына серлагеныт гын, ынде кундемысе-политике автономий нерген шонымаш шочын (Онч.).
ЧОЛГАЛАНАШ резвиться, озорничать, шалить. Шӱм-чонжо мунчалташ, чолгаланаш ӱжеш, но ӧкымсыр ок тошт, огеш (В.К.).
ЧОЛГАЛЫК доблесть. Сарзе чолгалыкым ончыкташ. Пашазе чолгалык. Тудат (гусар) чолгалык ден ушен мошта йӧратымаш чеверым (В.К.).
ЧОЛГАҤАШ стать смелым, решительным; оживиться. Сӧйыштӧ, от шоно гынат, чолгаҥат. Тыгай мутым колын, калык чолгаҥе, тӱшка тарваналтыш (Онч.).
ЧОЛГАҤДАШ сделать более смелым, резвым, расторопным. Олаште илымем мыйым изиш чолгаҥдыш. Тайылыште шкенам чолгаҥдена (Ю.Г.). Ачан сугыньжо чолгаҥда (МЭ).
ЧОЛГАШТАШ осмелеть, расхрабриться; решиться на что-л. А чолгаштын шумешке, шыдына пӱсеммешке, пӱйна шуалген пыта, кӱлеш олмыкташат (В.К.). Тыгай тумасаште мыят чолгаштым: ӱчашымашке ушнышым.
ЧОЛКА ярко-красный (о цвете). Чолка пота. Чолка тасма. Чолка пеледыш.
ЧОМБАК лужа. Корнышто вӱд чомбак-влак улыт. Чомбакыште вӱд шинча. Шошым вӱд йога, чомбакым кӱнчен (Ӧ.Б.).
ЧОНАН I животное. Ир чонан-влак. Чонан-влак тӱрлӧ вере илат: чодыраште, вӱдыштӧ, ошмаште, мландыште.

ЧОНАН II 1) живой; имеющий душу. Поро чонан. Осал чонан. Яндар чонан. Чонан тӱня. Пият чонан, тудымат чаманыман. Чондымо чонаным шортара (Тушто. ‒ Шоган); 2) одушевлённый (линг.). Чонан наста. Чонан лӱм мут.
ЧОНАҤДАРАШ одухотворить. Юзо еҥ кӱмат чонаҥдара.
ЧОНАҤДАРЫШЕ одухотворяющий. Сылнысемын чонаҥдарыше вийже волышо кумылем туге нӧлтал колтыш, тӱняштыжат чыла мондышым.
ЧОНАҤШЕ оживший. Мый садлан чонаҥше мутым шӱм-кылеш таче лӱҥгыктен ойлем (Ф.И.).
ЧОНАРУЛЫК нравственность. Ожно марий-влакын чонарулыкышт моткоч кӱшнӧ лийын.
ЧОНВАШ задушевный, искренний; задушевно, искренне. Чонваш мутланымаш. Вӧдыр чыла тидым шижын, но чонваш лишемаш нигузе тоштын огыл (Г.А.).
ЧОНВИТЫШ досаждение, расстраивание; огорчение. Чонвитышышт дене ынде кошартат. Мылам тудо чонвитыш деч молым нимомат конден огыл.
ЧОНВОРЫЛЫК благородство. Пашаште тудо шке чонворылыкшым ончыктен.
ЧОНВОЧАШ признаться (в чём-л.), быть откровенным. Чонвочаш вием ок сите.
ЧОНВОЧЫК откровенность. Чонвочыклан чонвочын каласем.
ЧОНВОЧЫН откровенно, чистосердечно. Чонвочын ойлем: тудын йыжоп койышыжо мылам ок келше.
ЧОНВОЯНЛЫК духовность; духовная ценность. Чонвоянлыкшым вораҥдарыде, калык йол ӱмбак пеҥгыдын шогал ок керт. Чонвоянлык культур духовная культура.
ЧОНВУРГЫЖТАРЫШЕ эмоциональный. Шабдарын чумыр возымыжо чонвургыжтарыше сылнымут аршаш дене тӱрлалтын (МЛИ).
ЧОНГАНДАРЫШЕ упоительный. Чонгандарыше тымык. Тыйын чонгандарыше йӱкетым эре колыштмем веле шуэш.
ЧОНГӦНЕН с удовлетворением. Чонгӧнен каласаш кӱлеш весымат: поэтна-влак утларак чолган нӧлталыт у темым, утларак чолган сорлыклаш тыршат кугурак жанрым (В.К.).
ЧОНГӦРГӦ духовный. Чонгӧргӧ поянлык. Калык ойпого ‒ марийын чонгӧргӧ поянлыкше. Тидыже (мутвундо) ‒ шӱм-чон поянлыкнас, чонгӧргӧ вундынас, калык ушакыл савышнас (Онч.).
ЧОНГУАН упоение, услада. Артистын чонгуан дене мурымыжо чонешемак логале. Шке пашаштем мый чонгуаным шижам.
ЧОНГУАНДАРЫШЕ услаждающий, изумительный. Чонгуандарыше усталык. Чонгуандарыше муро. Чонгуандарыше шошо пӱртӱс.
ЧОНГӰЧЫМЫЛЫК бездушие, бессердечие; бездушность, бессердечность. Могай кагыреш имньын тенийысе лӱмнер-чап пайыш варныш чонгӱчымылык, когарешт? (В.К.).
ЧОНДЫМЫЛЫК бездушность, безжалостность, жестокосердие. Иктат да нимоат тыгай чондымылык вашеш ок каласе мо вара? (Ю.Г.).
ЧОНЕШКЕ привлекательный, притягательный, располагающий к себе. Чонешке койыш. Чонешке ончалтыш. Чонешке кумылжо шкеж деке савыра.
ЧОНЙОДМО вожделение, страсть. (Ольга Ласточкина) нимогай ойгыланат, азапланат вуйвуыдымо, вустыквуй ‒ кола-ила, но шке чонйодмыжо деч огеш чакне (Ю.Г.). Пӱртӱс йодмыжо эн ончык лектеш, чыла-чыла чонйодмыжо дене левед шында (Ю.Г.).
ЧОНЙӰЛЫМӦ эмоция; переживание.
ЧОНЙЫВЫРТЕН с удовольствием. Тыйын йодметым мый чонйывыртен шуктем.
ЧОНЛАШ одухотворить. Алалге эрвел кечыйолым мыняр ий шкетын погем, чолгаже керек шӱмеш кодын ‒ шӱдыржым мый ом керт чонлен (Ф.И.).
ЧОНЛО задушевный, сокровенный. Марий калыкын ик эн акретсе, эн чонло семӱзгарже ӱмбак ‒ шӱвыр ӱмбак ‒ пӱсӧ товарым нӧлталыныт (Ф.И.).
ЧОНЛЫК душевный, милый сердцу. Ото йӱкын мура, чонлык семым шара (Ф.Мс.).
ЧОНОЙГО тоска, печаль, скорбь. Шӱмем чонойго иша тумасалан иктаж кугурак амал я йӧн лекмеке, чонойго чоражак пуйто кушкедлен каен (Г.А.).
ЧОНПОГО дух, духовная сила; духовное богатство. Ончылно чатлама йӱштӧ, шучко жап, шужымо пагыт ‒ чонпогыдам чумырыза, ынже кылме, ынже пыкне (В.П.).
ЧОНСАВАШ откликаться, реагировать. Чон дене ‒ чон, поснак мемнан гай чыла кочо, шере юаплан тыманмеш чонсавен моштышылан юапше вик логалеш (А.Арс.).
ЧОНСАВЫРЫШЕ привлекательный, симпатичный. Чонсавырыше чуриян. Чонсавырыше ӱдыр. Чонсавырыше еҥ.
ЧОНСАВЫШ отклик, реакция (на что-л.). Почеламутетлан лудшо-влакын чонсавышышт шуко толын.
ЧОНСУСЫР боль душевная. Чонсусырым кӱлеш паремдаш, но мо дене?
ЧОНСЫМЫСТАРЫШЕ пленительный, обворожительный. Чонсымыстарыше моторлык. Чонсымыстарыше чурийвылыш. Чонсымыстарыше пӱртӱс.
ЧОНӰЖШӦ манящий, притягательный. Ончылно теҥызын чонӱжшӧ канде тӱсшӧ койылалтыш. Курыкын шкенжын ала-могай чонӱжшӧ вийже уло.
ЧОНШИЖМАШ ощущение. Тыгай ойыртемжылан да чоншижмашыжлан кӧра калык сеҥаш лийдымын кучедал кертшыш савырна (Онч.). Ок ондале чоншижмаш: тыште мо-гынат лийшаш (И.С.).
ЧОНШИЖМЫК предчувствие. Чоншижмыкем шижтарыш: таче тыйым садак ужам.
ЧОНШУПШМАШ интерес. Тунемме деке тудо чоншупшмашыжым йӧршеш йомдарен.
ЧОНШУПШЫК интерес, влечение. Пӱртӱс деке мый поснак кугу чоншупшыкым шижам.
ЧОНШӰМА сладострастно, чувственно. Ача кӱдынь эрге кыштыкын зал мучко эртат чоншӱма (В.А.).
ЧОНЪЮЗО чародей. Шке пашаштыже тудо ‒ чонъюзо.
ЧОНЫРЫКТЫШЕ обжигающий. Йоллан куштылгын, шокшын чучеш ‒ капет мучко чонырыктыше шокшо шыратен шарла (Пӱр.).
ЧОҤГА курган. Акрет марий-влакын шӱгар чоҥгашт Юл вес велне чӱчкыдын верештедат.
ЧОҤЕЖ строительство. Йошкар-Олаште кугу чоҥеж пашам тӱҥалме. Тудын ачаже ӱмыржӧ мучко Совет ушемласе кугу чоҥежлаште тыршен коштын.
ЧОҤЕШТАРАШ унести (ветром, потоком воздуха). Ала-кушеч толын лекше ура мардеж ӱдырын шовычшым чоҥештарен наҥгайыш.
ЧОҤЕШТЫШ парение, полёт. Ончо, могай сӧралын коеш кававундаште куткыжын чоҥештышыже.
ЧОҤЫШ строение, постройка; построение, структура. Пӧрт чоҥыш. Вӱта чоҥыш. Ойлончышын чоҥыш радамже. Шымлыме пашан чоҥышыжо.
ЧОҤЫШО строитель, творец, созидатель. Чоҥышо-влак пӧртым нӧлтат. У илышым чоҥышо-влак эртыше жапым вес семынрак ончат. Историйым чоҥышо ‒ калык.
ЧОТ количество. Мемнан-влак чотышт дене огыл, моштымашышт дене сеҥеныт. Шуко чот множественное число. Шкет чот единственное число. Лӱм мутын чот категорийже уло.
ЧОТДЫМО неисчислимый, бессчётный (много). Чотдымо лӱм мут. Кас кавам чотдымо шӱдыр-влак шӱткалат.
ЧОТЕМАШ сплотиться, консолидироваться. Калык чотемеш. Мерсото чотемеш. Илыш чотемеш.
ЧОТКЫДЕМДАШ укрепить, упрочить. Оралтым чоткыдемдаш. Капка меҥгым чоткыдемдаш. Ӱштым чоткыдемдаш. Орва чажым чоткыдемдаш. Кандырам чоткыдемдаш (Ӧ.Б.).
ЧОТЛЫК количество, численность. Калык чотлык кугемын. XXI курым тӱҥалтыште марийын чотшо палынак иземын.
ЧОТЫК число, цифра. Доскашке туныктышо кокытан чотыкым возен ончыктыш.
ЧОТЫР брюнет (ММ). Чотыр рвезе. Кугу шем шинчан чотыр ӱдыр ончыко лектын шогале.
ЧОЯЛГЕ плутоватый, с хитринкой. Мо чуриет рож коля гай чоялге, доллар аяр шинчам шылтыше сэр? (В.К.).
ЧУВАР серый, невыразительный, неяркий. Тиде книгаште Якимовын гай шинчалан койшо сӱретым, пеледышан олык гай чувар образ-влакым от му (В.К.).
ЧУЖИК опрыскиватель; шприц. Чужик дене олмапум шыжыктыл нальым. Ондак йоча-влак чужик дене вӱдым шыжыктылын модыт ыле.
ЧУЖИКЛАШ опрыскивать, брызгать. Чужик дене вӱдым чужиклат.
ЧУКА тяжкий, трудный, тяжёлый. Чука корно. Чука лум. Чука ошма. Чука рок. Чука илыш.
ЧУКАЙ малыш. Эх, чукаем, помыжалтынатат мо?
ЧУКАҤАШ становиться тяжёлым. Илыш чукаҥеш. Рок чукаҥеш. Корно чукаҥеш, лум лумеш (Ӧ.Б.).
ЧУКАҤДАШ отяжелять, отягощать. Таче кечылан марий калык наций кумдыкан литератур йылмым але чумырен шуктен огыл. Тиде могырыш виктарыме корныжым кум тат чукаҥда: ик литератур йылме укелык, туныктыш йылмыш савырнен шудымыжо, кугыжаныш сомылым шуктымо деч ӧрдыжеш кодмыжо (МЛИ).
ЧУКАРАЙ подросток (СМЯ). Чукарай-влак эҥер воктене юарлен толашат. Чукарай пагытым пырля эртареныт (А.Ю.).
ЧУКМАТА тугодум. Чуҥгыла гай вуйжат чукмата гына, кушеч тушто тынар осал шоныш (В.К.).
ЧУКЧУК свинья, чушка. А качышт чулымештыныт, эсогыл политикым рӱдат. А ик чукчук тарайла пылыш йотке чеверген (В.К.). Чукчук савар воктен пӧрдалеш (В.К.).
ЧУЛИЙ тусклый. Эр велеш кававомышто чулий гына шӱдыр йышт койжо (В.К.). Ик суртышто веле йӱла чулий тул (В.К.).
ЧУЛЫМ расторопный, хваткий. Чулым рвезе. Чулым пашазе.
ЧУЛЫМДАРАШ активизировать. Салтакым чулымдараш. Пашам чулымдараш.
ЧУЛЫМЗО активист. «Марий ушемын» чулымзыжо-влак погыныш толыныт.
ЧУЛЫМСЫР нерасторопный, неловкий; пассивный. Пашаште чулымсыр лият гын, нӧлталт от керт, тидым шарне. Тиде группышто студент-влак пеш чулымсыр улыт.
ЧУМЫРНАШ сосредоточиться, сконцентрироваться. Тый пӱтынек ыштышаш пашашет чумырно.
ЧУМЫРТАШ сосредоточить, сконцентрировать. Тӱткышдам чумыртыза да тӱҥалза веле.
ЧУМЫРТЫШ собирательный (ММ). (линг.). Чумыртыш чот мут.
ЧУРИЙ лицо, лик. Шем курныжлан… вилям тӱнян чурий гыч эрыкташ (В.К.).
ЧУ, ЧУЗА погоди, погодите, подожди, подождите. Чу, пырт чыталте. Чуза, шып лийза. Но але чуза, ондак йӱаш пӱрым (В.К.).
ЧУЯКА ВУЙВЕМ продолговатый мозг (анат.) (ММ).
ЧӰДЫЛАНАШ испытывать недостаток, нехватку. Жаплан чӱдыланен, марий-влак йӱд-кече индыралт иленыт (М.К.). Оксалан чӱдыланен илем.
ЧӰЧАШТАРАШ 1) взвести, напружинить, настроить. Курокым чӱчаштараш. Лӧдым чӱчаштарен шындаш. Капканым чӱчаштараш. ‒ А точкым мый шындем, ‒ мане шеф. Кынелдеак, ондакак чӱчаштарен ямдылыме пистолетшым луктын лӱен колтыш (Ю.Г.); 2) напрягать, натянуть. Кандырам чӱчаштараш. Воштырым чӱчаштараш. Чогашылым чӱчаштараш. Отар йыр вичкыж кандырам шупшынам, йӱдлан чымен чӱчаштарем (МЭ). Чоҥештен кӱзышашлык полосашке луктешат (самолётым), моторетым тудат тыге чӱчаштарен шында да чот-чот мӱгырыкта (МЭ).
ЧЫВЫЛАНАШ выхваляться, куражиться, выпендриваться. Шапшак орам корак чӱҥгымыла цивилизацийжат тӱкен веле ты айдемым, а тудо кугешна, чывылана ‒ чынак шапшак ора ӱпшалтме семын (В.К.).
ЧЫВЫЛГАШ ополаскиваться, омываться, окунаться, окатиться. Леве вӱд дене чывылген лектам. Эрлупсан шудышто, ночко уржаште чывылгышым (Ӧ.Б.).
ЧЫВЫЛГЕ тёпленький, мягкий (о воде). Вӱдшӧ могай чывылге, айда чывылген лектына.
ЧЫВЫЛТАШ ополаскивать, омывать, окунуть, окатить (водой). Йӱрвӱд шошо пеледышым чывылта. Ава азажым чывылта. Йолем йӱштӧ вӱдеш чывылтен луктым.
ЧЫВЫЛӰДЫКТЫШ чучело огородное, пугало. Тӱням воштылта чывылӱдыктыш (В.К.).
ЧЫВЫНЕР курок. Чотрак чывынерым темдал (В.К.).
ЧЫВЫСАР возня, интрига. Туныктышо-влак коклаште чывысар тарваныш. Ойым шотыш налын, чывысарым утларак ылыжташ вереште, туддеч вара кок вариант шочо (Ю.Г.).
ЧЫВЫТАН пинцет. Чывытан дене шырпым луктам (Ӧ.Б.). Чывытан дене шинчавуным кӱрыт.
ЧЫВЫШИНЧА куриная слепота. Чывышинча лийме годым пычкемышыште нимомат от уж. Чывышинча лиеш гын, колӱйым йӱаш кӱлеш, маныт (Ӧ.Б.).
ЧЫВЫШТАЛАШ прищепить. Чыла документым скрепке дене чывыштальыч (А.Ф.).
ЧЫВЫШУДО мокрица (бот.). Пареҥге аҥаш чывышудо пошен.
ЧЫВЫШЫЛ курятина. Жарыме чывышыл ‒ моткоч тутло кочкыш.
ЧЫГЫЛТАРАШ щекотать, возбуждать, заинтересовать, трогать. Тудын ойлымыжо нервымат чыгылтара. Пеледыш ӱпш нерым чыгылтара. Семонын ойлымыжо мыйын чонемат чыгылтарыш, тудын ойыштыжо ала-можо уло. Мыйым гын пӱртӱс кеч-кунамат эре чыгылтара.
ЧЫГЫН сопротивление (физ.). Металлын чыгынже. Кажне металлын чыгынже тӱрлӧ лиеш.
ЧЫГЫНДАРАШ сдерживать, удерживать (от каких-л. действий). (Тунемаш кайыме деч) ала-можо чыгындарен ашныш але марте Валентин Исенековым (В.К.). Имньым сорлык дене чыгындарат.
ЧЫГЫНЕШТАШ затормозиться, застопориться. Сӧй мойн огыл, пасушто паша чыгынештын (В.К.).
ЧЫГЫНЛАНАШ сопротивляться, не поддаваться. Йӱшӧ пӧръеҥым, кок кидше гыч кучен, пеш шупшыт, наҥгайынешт, тудыжо чыгынлана, ынеж кае (Онч.).
ЧЫГЫНЛЫК сопротивляемость. Чер чыгынлык. Кажне еҥын чер ваштареш шке чыгынлыкше уло.
ЧЫГЫР блок (тех.). Чыгыр дене пӧрткоклаш рокым кӱзыктат, кожвуйыш омартам нӧлтат (Ӧ.Б.).
ЧЫГЫШ колики, колотьё (мед.). Нигунам нимогай ок нал чыгыш, лият самырык шӱдӧ ияш (монча деч вара) (В.К.). Тҥ. чыкш.
ЧЫЖДЫРАШ палить, жечь. Кече чыждыра. Коҥга гыч тул чыждыра. Шокшо чыждыра.
ЧЫК 1) плотно, вплотную, поближе друг к другу. Чыкрак шичса. Омсам чык тӱчса. Ожно, мыйын шарнымаште, оралте-влак чык-чык шинченыт (МЭ). Ӱштым чык ӱштал шындыш. Пинчакше ӱмбалныже чык шинча; 2) плотность. Вӱдын чыкше. Газын чыкше. Электролитын чыкше иземын.
ЧЫКЕДЫЛАШ обкрадывать, запускать руку, заниматься воровством. Тудлан ӱшанаш ок лий, шонем, кидшым еҥ погышко чыкедылеш. Коштшылаже, эре еҥыным чыкедыл коштеш: ушкалым шолыштеш, вургемым, оксам (Ӧ.Б.). Еҥын арверым ит чыкедыл! (Ӧ.Б.).
ЧЫКЛАНДАРАШ уплотнить, сделать более плотным. Пачерым чыкландараш. Паша радамым чыкландараш. А суртышто ыштышаш кугу паша ок кой, Виталий эргым чыкландарен шога (Ю.Г.). Садлан дыр ял калык пашам времаштыже чыкландара (В.К.).
ЧЫКМАЛАШ городить, загородить плетнём. Чыкмам чыкмалаш. Мом чыкмала, нимомат умылаш ок лий.
ЧЫКНАШ сжаться, сжиматься, прижиматься. Рвезылыкем, тый декет шӱм чыкна (В.К.). Шошымсо кугу вӱд кеҥежым ала-кушко йоген кая, чыкна (Ӧ.Б.). Вӱдоҥго кузе чыкнен шинчеш, тудат (шурно) тыгак чыкнен толын шичше (Кум.м.).
ЧЫКШ колики, колотьё (мед.). Чыкш шура. Чыкш дене толашем (Ӧ.Б.). Купсола рвезым чыкш перыш (Ю.Г.). Тҥ. керш, чыгыш.
ЧЫКЫРНЫШЕ набитый битком, наполненный до отказа. Вера… кочкыш да тӱрлӧ арвер дене чыкырныше чемоданже ӱмбаке кырт шинче (Г.П.).
ЧЫЛГЫЖАШ блестеть, сверкать. Чинче чылгыжеш. Окна янда чылгыжеш. Еҥын шинчаже чылгыжеш, кунам сыра (Ӧ.Б.).
ЧЫЛДАР резьба. Тиде болт шола чылдаран.
ЧЫЛДАРЛЫМЕ тиснёный. Марий Эл нерген пеш чапле книгам лукмо, комжым шӧртньӧ дене чылдарлыме.
ЧЫЛДЫР ажур. Пушеҥгеш йӱштӧ чинче чылдырым пидын (Онч.).
ЧЫЛДЫРИЙЛАНАШ выхваляться, куражиться; рисоваться, красоваться. Таче тый йоҥгата кавашке чоҥештен кӱзенат, шулдырым шаралтен чылдырийланет, еҥ ӱмбак кӱшычын опкынлен ончет, а эрла шулдырет кенета кӱрлын каен кертеш… (Пӱр.).
ЧЫЛДЫРИЙЛАНЫШЕ красующийся. Тудо вӱден конда шкеж семынак чылдырийланыше… чевер полдыш мӱшкыран Семон Венюкым (Ю.Г.).
ЧЫЛДЫРЛАШ сделать что-л. ажурно, тонко, ювелирно. Апшатче кӱртньӧ печым туге чылдырлен шындыш, ончен ӧрат. Коча коҥгашке пум чылдырлыш (Онч.).
ЧЫЛДЫРЛЕ ажурный. Чылдырле башне. Чылдырле чулка. Чылдырле пидыш. Пагалыме писательын шӱгаржым чылдырле кӱртньӧ пече дене авырен нальыч.
ЧЫМАЛТАРАШ напрягать, напружинивать, натянуть. Вот лач тиде посна теме семын кызыт вуйышто иланен, мыйым чымалтарен коштеш (Ю.Г.).
ЧЫМАЛТЫШ I пружинка, пружина. Ты машинкын кӧргыштыжӧ чымалтыш уло (МК).

ЧЫМАЛТЫШ II напряжение, натянутость, напряжённость. Пашаче ешышкына ала-могай чымалтыш пурыш.
ЧЫМЕШТАЛТАШ напружиниться, натянуться, напрягаться. Пружин чымешталтын. Коваштыже чымешталтын. Йӱк чымешталт лектеш.
ЧЫМЕШТАШ напружинить, натянуть, напрячь. Йоҥежым чымешташ. Чымышеш мераҥ коваштым чымештен шындаш. Воштырым чымешташ.
ЧЫМЫЛГАШ 1) съёжиться, скорчиться, скрючиться. Еҥ кылма да чымылген шинчеш. Мераҥиге чымылген шинчын йыраҥ корнеш (Ӧ.Б.); 2) угождать, вести себя заискивающе, угодливо. Палыме рвезем начальникше ончылно туге чымылген шогале, мый ялт ӧрын кудалтышым.
ЧЫМЫТКЕ холодный, морозный. ‒ Ончыкто-ян, ‒ Яшмет кугыза, шошымсо чымытке эрым шарналтен, уныкажлан кӱштыш (Онч.).
ЧЫМЫШ рама для натягивания шкурки. Ньыктын налме мераҥ коваштыжым ачам чымышыш чымен шындыш.
ЧЫНАМАЛ право, законное основание. Сергейын тӱрыс чынамалже уло ты сеҥымаш пайремлан ямдылалташ (В.Д.-О.).
ЧЫНАҤДАШ превратить в действительность; восстановить истину. Мом ойлыметым чынаҥдаш кӱлеш.
ЧЫНАҤДЫМАШ доказательство. Теоремым чынаҥдымаш. Титаклыме ваштареш шкендын чынаҥдымашетым возен пу.
ЧЫНДЫМЫЛЫК недействительность. Но вет йочан илышым умылен моштыдымыжым… нигузеат чындымылыклан, осал койышлан шотлаш ок лий (В.К.).
ЧЫНДЫШ довод. Ойжым пеҥгыдемдаш манын, докладчик ик чындышым кондыш, но тудо колыштшо-влакым ыш ӱшандаре.
ЧЫНЕШТАРАШ оправдать. Суд арам титаклыме еҥым чынештарен.
ЧЫНЕШТАШ подтвердить. Ту пале икте деч весылан каласен кодымо дене… тунемме дене вара семын ялт чынештен палемдыме гаяк лийын (МК). Тугай палым иктаж кече ончыч йӧршаным гына чынештен каласаш лиеш (МК).
ЧЫНЛАНДАРАШ 1) доказать, аргументировать. Теоремым чынландараш. Мом ойлыметшым чынландараш кӱлеш; 2) восстановить истину, превратить в действительность.
ЧЫНЛАШ доказать, подтвердить; рецензировать. Чынлен возаш. Теве тыгай палым чынленак сайлан шотлаш кӱлеш, тудым мондаш огеш кӱл (МК). Кушта тылзе Инак вӱд ӱмбалне, лудо-влак чынлен маныт: да-да! (В.К.). А толын улмаш диссертаций чынлаш (В.К.). Но тидым чынлен возаш итак чамане кидым (В.К.).
ЧЫНЛЕ 1) правдивый; действительный. Тиде тачысе илыш нерген чынле ойлымаш. Мыйын йолташем Гуманитарий Академийын чынле йыжыҥъеҥжылан сайлалтын; 2) справедливый. Йытыра отыл, отыл чынле! ‒ Кунавийым ида шудал (В.К.). Кугешнымем ом шылте, сулен ты лӱмем чынле намысем (В.К.). Лу пачаш чынле, суапле колаш: ӧкымлык ок лий, ок воч вожылаш (В.К.).
ЧЫНЛИЙШЕ действительный, истинный, истый. ‒ Мый тыланда чынлийше ик оҥайым каласкален пуэм, ‒ тӱҥале коча. Романын негызшылан илышыште чынлийше событийым налме.
ЧЫНЛЫК 1) правда, правота, правдивость; истина. Илыш чынлык. Чынлык верч кучедалаш. Тудын чынлык ‒ костенеч, тудын чынлык лӱм ‒ паяр (В.К.); 2) справедливость. Чынлыкым кычалаш. Чынлык верч шогаш. Правлений член-влакат тудлан полшаш пижыч: чынлык садак Ведасий могырышто (Онч.).
ЧЫНОГЫЛЕМДАШ искажать. Илышым чыногылемден ончыктымаш. Мыйын ойлымем тый чыногылемдаш тӧчен ит кошт.
ЧЫНУЛШО действительный, подлинный, реальный, невыдуманный. Тыште чынулшо факт-влакым гына ончыктымо. Тудо Пӱртӱсшанче Академийын чынулшо йыжыҥъеҥже.
ЧЫҤ I обездоленный, убогий, неимущий. Йорло еҥ ынде чыҥ огеш лий ик ганат, советат, Союзат йорлылан чот полшат (С.Ч.).

ЧЫҤ II крепко, прочно, туго, густо; основательно, капитально (делать что-л.). Мешакым чыҥак оптышым. Потам чыҥ ӱштальым. Чыҥ чийышым ужгам. Агуным чыҥ шындышым (Ӧ.Б.).
ЧЫПТАЛАШ бранить, отчитывать, распекать. Арий Йогорет пошкудо марийым чыпталаш пиже (Онч.).
ЧЫПЧАШ капать. Вӱд чыпча. Йӱр чыпча.
ЧЫР шустрый, расторопный, прыткий, бойкий. Чыр имне. Чыр аза. Чыр ӱдырамаш чыла пашам ыштен шукта (Ӧ.Б.). Чыр еҥ весе деч ок лӱд, ок вожыл, йылмылан кертеш (Ӧ.Б.).
ЧЫРАДУЛ свет от лучины. Ожно годым еҥ-влак кеч-могай пашамат чырадул волгыдеш ыштеныт.
ЧЫРАНЕР огарок. Чырам чӱктат, чыра йӱла, шӱйжӧ лиеш иктаж парня кутыш, тудо пуреҥгая, тиде лиеш чыранер (Ӧ.Б.).
ЧЫРГЕ I медленно, не спеша, неторопливо. Волакыште вӱд чырге йога. Арака чырге йога аракавуч гыч (Ӧ.Б.). Лампыдул чырге йӱла (Ӧ.Б.). Шинчавӱд чырге йога.

ЧЫРГЕ II пристально, напряжённо. Изи-влак ачаштым чырге кӱтен шинчат (ММ). Ужар шинчаже ӱмбакем чырге онча (Куг.).
ЧЫРГЫЖАШ чирикать, стрекотать. Шудышырчык чыргыжеш. Коҥга шеҥгелне шудышырчык чыргыжеш (Ӧ.Б.).
ЧЫРИЙ 1) румянец. Киндыже чырийым налын.Чырий налшан эгерчым локтыл коден карме (В.К.). Шылшопшарын… чырийже пура (В.К.); 2) окраска, цвет, колорит. Олма чыриян. Шыште чыриян. Тҥ. тӱс.
ЧЫРИКЛАШ чирикать, стрекотать. Шудышырчык лым лийде чырикла: чык-чырик, чык-чырик… (А.Ф.).
ЧЫРЧЫР детская игрушка (железный обруч или колесо, подталкиваемое специально сделанной проволокой). Йоча годым мемнан эн йӧратыме модышна чырчыр лийын. Ынде тудо Базаровыс, ынде чырчыр оравам йыҥгыртылын (Ю.Г.). Ме вет тый денет чырчыр оравам изинек черет дене шӱкен коштынна (МЭ).
ЧЫРЫК квартал (четвёртая часть года). Кумшо чырыкын планже тений шукталтде кодо.
ЧЫРЫКАШ квартальный. Чырыкаш план шукталтын.
ЧЫТАНЛЕ выносливый (ММ). Сӧсна моло вольык деч утларак чытанле (ММ).
ЧЫТЫМАН терпеливый. Чытыман еҥ чыла чыта: йӱштымат, шокшымат, шужымымат, шомакымат, ойгымат (Ӧ.Б.). Тиде чытыман еҥ, еҥын шомакшым чыта, ик мутымат ваштареш огеш пелеште (Ӧ.Б.).
ЧЫТЫР I трепет, чувство взволнованности. Чодыраш пурымо годым мый кажне гана ала-могай чытыр шижмаш дене авалтам.

ЧЫТЫР II хворост, сушняк. Кукшо укш-влак, тыгыде пушеҥге-влак. Чытырым чумырен, йӱлатем (Ӧ.Б.).
ЧЫТЫРАЛТМАШ сотрясение. Вуйвем чытыралтмаш. Юж чытыралтмаш.
ЧЫТЫРАШ трепетать. Лыжга мардеж дене лышташ чытыра. Лӱдмем дене чытырашат тӱҥальым. Тыгай сай уверым колмеке, шӱм чытыра.
ЧЫТЫРНЫШЕ трепетный, трепещущий. Чытырныше йӱк. Чытырныше тул. Чытырныше шижмаш.
ЧЫТЫРТЫШ дрожь; тряска. Уло капем йӱштӧ чытыртыш авалтыш. Йӱдвошт чытыртыш дене толашен кийышым, чытыртышлан кӧра йӱдвошт чыр омымат ыштен шым керт.
ЧЫТЫРЫМАШ дрожание. Кид чытырымаш. Вуй чытырымаш.
ЧЫТЫШАН 1) крепкий, прочный, годный для использования в течение продолжительного времени. Чытышан керем, чоткыдо. Тиде пӧрт чытышан, тошто чодыра дене ыштыме, эртак кӱжгӧ пӱнчӧ дене ыштыме, шӱйын огыл эше (Ӧ.Б.); 2) сдержанный. Тудо чытышан айдеме, утым ок ыштыл.
ЧЫТЫШВИЙ самообладание, хладнокровие, присутствие духа, сдержанность. Тиде еҥын чытышвийжым ӧрын ончем да куанем.
ЧЫТЫШЕ потерпевший, пострадавший. Суд залеш… чытыше Маюк гына шинчен кодо (Онч.).
ЧЫШНЕР чаща, мелкий густой лес, чащоба. Чышнер ‒ тыгыде кожла, куэрла, шыгыр, чӱчкыдӧ, пурашат ок лий (Ӧ.Б.).
ЧЫШТЫРАШ торопить, требовать, приставать с просьбой, тормошить. Ваню эре мыйым чыштыра ыле: «Ачай, пычалым налын пу!» (М.Ш.). Тургым жап годым мом ыштыме нерген ялсоветыш кече еда сводкым чыштыреныт (МК).
Ш
ШАВАЛКА отвал у плуга. Шавалка пушкыдо рокым савырал оптен кода.
ШАВАШ 1) лить, сыпать, испускать (не сильно, слегка). Йӱр шава эргодсек. Лум шава. Тылзе волгыдыжым шава. Тул шокшыжым шава; 2) тратить (о деньгах). Оксам шаваш.
ШАГАТПИКШ стрелка часов. Шагатпикш латкокытан цифр деке толын шуо (Онч.).
ШАГЕ I 1) трибуна; кафедра (приспособление для выступления). Шагыште марий чуриян еҥ койылалтыш (Д.О.); 2) рассадник (скопление, средоточие, распространитель чего-то нехорошего). Пазар ожнысек жулик-влакым куштышо шаге семын лийын. Арулык ситыдымаш ‒ пижедылше черым шаркалыше шаге дене иктак.

ШАГЕ II леса (строительные). Чоҥышо-влак пӧртым шаге дене шагылен шынденыт.
ШАГЫЛАШ соорудить что-л. (памятник, рассадник, сооружение, т.д.). Шагым шагылаш. Пӧртым шагылаш. Кумалтыш шагым шагылаш. Паркыште Кугу Ачамланде сар гыч пӧртылдымӧ-влаклан шарныктышым шагылен шогалтыме.
ШАДЫРА пупырышки, следы оспы; шероховатость. Шадыра чуриян. Шадыра шӱман пушеҥге. Калошын шадыраже пытен.
ШАДЫРАҤАШ становиться пупырчатым. Коваште шадыраҥеш. Йӱштылмыжӧ! Чӱчкыдынак… чыве коваштыла шадыраҥ пытымеш почаҥалтын (Онч.).
ШАДЫРГЕ терпкий, кислый. Шадырге олма. Шадырге полан. Шадырге шинчаланшудо. Шадырге ковышта. Шадырге торык.
ШАДЫРЫК кислота (ММ). Азот шадырык. Сера шадырык. Уксус шадырык.
ШАИТЛАШ резвиться, веселиться, предаваться веселью, дурачиться. Кеҥеж кастене ӱдыр-рвезе-влак пелйӱд марте шаитлен толашат.
ШАЙ шина (мед.). Шайым пидаш кӱлеш, кушшо йолжо. Кид кӱрлеш гын, доктор шайым пыштен пидеш, вара, шай пыштымеке, ок тарваныл (Ӧ.Б.). Пудыргышо йолеш шайым шынден пидыт (ММ).
ШАКЛЯКА ненастье, ненастная погода. Шакляка кече ‒ мотор кече огыл, ночко, лум лумеш, йӱр йӱреш, лавыран (Ӧ.Б.).
ШАКТИ много, полно, изрядно. Шемгурезе кожер коклаште шакти погынен (Л.Я.). Умылтарем: парышет кугу гын, налогетат шакти лиеш (Ю.Г.).
ШАКШЫЛАНАШ пакостничать, вредить. Артамышт ок сите шкеныштым специалист семын ончыкташ, вот и толашат тӱрлӧ семын шакшыланен кӱшкӧ нӧлталташ (Пӱр.).
ШАКШЫЛАШ гадить, вредить, пакостить. Тудо ӱмыржӧ мучко пошкудыжлан шакшылен илен.
ШАЛАВУЙ несерьёзный, легкомысленный, беспечный. Уна, нине шалавуй-влакым Ози Кузин олыкышкыжо шудо удыраш наҥгаем (С.Н.).
ШАЛА-ВУЛА беспорядочно, как попало, вразброс. Арверышт пӧлем мучко шала-вула кият. Южышт шала-вула ойлыштмышт денак утлаш тӧчат.
ШАЛАВУЯН растрёпанный, косматый, лохматый. Шалавуянак коштеш, ӱпшымат чумыртен ок керт (Ӧ.Б.).
ШАЛАЕҤ бомж; бобыль. Шалаеҥ чыла вере илен коштеш, суртолмыжо уке (Ӧ.Б.).
ШАЛАНЧЕ сыпучий. Шаланче ошма. Шаланче ложаш. Шаланче наста.
ШАЛАНЧЫК вещество (хим.). Аяран шаланчык. Пудешт кертше шаланчык взрывоопасное вещество. Атом шаланчык. Тиде эмыш тӱрлӧ шаланчыкым оптеныт.
ШАЛАУМША сплетник, болтун. Шалаумша тушманлан полша. Шалаумша еҥ колмо мутшым шалатен коштеш (Ӧ.Б.).
ШАЛГАТА 1) редкий, негустой, жидкий. Шалгата вынер. Шалгата шокте. Шалгата уржа. Озымжо пеш шалгата (Ӧ.Б.); 2) редкостный, редко встречающийся. Шалгата металл. Шалгата ӱзгар. Археолог-влак шалгата настам кӱнчен луктыныт. Икымше марий грамматике кызыт шалгата арверыш савырнен.
ШАЛЫКШ зной. Кеҥеж шалыкш. Тура кечывалым шалыкш пелта. Шалыкшан годым шӱлашат неле.
ШАМ сознание. Шамым йомдараш. Шамыш пураш. Йырилыш еҥын шамжым весемда.
ШАМДЫМЕ бессознательный, бесчувственный. Айдеме шамдыме кия эмлымверыште.
ШАМЛЕ сознательный, осмысленный, разумный. Уло шамле илышем мый ялыште илен эртарышым.
ШАНЧЕ наука; научный. Шанчым шымлаш. Шанче пашам возаш. Шанче сомыл дене пӧрдаш.
ШАНЧОНЧАЛТЫШ научный взгляд. Нуно шке шанчончалтышышт дене шуко шотышто ойыртемалтыт.
ШАНЧУМЫЛЫМАШ научное понятие. Тудын шанчумылымашыже йӧршеш весе.
ШАНЧЫВОЗЫШ научное сочинение, научный труд. Тунемме книга, шанчывозыш, тӱрлӧ полшык-влак тунам лийын огытыл дене иктак. Марий йылме нерген шанчывозыш икымше гана XIX курымышто савыкталтын.
ШАНЧЫГОРНО научный путь. Англичан йылмым палыме дене кумда шанчыгорныш лекташ йӧн утларак почылтын.
ШАНЧЫГУДО храм науки. Институтыш пуретат, шанчыгудыш верештметла веле чучеш.
ШАНЧЫЕҤ учёный, научный работник. Марий Элын сулло шанчыеҥже.
ШАНЧЫЗЕ учёный, исследователь, специалист по науке. Марий кокла гыч революций деч вара кудшӱдӧ утла шанчызе лектын (Онч.).
ШАНЧЫЛӰМ научное звание. П.П. Глезденёвын профессор шанчылӱмжӧ лийын.
ШАП зарубка (на дереве). Пушеҥге кӱлеш семын йӧрлжӧ манын, йӧрлмӧ велешыже шапым руэн ыштат.
ШАПАЛГЕ блёклый. Шапалге пеледыш. Шапалге чия. Шапалге кава.
ШАПАШ запас. Окса шапашем савырголтыш кочкын колтыш. Шапаш ужаш запчасть.
ШАПЕ гнусный, подлый, скверный. Шапе койыш. Шапе ой. Шапе паша. Шапе еҥ. Шапе шомак. Кужу жап шужышо айдеме вольык дечат шапе лиеш, маныт. Изиш тыпрак лий, манеш аваже, пеш шапын коят (Ӧ.Б.).
ШАПКА бледный, бесцветный. Шапка чуриян еҥ. Ӱдырамаш тувырмел шапка лийын (Ӧ.Б.).
ШАПКАЛГЕ бледноватый, выцветший. Шапкалге чия. Шапкалге тӱр (Ӧ.Б.).
ШАПШАКЛАШ осквернять. Ошма тӱтан деч коч эсогыл Юлым ме шапшаклена ‒ кычал, кӧм совкалаш (В.К.).
ШАР земля, край, страна. Ӱдырем мӱндыр шарыш марлан кайыш. Авам шона дыр: эргым вес кугыжан шарыште коштеш манын (Ӧ.Б.).
ШАРА I светлый. Шара шинчан. Шара ӱпан. Шара йолан, шара неран имне. Шара неран шорык.

ШАРА II обширный, широкий, размашистый. Шара пасу. Шара алан. Шара буква дене возымо текст. Шара шинчымашан еҥ. Шара кидпалыже пел лаштыкым айлен (Ӧ.Б.).
ШАРАВУЯН светловолосый, русый. Шаравуян рвезе шиялтышым шӱшка.
ШАРАЛТАШ раскинуть, распростереть (руки, крылья). Кидым шаралташ. Шулдырым шаралташ. Йолым шаралташ. Ӱдыр таҥжым кид шаралтен вашлие. Куэран, ломберан ялыштем, шулдыржым шаралтен, куку мура (Муро).
ШАРАЧА длинношёрстый, лохматый, косматый. Шарача оржан имне (йошкарге, шемалге, ошо).
ШАРВАК раскидистый, развесистый. Тыйын кийыме веретым шарвак тумо орола (Н.М.).
ШАРГАТА ручеёк мелкий с гальками на дне. Шаргата вӱд куакш, кӱэран. Вӱд шаргатан йога (Ӧ.Б.). Шаргата вӱд шурген йога.
ШАРГӰР силок для ловли птиц. Шаргӱрыш кисалан нӧшмым пыштышым.
ШАРГЫЖАШ визжать, орать, громко кричать. Ял воктеч шаргыжме йӱк шокта. Ӱдыр-влак шаргыжыт, воштылыт.
ШАРЕМ 1) простор, пространство. Ончылнем кавадӱрыш шумеш шуйналт вочшо тӧр шарем. Мыняр азапым шылтен ашна мучашдыме теҥыз шарем йӱдшӧ-кечыже мӱгырен шинчыше куатле толкынлаже йымалне. Пычкемыш шыже йӱдым кава шаремыште спутник-влакын йолген эртымыштым эскераш оҥай; 2) площадь (часть города). Йошкар шарем. Театр шарем. Ленин шарем.
ШАРЕМ-КУМДЫК пространство (филос.). Шарем-кумдык да жап философийын ик эн тӱҥ умылымашышт улыт. Юждымо шарем-кумдыкышто илаш ок лий.
ШАРЛАКА широкий (о листе, доске, полосе и т.д.). Шарлака оҥа. Шарлака лышташан кечшудо.
ШАРНЫК 1) память (способность сохранять и воспроизводить что-л.). Шарныкем эше сай. Шарнык лушкыдемын. Шарнык пыташ тӱҥалын; 2) напоминание. Налог пӧлка гыч налогым тӱлаш кӱлмӧ нерген шарныкым колтеныт.
ШАРНЫКТЫШ памятник. Оланан эн чапле бульварыштыже С. Чавайнлан шарныктышым шогалтеныт. Марла возымо икымше шарныктыш-влак XVIII курымышто лектыныт.
ШАРНЫМАШ воспоминание (записки или рассказы о прошлом, связанные с воспоминанием чего-л.). Шарнымаш книга. Шарнымашым возен кодаш. Шонкален, шарнымашым возен пытарыш да савыктен лукто.
ШАРНЫШ воспоминание (мысленное воспроизведение чего-л. прошлого). Сар годсо жап ынде шарнышеш веле кодын. Эртыше жап чуриеш тамгалалтеш, шарнышеш кодеш (Д.О.).
ШАРНЫШСӰРЕТ образ мысленный. Шинча ончылнем кызытат йочагодсо тыгай шарнышсӱрет сӱретлалтеш: кавадӱр марте теҥызла ловыкталт кийыше уржа пасу, пулдырчо пулдыртымо, турий мурымо йӱк…
ШАРТЫК покрывало; простыня. Диваныш шартыкым пышташ. Одеялым шартык дене левед шындаш. Вакшышыште шартыкым вашталтат, яндарым шарат. Почаш ямдылыме кӱ шарныктыш ӱмбач шартыкым кораҥдышт.
ШАРТЫШ 1) подстилка, настил. Олым шартыш. Йоча-влаклан шокшырак лийже манын, кӱварвак шартышым пыштышна. Ушкал вӱташке шартышым оптышт. Пырыс пушкыдо шартыш ӱмбалне нерен кия; 2) покрытие, верхний слой дороги. Кӱ шартышан корно. Асфальт шартыш. Шаргӱ шартышан корно. Тений мемнан ялыш пеҥгыде шартышан корным ыштен шуктат.
ШАРУПШ сетка (шапка пчеловода). Кочам шарупшыжым чийыш да мӱкшомарта могырышкыла тарваныш.
ШАРШУДАҤАШ зарастать травой. Мустай ялын шаршудаҥаш тӱҥалше уремыштыже иган комбо-влак коштылдат (МЭ).
ШАРШУДО мурава. Пушкыдо шаршудо. Ужар шаршудыш лектын возын, турий мурым колышт кием.
ШАРШУКШ волосатик (биол.). Кеҥежым олыкысо вӱдлакылаште шаршукш погына.
ШАРЫН резерв, ресурс. ‒ Шарынет уло мо? ‒ пошкудыжо деч аракам йодеш. Мемнан элнан пӱртӱс шарынже моткоч куатле.
ШАРЫШ постель. Малаш шарышым ямдылышым. Шарыш арверым кондышым. Шарыш гыч кынеле.
ШАУЛА отблеск, отражение. Тулын шаулаже вӱд ӱмбак возеш (А.Э.).
ШАЯР сатира. Марий сылнымутышто шаяр але кӱлеш наре вияҥын шуын огыл. Шаяр ден мыскара лукым газетыште почыныт.
ШАЯРАШ шутить, балагурить. Ӱдырлан шаярен ойлем, таче тыйым ик марий шолышт наҥгаяш толеш, манам (Ӧ.Б.).
ШАЯРЧЕ сатирик. Тачысе илышын ситыдымашыжым сылнымутчо шаярче семын ончыктен пуэн.
ШЕК 1) подозрение, сомнение. Тудын шотышто мыйын нимогай шек уке. Аважын йотъеҥ дене мутланен шогымышт ӱдыр чоныш кугу шекым пуртыш (У вий); 2) надзор, слежка; наблюдение. Прокурор шек. Санитар шек. Тиде еҥым шекыш налде ок лий. Тӱжвал шек наружное наблюдение; 3) вина, провинность, прегрешение. Шекше улат ты еҥын, мӱндырч кораҥ кая (Ӧ.Б.). Мемнан илышнаже сайжак лийын огыл гын, шкемын шек лийын дыр (Онч.); 4) осторожный. Мемнан пошкудына пеш шек айдеме, тудын деке пешыже от пуро. Шек лийза, тыште кугу лаке уло.
ШЕКЛАНАЛТАШ наблюдаться. Уремыште машина кудалыштмаш автомат дене шекланалтеш. Кевыт шекланыме арвер дене шекланалтеш.
ШЕКЛАНАШ 1) быть осторожным, осторожничать. Кӱлеш деч посна уремышке ит кошт, шеклане, азапыш логал кертат; 2) наблюдать, следить. Ворым кучен улыт, мыйым шогалтат шекланаш (Ӧ.Б.). Мыйым пеш чот шекланат, уэш пуртен шындынешт (Н.Л.). Шекланыде кайышым, шым шеклане, шым ончо, кӧ уло, кӧ уке (Ӧ.Б.).
ШЕКЛАНДАРЫШЕ предостерегающий. Тудлан шекландарыше кагазым колтымо.
ШЕКНАЛТАШ наблюдаться. Тиде объект тӱжвачын шекналтеш.
ШЕКШКАЛТА желчный пузырь (анат.).
ШЕКШОТАН поднадзорный. Поэт колтымаште шекшотан семын ятыр ий илен толашен.
ШЕЛ жир. Комбо шел. Шорык шел. Сӧсна шел. Ушкалын кояжым пелтат, кӧршӧкышкӧ йоктарат, вара маныт: шел (Ӧ.Б.).
ШЕЛСОРТА свеча сальная. Волгыдырак лийже манын, ӱстембаке шелсортам конден шындышт.
ШЕЛТЕМ I 1) прорезь. Пипон ватын шинчаже ондак шелтем гай, вараже лашка гайыш савырна (И.С.); 2) расщелина, щель; разлом. Кӱсӧ шелтемыште куэ кушкеш. Курык шелтем гыч вӱд шоргыктен йога. Асфальтысе шелтем гоч ужар шудо лышташыжым лукташ тӧча.

ШЕЛТЕМ II развилина (разветвлённая палочка). Шелтем дене жаритлыме шыл падырашым нальым. Шелтем дене пызлыгичкым погена.
ШЕЛТЕМЛОНЧО расщелина (узкое ущелье). Тыге шелтемлончыш кишке пура.
ШЕЛТЫК 1) трещина. Окна яндаште шелтык уло. Кленчаште шелтык палдырна. Рентген лушто шелтык улмым ончыкта; 2) разлом. Мланде шелтык. Мланде чытырналтме годым мландывалне кугу шелтык-влак шочыт.
ШЕЛӰЙ жир топлёный. Коям подеш пелтат, вара левышыжым кӧршӧкыш поген налын кылмыктат ‒ шелӱй лиеш (Ӧ.Б.).
ШЕЛШЕ щель. Тумо тӱҥыштӧ кугу шелше коеш. Пырняште шелше уло. Окна янакыште шелше шуйна. Мландым келге шелше-влак коркален пытареныт. Тҥ. лончо.
ШЕЛЫК молельный; мольбище; божница. Шелык ото. Шелык олмо. Шелык сорта. Шелыкын покшел тураштыже йытыра тулым олтышт (Онч.). Шелыкыште сорта-влак йӱлат.
ШЕМАЛГЕ-ЧАЛ РЫВЫЖ лисица черно-бурая. Самырык ӱдырамаш шемалге-чал рывыж шӱшан пальтом чиен.
ШЕМЕР трудящийся, трудовой народ; черносошный крестьянин (ист.). Шемер еҥ. Шемер калык. Юмынӱдыр волымо годым шемер калык юмылан кумалеш (Муро). Ондакысе шемер-влак XVIII курымышто кугыжаныш кресаньыкыш савырненыт. Шемер калыкыште, кычалат гын, ача-авамат муат, маныт (Ӧ.Б.).
ШЕМЕРГАЛЫК люд, мир людской. Шемергалыкыште чыла уло: саят, осалат, нужнат, поянат, сокырат, киддымат.
ШЕМЕЧ чернявый, брюнет, черноволосый. ‒ Теве тиде шемеч, ‒ тудо шем ӱпан рвезе ӱмбак ончыктыш, ‒ тыйым кычалеш.
ШЕМЕШ вчерне, начерно. Сочиненийым ончыч шемеш возышым.
ШЕМЕШКЕ черновик. Шемешкеш возымыдажымат ида йомдаре, кӱлеш лиеш.
ШЕМЕШТАШ почернеть, чернеть. Ший шемештеш. Монча шемештеш (шикш дене). Пӧрт шемештеш жап эртыме семын. Нур покшелне ала-мо шемештеш.
ШЕМЫК темень, мгла, тьма, темь. Йӱд шемыкыште курык шып нера. Ош куэрым водо шемык авалтыш.
ШЕҤГАШ прополис (ММ). Шеҥгашым тӱрлӧ черым эмлыме годым кучылтыт.
ШЕР выгон. Шошым вольыкым шерышке луктын колтат.
ШЕРАШ I пастись. Ушкалым, шорыкым эр луктын колтена, шерен коштышт нурышто. Кас шушаш годым ушкалем шерен пӧртыльӧ.

ШЕРАШ II 1) прочёсывать (местность), шарить, обшаривать. Мыйын арверыштем мом шерат? Куэрым шерын лекташ. Олыкым шерын лекте. Мом тыште шерын коштат? 2) расчёсывать. Ӱдырамаш-влак межым шерыт. Муш кӱнчылам шерыт кид дене (Ӧ.Б.). Каваным шерыт крапля дене (Ӧ.Б.).
ШЕРГАЛТАШ завязать узлом. Шӱртым шергалтен кылдаш.
ШЕРГАШ перематывать; перелистывать; перебирать. Шӱртым шергаш. Мундырам шергаш. Вургемым шергем. Олымым шергем, йомдаренам шергашым. Уржам шерген каем кок векыла. Комбо вӱдым шерген иеш (Ӧ.Б.). Книгам шерген шинча.
ШЕРГАШВУЙ ромашка жёлтая (бот.). Шергашвуйым ужармужым эмлыме годым кучылтыт.
ШЕРГАШЛАШ кольцевать. Кайыкым шергашлаш. Каче ден ӱдырым шергашлаш. Ӱдыр чыла парняже-влакым шергашлен пытарен.
ШЕРГЕМДАШ удорожать. Мӱндырч кондымаш сатун акшым шергемда.
ШЕРГЫЛТЫШ 1) звон, трезвон. Чаҥ шергылтыш. Калыкым чаҥ шергылтыш кынелтыш. Телефон шергылтыш уремышкат шокта; 2) озноб. Могыр шергылтыш. Кап шергылтыш.
ШЕРЕВА весть, сообщение. Шерева ‒ оҥаш, кумыжеш удыркален возымо увер. Чыла вере шеревам колтена: ик илемыштат тудым илаш ынышт пурто (Л.Я.).
ШЕРЕВАДОЯ палочка с зарубками различных сведений. Ял еда сурт озан кунар пӧръеҥ чон уло, тудым шеревадояш лоденыт (С.-Эрг.). Тудын кидыштыже пӱтынь Морко велысе ялла гыч шеревадоя-шамыч кылтан-кылтан вӱдылка дене киеныт (С.-Эрг.).
ШЕРЕМ 1) пастбище, выгон. Ушкал-влакым йӱдлан шеремыш луктыт; 2) место обитания. Слон-влакын илыме шеремышт Африкысе саванне.
ШЕРЕМДЫШ нектар. (Мӱкш-влак) пеледыш еда шолыт, шеремдышым погат (В.К.).
ШЕРПАК зазубрина, щербина. Товар шерпак. Кӱзӧ шерпак. Пӱй шерпак.
ШЕРШОТ счёты (устройство для счёта). Шершот дене шотлаш. Шершот паҥга. Паша элнаште кушкын чап шершотлан, парняштын писылыкым ончыктышт тышан (В.К.).
ШЕРЫВӰД напиток. Тамле шерывӱдым подыл ончышым. Шерывӱдым йӱын, йӱмӧ шумым от пытаре.
ШЕРЫМА причёска. Вуйыштыжо сайын ыштыме шерыма (В.Д.-О.).
ШИДАШ чеканить. Оксам шидаш. Шергашым шидаш.
ШИЖМАШ ощущение. Осаллыкым шижмаш. Кочмышумо шижмаш ласкан шинчаш ок пу. Музык шижмашым изинек вияҥдаш кӱлеш.
ШИЖМЕ-ЧУЧМО чувствование, чувственное восприятие. Ме, шымлызе-влак, шижме-чучмынам, ужмо-колмынам утларакшым шӱм-чон вошт огыл, а вуйуш гоч воштараш тӧчена (Онч.).
ШИЖМЫК чувство. Йӧратымаш шижмык авалтыш рвезе чоным. Ты еҥын мутым кучаш кӱлмӧ шижмыкше ялт уке. Поро шижмыкым поэт поро мутшо дене тарватен.
ШИЖТАРЧЫК знамение; предзнаменование. Ойлат, Кугу Ачамланде сар деч ончыч тудын лийшашыже нерген каваште шижтарчык лийын улмаш.
ШИЖЫК впечатление. Спектакль ончаш толшо-влак чонеш сай шижыкым кодыш. Студент Финляндийыште налме шижыкше нерген кугу куан дене каласкалыш.
ШИЙ годичные кольца. Пушеҥге ший пеш чӱчкыдӧ гын, тудо чоткыдо, пушеҥге ший шуэрак гын, тудо пеш пушкыдо (Ӧ.Б.). Пушеҥгын ийготшым шийже дене палат.
ШИЙВУНДО состояние, богатство, капитал. Савырголтыш жапыште тудо кугу шийвундым чумырыш, поян лие.
ШИЙЛАШ серебрить, оковать в серебро.
ШИЙЛЕ серебристый. Шийле эҥер кечыйолеш йолгалт йога. Шийле самолёт лыдыргын аэродромыш волен шинче.
ШИЙЛЫМЕ прич. от шийлаш. Шийвӱд дене шийлыме совла. Ӱстембаке шийлыме самоварым конден шындыш.
ШИЙ-ЧИНЧЕ сверкающий, искрящийся. Ярак пасуш ший-чинче ий вургемым, луман ужгам эше чикта вара (А.Арс.).
ШИКШАЛГЕ дымчатый; пепельно-серый, цвета дыма. Шикшалге янда. Шикшалге тӱтыра. Чодыра кас велеш шикшалге тӱсым нале.
ШИКШАЛГЕ-СИМСЕ сизо-голубой (о цвете). Чодыра шикшалге-симсе вудакаште шып йӱштылеш (Онч.).
ШИКШАН дымовой. Йылметлан кукшу кошарге, шинчатлан шикшан тӱтыра (КМ).
ШИКШЕМАЛТАШ заполниться дымом, задымиться, закоптиться. Осал тул шарлен, илемна шикшемалтын, арале мемнам, вӱдава! (И.С.).
ШИКШ-ЙОЗАК подворная подать (ист.). Ожно суас марийлан шикш-йозакым тӱлыктен илен (ММ).
ШИКШЙЫМАЛ: шикшйымал айдеме землепашец. Шикшйымал айдеме улына, кинде ӱден илыше, мланде, шем пашам ыштыше (Ӧ.Б.).
ШИКШ-ПУРАК ретиво, рьяно. Шикш-пурак веле пашам ыштат.
ШИКШЫН-ПУШЫН вкусно, аппетитно, смачно. Ӱстембалне сийже шикшын-пушын ӱпшалт шинча. Кӱсотышто кумалтыш годым шикшын-пушын веле коеш, шикшыже коеш, пушыжо пура, сае (Ӧ.Б.).
ШИЛАЙ сияющий, блистающий, сверкающий. (Сергейым) шарнен … шилай вӱдан эҥерже йога (Д.О.). Нур покшелне, ял мучко шилай вӱдан эҥер йога (Д.О.). Шилай-шилай ший шергашем парням йыжыҥ коклаште (Муро).
ШИНДЫРЛАШ чеканить монеты (ММ). Оксам шиндырлаш.
ШИНЧАВАШЫН с глазу на глаз, наедине. Жап деч ончыч тоштын омыл шинчавашын ончалаш, а молан дыр неле кечын луменам зӓҥгӓр кавам (Онч.).
ШИНЧАВОЗЫШ сглаз, порча. Изи азалан шинчавозыш верештын.
ШИНЧАВОЧМО сглаз. Еҥ шинчавочмым сеҥаш неле (Онч.).
ШИНЧАВЫЛЫШ лазутчик, разведчик, шпион; осведомитель. ‒ Мыйын сай огыл шижмаш уло, ‒ Улкет пелашыжлан ойла, ‒ айда шинчавылышым колтена (Л.Я.). Теве шинчавылышлан Чапай кугызам конденам (Л.Я.). Шке жапыштыже кажне паша верыште КГБ-н шинчавылышыже лийын.
ШИНЧАДАРВӰД раствор медного купороса. Шинчадарвӱдым тӱрвеш шӱрат, тӱрвӧ лӱмаҥын (Ӧ.Б.).
ШИНЧАЙОГЫН пристальный взгляд, пристальность. Мыйым изим-изим ышта пуйто ончалтышыж денак, вуйым капышкем шындынем тиде шыде шинчайогынжо деч (Ю.Г.).
ШИНЧАЛТАРАШ терзать, досаждать. «Эше от каваре, мемнам шуко шинчалтараш тӱҥалат», ‒ ача семынже шоналта (Ф.М.). Ныл ий жапыште Тимош мыняр гана (Сакарым) шинчалтарен? (В.Л.).
ШИНЧАЛУМАЛТШЕ очарованный, заколдованный. А ӱдыр-влак вес вӱрым ужмо язык дечын шинчалумалтшыла ончат авашт шеҥгечын (В.К.).
ШИНЧАЛУМЕШКЕ очаровательный, обворожительный. Шинчалумешке ӱдыр. Шинчалумешке пӱртӱс. Шинчалумешке йыралтышыже дене ӱдыр рвезым шке велкыже савырале.
ШИНЧАМ ЛУМАШ очаровать, околдовать, обворожить. Чыган шинчам лума, маныт (ММ). Юзо кува шинчам лумыш: ужам ‒ шанчаш шанчаш ӱмбак тӧрштылеш.
ШИНЧАН зрячий, видящий. Шинчанлан корно, сокырлан курго (КМ).
ШИНЧАНУЖШО ясновидец; очевидец. Шинчанужшылан ӱшанымылат ок чуч (МЭ). Тиде азапын шинчанужшыжо ик еҥ гына лийын.
ШИНЧАҤАШ становиться видящим, глазастым. Эркын-эркын ӱдыр шинчаҥе, йырысе илышым умылаш тӱҥале. Сокыр пинеге кок арня гыч шинчаҥе. Пайрем кечын окшак йолаҥеш, сокыр шинчаҥеш (Ф.М.).
ШИНЧАШАРЕМ поле зрения (ММ). Тиде еҥ полицийын шинчашаремышкыже шукертак верештын.
ШИНЧАШКОЙШО призрак. Нуно кудывечыш лектыныт, да ик верыште шинчашкойшо йомын (Куг.).
ШИНЧЕМ сидение. Машинан шинчемже пеш пушкыдо. Пушкыдырак лийже манын, шинчемышкыже кӱпчыкым пыштен. Орваончыл шинчемыште, сапым шупшкедыл, ӱдырамаш шинча (М.А.).
ШИНЧЫЗЕ I арестант, узник. Шинчызе-влакым прогулкыш луктыныт.

ШИНЧЫЗЕ II знаток. Тиде паша историйым шинчызе-влаклан.
ШИНЧЫРГАШ окисляться. Ший шинчырга. Вӱргене шинчырга. Йӱмекыда, кружкам кермыч ложаш дене эрыктыза, ынже шинчырге, ынже ужарге (С.Ч.). Ончалза тӱслен: ӱмылеш йымен шинчын, шинчашт йӱла шинчыргыше ужар чинчын (В.К.).
ШИНЧЫРЛАЛТАШ заковаться, быть закованным. Вуйге-йолге шинчырлалтам (Ю.Г.).
ШИНЧЫРЛАЛТШЕ прич. от шинчырлалташ. Мый улам шинчырлалтше тарзе гай (В.К.).
ШИНЧЫРЛАШ заковать в цепь. Ме шкенан пеледше ӱдыр-влакым она ашне пийла шинчырлен (В.К.).
ШИЯЛГАШ становиться серебристым, серебриться. Шиялгыш эр покшым дене мланде, турня-влак эртат кычкырен (Ю.Ч.).
ШИЯЛТАРАШ 1) продувать. Мардежлан лийышт рож ден шелше, шиялтарашак ямде кеч-кушан (В.К.); 2) заливаться (о пении). Кечан каваште турий шурно мурыжым шиялтара (В.К.).
ШИЯН нежирный, постный (о мясе). Мый шиян шылым веле йӧратем.
ШИЯҤАШ серебриться.
ШИЯҤШЕ прич. от шияҥаш. А сын чуриет тугаяк шӱмлӧ, шияҥше ӱп толкын пелен (А.Арс.). Ачан шем ӱпыштӧ шияҥше пырче ярым (В.К.).
ШИЯШ дуть, веять. Омса шиеш. Окна шиеш. Мардеж шиеш. Поран шиеш. Но коҥга лишне веле шокшо, пырдыж воктен мардеж шиеш (В.И.).
ШКЕАК себестоимость. Машинан шкеакше. Пашан шкеакше палынак нӧлталтын.
ШКЕАРАЛТЫШ самооборона. Тушман деч мемнан ялна тунам шкеаралтыш дене гына утлыш.
ШКЕВЕЛЧЕ земляк. Теҥгече ола уремыште мый кенета шкевелчем Семоным вашлийым.
ШКЕВИКТЕМ самоуправление. Кызыт мемнан дене шуко пашажым верысе шкевиктем виктарен шога.
ШКЕВОДА самостоятельный, автономный; самостоятельно, автономно.(ММ). Шкевода илыш. Шкевода айдеме. Шкевода илаш. Марий калык 1920 ий гыч шкевода илаш тӱҥалын.
ШКЕВОЗЫК автобиография. Шкевозыкшо гыч ме палена: сылнымут паша дене пӧрдаш ондакшым тудо шоналтенат огыл.
ШКЕВОЗЫШ сочинение. В. Колумбын шкевозышыжым вич книгаш чумырен лукмо.
ШКЕВОЛЯ добровольно. Шкеволя сарыш каен. Мый шкеволя тышке возалтынам.
ШКЕВОЛЯЗЕ доброволец. Тышке шкеволязе-влак гына погыненыт.
ШКЕВУЯ 1) самостоятельный, суверенный; самостоятельно. Шкевуя паша. Шкевуя илыш. Шкевуя кугыжаныш. Тиде пашам тудо шкевуя ыштен; 2) самовольный, самовольно. Частьшым салтак шкевуя коден каен. Занятий гыч студент шкевуя каен.
ШКЕГИДА собственноручно. Ончылныжо шкегида пуштмо икымше шурмаҥше кия (Онч.).
ШКЕГОЙЫШАН своенравный. Тигр ‒ шкегойышан янлык.
ШКЕГУГЫТ посильный. Кеч-мо гынат, но сеҥыше корныш шкегугыт кертме надыржым пыштен (В.Д.-О.).
ШКЕГЫЧ сам, самостоятельно, своими руками, по своей инициативе. Оза лияш манын, шкегыч пӧртым чоҥышым (МЭ). Тиде шкегыч возымо книга.
ШКЕДАҤАШ ровесник, сверстник, одногодок. Эргыже шкедаҥашыже-влак дене вашлияш лектын кайыш.
ШКЕЖАК подлинник. Дипломым шкежакым кондыман. Тиде таныккагаз шкежак, а копий огыл.
ШКЕИЛЫШ личная жизнь. Тый мыйын шкеилышышкем ит шӱшкылт. Мыйынат шкеилышем лийшаш огыл мо?
ШКЕЛАНАШ своевольничать. Тудо шке пашажым шот дене ок ыште, шкелана, кӱштымым ок шукто.
ШКЕЛИЙШЕ самодеятельный (об артисте, художнике, композиторе, т.д.). Таче мемнан деке Пысманъялын шкелийше артистше-влак толыныт (В.Д.-О.).
ШКЕЛӰМ самоназвание; собственное имя. Ожно марийын эсогыл шкелӱмжымат луктын кудалташ тӧченыт. Мыйын кугезе кочамын шкелӱмжӧ Одош улмаш.
ШКЕЛЫК 1) самостоятельность, независимость. Кодшо курым мучаште Эстоний шкелыкым налын кертын; 2) личность (как носитель определённых свойств). Закон почеш, айдемын шкелыкшым логалаш ок лий.
ШКЕМДАШ освоить, обжить. У йӧным шкемдаш. У верым шкемдаш. XVIII курымышто Россий у мланде-влакым шкемдаш чот пижын.
ШКЕМДЫМАШ освоение. Сӧреман мландым шкемдымаште мыламат лияш логалын.
ШКЕМОРЛЫМАШ самобичевание. Чарне, шкеморлымаш дене толашен ит кий.
ШКЕМШЕРМАШ самоанализ; самобичевание. Шкемшермаш ‒ уда койышак огыл, шонем, тидат южгунам чын корным муаш полша.
ШКЕМШИЖМАШ чувство собственного достоинства. Тудын мо улыжым чыла кӱрышт луктыныт, лач шкемшижмашыже дене веле нимомат ыштен кертын огытыл.
ШКЕН частный. Шкен илыш. Шкен ыштыквер. Семонын чӱчӱжӧ шкен пӧртыштӧ ила.
ШКЕНЛАНДАРАШ присвоить себе, превратить в свою собственность, приватизировать. Тый библиотекын книгажым шкенландаренат. Пачерым шкенландараш. Еҥын оксажым шкенландараш. Казна оксам тудо шагал огыл шкенландарен.
ШКЕНЛАНДАРЫМАШ присвоение чего-л., приватизация. Калык коклаште кугыжаныш погым шкенландарымаш чот шарлен.
ШКЕНЛЕ 1) собственный. Шкенле лӱм; 2) своеобразный, оригинальный. Тиде артист моткоч шкенле усталыкше дене ойыртемалтеш.
ШКЕНЛЫК 1) собственность. Пӧрт мыйын огыл, ачамын шкенлыкше. Тудын нимогай шкенлыкшат ыш код, чыла поген нальыч; 2) своеобразие, оригинальность. И. Ямбердовын сӱретлаштыже моло деч ойыртемалтше шкенлык вигак шинчаш перна, тудым весе дене нигӧ денат от луго; 3) притяжательность (линг.). Марий йылмыште шкенлык категорий уло.
ШКЕНПОГО частная собственность. Мемнан элыштат ынде шкенпогылан тӱткышым ойыраш тӱҥалыныт.
ШКЕНЧЕ личность (как носитель определённых свойств). Акпарс историйысе шкенче лийын. Валентин Колумбым алте шкенчылан шотлыман: марий калыкын культур илышыштыже тудо моткоч келге кышам коден. Тыгай саманыште посна шкенче-влакын суапышт тӱвырген овараш тӱҥалеш.
ШКЕОРА спонтанно. Тиде шонымаш ала-кузе шкеора, ялт вучыдымын лекте.
ШКЕПОГО личное имущество. Тиде тудын шкепогыжо ‒ ида логал. Шкепогыжым тудо страховатлен улмаш. Шкепого мемнан элыште ынде закон почеш аралалтеш.
ШКЕПРАВА личное право. Тунемаш але уке ‒ тиде кажнын шкеправаже.
ШКЕСЕМЕШКЕ единомышленник, приверженец, сторонник. Тыгайым колаш поснак кочо ыле тугай еҥ деч, кӧм йолташетлан, шкесемешкетлан шотленат (Пӱр.).
ШКЕСЕМЕШКЕ СЫМЫКТЫШ самодеятельное искусство.
ШКЕСЕМЕШКЕ ТӰВЫРА художественная самодеятельность. Ончыкылык артист усталык корныжым шкесемешке тӱвыра гыч тӱҥалын.
ШКЕСЕМЫНЛАНАШ своевольничать, делать что-л. по-своему. Пашаштыже тудо шкесемынлана, южгунамже тӱргочат колта.
ШКЕСЕМЫНЛЕ самодеятельный. Шкесемынле артист. Шкесемынле оркестр.
ШКЕСУАПЛАЛТМАШ самообслуживание. Кызытсе кугу кевытлаште чыла вере шкесуаплалтмашым пуртымо.
ШКЕСУД самосуд. Ну, ончыктем саде еҥлан, шкесудым ышташ верештеш (Онч.).
ШКЕТ одинокий. Шкет пӧръеҥ. Шкет ӱдырамаш. Шкет пушеҥгым мардеж пӱгырта.
ШКЕТАН одинокий; любитель одиночества, отшельник. Тудо кылыкше дене шкетан улмаш, утларакшым шкетын лияш йӧратен.
ШКЕТВУЯ единолично; единоличный. Чыла йодышым тудо шкетвуя решатлен. Шкетвуя кресаньык-влакым колхозыш чумырен (М.Ш.).
ШКЕТКУЧЕМ самодержавие, самовластие. Кугыжан шкеткучемым 1917 ийыште сӱмырал шуэныт.
ШКЕТЛАШ индивидуализировать. Пашам кажне тунемше дене шкетлен эртарет гын, лектыш йӧршеш весе лиеш.
ШКЕТЛЫК 1) одинокость, одиночество. Шкетлык чоным иша; 2) единственный. Ит ӧр: лач тыйым, шкетлык элым, йомак тӱняшке ужалем (Ю.Гр.).
ШКЕТЛЫКТАШ выбирать (из ряда других). Шкетлыктен каласыме пале-влак тыгай улыт (М.Кал.).
ШКЕТОЗА самодержец. Российысе шкетоза. Чумыр Российын шкетозаже кугыжа лийын.
ШКЕТОЙ монолог. Чацкийын шкетойжо. Ой кок тӱрлӧ лиеш: шкетой да вашой.
ШКЕТУНЕММЕ самоучитель. Немыч йылмым мый шкетунемме книга почеш тунемынам.
ШКЕЧАП достоинство. Айдеме улмо шкечапемым мый нигӧланат тошкаш ом пу. Южо еҥын шкечап шижмашыже ялт уке.
ШКЕШАМ самосознание. Тачысе марий-влаклан шкешамым вашталташ кӱлеш.
ШКЕШИЖМАШ самочувствие. Шкешижмашет таче могайрак?
ШКЕШОЛТЫМО самогон. Йыван шкешолтымым темен конда (Онч.).
ШКЕШОТА произвольный; произвольно. Тиде задачым шкешота ыште. Вашмут тидлан шкешота лийын кертеш.
ШКЕШОТАН самобытный, своеобразный. Пӱртӱслан кумалме шкешотан тошто йӱлаже марийын таче мартеат аралалт кодын.
ШКЕШОТАҤДАРАШ делать своеобразным, самобытным. Чыла тиде (тӱрлӧ сылнештарыме йӧным кучылтмаш) сылнымутчын йылмыжым шкешотаҥдарен (МЛИ).
ШКЕШУМО менструация (ММ). Шкешумо годым ӱдырамашлан неле пашам ышташ ок йӧрӧ.
ШКЕЭЛ страна родная. Амалкалче-влак шкеэлын але йотэлын озанлыкышкыже оксавундым кужу жаплан пыштат.
ШКОЛЧО школьник. Ынде мый школчо улам, модын куржталаш жап шагал кодеш.
ШЛАМ подросток. Йоча деч кугурак, но качымарийыш шудымо айдеме.
ШЛАМГАЧЕ несовершеннолетний, подросток. Шламгачыже-влак молан тышке толыныт?
ШЛАМШОРЫК первоярка (биол.).
ШНУЙ святитель, святой, праведный. Шнуй вер. Шнуй ото. Шнуй шӱлыш. Шнуй йӱла. Шнуй памаш. Шнуй он верховный жрец. Шнуй возымаш. Шнуй Гурий. Шнуй пиал дене Юмо ий мучашым шуя (ММ). Но, кеч толшо монь омыл, шнуй улам, манаш ом тошт (В.К.).
ШНУЙЛО священный; святой. Шнуйло сар. Элым аралымаш ‒ кажне еҥын шнуйло порысшо. Нуным курымешлан шарнен илыме шнуйло йӱла институтышто кызытат аралалтын кодын (Н.А.).
ШНУРКЫЛАШ шнуровать. Коремыште муын чийыме ботинкыжым шнуркылен, тӱгӧ лекте (Я.Е.).
ШНУЯҤАШ стать святым, освятиться. Кумалын, кумалын, тудо йӧршеш шнуяҥын.
ШНУЯҤДАШ освятить. У кумалгудым шнуяҥденыт (БЛ). Епископ Иоан у черкым шнуяҥден (МЭ).
ШНУЯҤДЫМЕ освящённый. Чоҥымо у черкым шнуяҥдыме.
ШОВЫНЛАШ намылить. Кидым шовынлаш. Шӱргым шовынлаш. Пондашым, шовынлыде, нӱжен налаш ок лий.
ШОВЫЧО простыня, кусок белой материи, покрывало. Тӧшакым шарыш, ӱмбачше ош шовычо дене леведе. Ӱстембалым ош шовычо дене сӧрастарен шындыш. Шарныктыш ӱмбач шовычым кораҥдышт. Кидшым кукшо шовычо дене ӱштыльӧ (Ю.А.).
ШОГАНВУЙ луковица, головка лука. Шоганвуйжо пеш кугу, йыргешке.
ШОГАНШУДО стрелки лука. Ужар шоганшудышто витамин пеш шуко уло. Шоганшудо тӱзланен кушкеш.
ШОГЕДАШ заикаться. Мыйын ӱдырем уло, ойлаш сайын ок мошто, шочынак шогедеш (Ӧ.Б.).
ШОГО заика. Шого йылман. Шого шогедеш. Еҥ ойлен ок керт, тудым шого маныт (Ӧ.Б.).
ШОДЫГАЛТАШ галдеть, громыхать. Колам, немыч-влак шодыгалтат: ала-кӧм вурсат, шӱрдылыт (Ф.М.).
ШОДЫРКАМА хриплый. Шодыркама йӱк дене ойлаш тӧча (Онч.).
ШОЙГЫКТАШ свистеть, шуметь, шуршать. Мардеж шойгыкта. Шкет шогем чара пасу покшелне, турня-влак шойгыктат мардеж почеш (В.К.).
ШОКТЕ сетка. Бритвын шоктеже пудырген, весым налаш кӱлеш.
ШОКТЕК сетчатка (В.В.). Шинча шоктек вудакаҥ кертеш.
ШОКТЕШӰДЫР созвездие Плеяды. Шоктешӱдыр ‒ шым шӱдыр, йыл-йыл койын волгалтеш (ММ).
ШОКТЫЗО игрец. Шиялтыш дене шоктызо ик татлан чарналтыш, вара угыч ныжыл семже йончаш тӱҥале, ындыжым марла (Онч.).
ШОКТЫМО игра (на музыкальном инструменте), манера игры. Шокто, шокто гармонетым, шоктыметым йӧратем, шоктыметым веле огыл, шкендымат йӧратем (Муро).
ШОКТЫШ отруби. Сӧсналан пукшаш ик мешак шоктышым нальым. Шоктыш ‒ шокте пундашеш кодшо ложаш (ММ).
ШОКШЕШЛАНАШ горячиться, говорить возбуждённо. Мом тынар шокшешланет?
ШОКШЕШНАШ разгорячиться, возбудиться, распалиться. Ойлен-ойлен, тудо ялт шокшешныш. Шыдыж дене йолташемат шокшешнен кайыш.
ШОКШЫВЕЛ тёплые края. Кайык-влак телылан шокшывелыш чоҥештат.
ШОКШЫЙОЛ тепловые лучи. Тулото воктен шинчем, шокшыйол ласкан ырыкта, йочагот пагытыш наҥгая.
ШОКШЫЛАШ утеплять. Пӧртым шокшылаш. Омсам шокшылаш.
ШОКШЫМУЖО горячка (мед.). Изи азалан шокшымужо возын. Тиде кредалмаште мыйым чывышинча ден шокшымужо пӱтырал пыштышт (Ф.М.).
ШОЛАГАЙ левша. Аваже шолагай улмаш гынат, пашалан пеш чулым лийын.
ШОЛАШ бурлить, кипеть (проявляться в сильной степени, с силой ‒ о работе, жизни, море и т.д.). Илыш шолеш. Паша шолеш. Шыде шолеш. Шем теҥыз шолеш, йӱдымат ок мале (М.К.). (Шошым) вӱд… шкаланже корным мумешке, шот деч посна шоҥешталт шолеш (М.Ш.).
ШОЛВИК откровенный, прямой; откровенно, прямо. Мый еҥже шолвик улам, шонымем вигак каласем (ММ). Мый тылат шолвик каласем: тидым ышташ ом тӱҥал.
ШОЛДЫРМАН пустословие, пустозвонство, словоблудие. Пашаш ушна патетикын яра шолдырманже (В.К.).
ШОЛКЫН марь, марево. Шышталгыше уржа пасу ӱмбалне шолкын иеш.
ШОЛО I секрет, тайна; секретный, тайный. Мый тылат ик шолым каласем: мемнан декат тергыше толеш. Тудо ала-могай шоло паша дене пӧрдеш.

ШОЛО II вор, воришка. Шоло шолым шолыштын. Шолым кучаш огеш кӱл, шкеак верештеш (КМ).
ШОЛОРА кишечник (анат.). Шолораже пӱтыралтын.
ШОЛТАРАШ вспенивать. Пушна, вӱдым шолтарен, Таир ер дене ончыко чыма (А.Ф.).
ШОЛТЕМ 1) варево, похлёбка. Оза тарзыже-влакым ала-могай шолтем дене пукшен колтыш; 2) перегон (самогон). Озавате ӱстембаке черпыт шолтемым луктын шындыш.
ШОЛТЫМВӰД кипяток. Тиде настам шолтымвӱдеш шуалтарыман.
ШОЛЫЗО плотовщик. Умыр кастене Юл ӱмбалне шолызо-влакын шӱлыкан мурышт шергылт йоҥга. Марий шолызо-влак рекордым шынденыт (МЭ).
ШОЛЫК I прохлада; прохладный. Таче кече шолык: юалге, йӱштырак, пылан, мардежан (Ӧ.Б.). Эҥер воктене кас велеш шолык шарла.

ШОЛЫК II долг. Йозакет, шолыкет погынен ӱмашсек (С.Ч.).
ШОЛЫКАН прохладный. Шолыкан кеҥеж. Шолыкан кече. Таче шолыкан кече, ӱвыра уке, карме уке, имньылан сай (Ӧ.Б.).
ШОЛЫПДЫМО несекретный. Шолыпдымо тӧнежыш пурымо годымат паспортым йодын кертыт (МЭ).
ШОЛЫПЛАНАШ скрытничать, таиться. Кышаче семын шекланен, шолыпланен ошкылат гын, чодыра тыйым кайык ден янлык-влакын койышышт дене келгынрак палдара (МЭ).
ШОЛЫПЛО тайный. Шолыпло паша. Шолыпло шонымаш. Шолыпло илыш.
ШОЛЫПНАЛТЫШ взятка. Тунемашыжат тудо шолыпналтыш дене пурен. Ӱмыржӧ мучко шолыпналтышым налын илен.
ШОЛЫШТКАЛАШ покрадывать, заниматься воровством. Тудо изиж годсекак шолышткала.
ШОМА сухой овраг. Корем шома верын-верын шӱчаҥмыла палдырна, шем шӱнер гай ончыкта (И.С.). Тҥ. коремйол.
ШОМАК 1) речь. Шомакым ойлаш. Шомакым пелешташ. Марий погынышто лӱмлӧ писательна кугу шомакым ойлыш; 2) толки, пересуды, разговоры; злословие. Шомак лектеш. Шомак коштеш. Шомак шарла. Тудын шомакшылан ит ӱшане, тудо шоякла (Ӧ.Б.). Ачаже рвезым вурса, тый, манеш, орадым ыштенат, шомакым кондет (Ӧ.Б.).
ШОМАКАН невоздержанный на язык, сварливый, любитель ругаться. Тудо айдемыже шомакан, кутырен, шотым от му. Кочшаш киндем шинчалан, илышаш суртем шомакан (Муро).
ШОМАКВАШТАЛТЫШ переговоры. США ден Российын вуйлатышышт шомаквашталтышым эртареныт.
ШОМАКДЫМЕ сдержанный, невозмутимый; послушный, кроткий, безропотный. Ведатым ялыште шомакдыме, ӱҥышӧ еҥлан шотлат.
ШОМАКЛАНАШ разговаривать, беседовать. Ӱдыр ден рвезе теҥгылыште шомакланен шинчат.
ШОМАКЛАШ выступить с речью. Митинг тӱҥале, ала-могай подполковник лучко минут наре шомаклыш (Э.А.).
ШОМАКТӦР творческая гостиная, застолица. Мемнан шомактӧрна, тушко таче витлияш толшо-влакым шындена (Онч.). «Шомактӧр», «Кончершомак» рубрикыласе унана-влакат ожнысо семынак журнал кӧргым пойдарат (Онч.).
ШОМАКЧЕ говорун; разговорчивый, словоохотливый. Тиде рвезе пеш шомакче.
ШОМАКЧЫЛАНАШ трепать языком, болтать. ‒ Вашке уремыште кудалыштме правилым тунемаш тӱҥалына, ‒ Вачий шомакчылана (О.-Я.).
ШОМБА ботало. Колым атмашке шомба дене поктыл пуртат.
ШОНДЫГАЛТА мочевой пузырь (анат.). Уке тушто ни шӱм, ни мокш-шодо, ни шондыгалта (Онч.).
ШОНЕМЙОГЫН течение, школа (научная). У шонемйогынлан поснак тореш шогалыныт илалшырак шымлызе-влак (Онч.).
ШОНЕНЛУКМО вымысел. Сылнымутышто шоненлукмо ден чынлийше варналт пуалтыт.
ШОНЕНМОШТЫШО рассудительный. Тенийысе йоча-влак шоненмоштышо кушкыт.
ШОНКАЛЫМАШ размышление, раздумье. Марий йылмын ончыкылыкшо нерген шонкалымаш мыйым ты книгалан пижаш таратен (Пӱр.).
ШОНКАЛЫЧЕ мыслитель, философ. Леонардо да Винчи алте шонкалыче лийын.
ШОНЫЗО разумный; мыслящий, думающий (о человеке). Шонызо-влак вес планетлаштат улыт, маныт. Шонызо еҥ дене паша ышташ куштылго.
ШОНЫК разум. Кочам тӱжвал тӱсшӧ дене шоҥгеммыла коеш гынат, шоныкшым нимынярат йомдарен огыл, шоныкшо дене ожнысыжо гаяк.
ШОНЫМАШ мысль, мнение, соображение. Мурышто кажне ой авторын шонымашыжым раш почын пуышаш (В.Ч.). Тыгай шонымаш уло: тудым мемнан ушемыш пурташ.
ШОНЫМО желание, хотение, мечта. Шонымем мый садак шуктем. Директор шонымыжым илышыш пурташ уже тӱҥалын. Шонымем икте веле: институтым тунем пытараш.
ШОНЫШ мысль, идея. Тудын лекцийжым колыштмеке, мыйын тыгай шоныш шочо: ты еҥым мемнан деке пашаш налаш кӱлеш. Вуйлатышынан шонышыжо оҥай, но кертына мо ме тудым таче илышыш пуртен? Шукертак шуын мӧҥгышкӧ чон налше шоныш (В.К.).
ШОНЫШАҤАШ призадуматься, погрузиться в мысль. Материалым ончен лектымат, шонышаҥым: тидым тыге кодаш ок лий, мом-гынат ыштыман.
ШОНЫШКЫЛДЫШ умозаключение. Чыла фактым таҥастарен налмеке, шанчызе шонышкылдышым ыштыш: шонымаш оҥай, тудым илышыш шыҥдараш кӱлеш.
ШОНЫШО мыслящий, думающий (о человеке). Шонышо шанчызе. Шонышо студент.
ШОҤАЛАШ 1) окутать. Азажым шовычо дене шоҥале. Кавам вулно гай шем пыл шоҥалын (Онч.). Йочам шокшыракын шоҥалаш кӱлеш (Онч.); 2) накинуть на плечи. Ошкылам, пальтом шоҥалын, лӱдшӧ еҥым воштылам (А.Н.).
ШОҤАЛТАРАШ образовать пену, вспенить. Имньым шоҥалтараш.
ШОҤАЛЫШ тент; накидка. Машинажым брезент шоҥалыш дене петырен шындыш. Йӱр тӱҥалят, полиэтилен шоҥалышым вачымбакыже пыштыш.
ШОҤАҤДАШ вспенивать, образовать пузыри. Вара оравашт вӱдым шоҥаҥден пӧрдаш тӱҥале (Ф.М.).
ШОҤГЫГАЧЕ старый холостяк. Тудо веле (Вадим)… пошкудо ӱдырамашын ойлымыжла, шоҥгыгаче корным тошка (Ф.М.).
ШОҤГЫПӦРТ дом престарелых. Аважым Зина, ӧрмаш гынат, шоҥгыпӧртыш колтыш (Онч.).
ШОҤШИГЕ ежонок. А марий кундемыште шочшо шоҥшиге-влакше яндар чонан еҥым имышт дене шуралташ ваҥенак коштыныт (Н.А.).
ШОҤЫШ вместо, взамен. Тудын шоҥыш вестӱняште тендам сай илыш вуча (ММ). Поп йӱын шында визыт шоҥыш ‒ важык ок кай шинчажат (В.К.).
ШОҤЫШЛАЛТАШ компенсироваться. Нунын пашашт вашла шоҥышлалтыт.
ШОПЕШТАШ прокисать, скисаться. Руаш шопештын. Шӱр шопештын. Ковышта шопештын.
ШОПКАҤАШ 1) состариться, одряхлеть, увянуть. Ковамын чурийже ялт шопкаҥ пытен, а ожно могай чевер ӱдыр ыле (Ӧ.Б.); 2) выцвести, выгореть. Порсын шовыч шопкаҥын кечеш (Ӧ.Б.).
ШОПТЫРШИНЧАН кареглазый. Пӧтыр ‒ йытыра рвезе, кудыррак ӱпан, шоптыршинчан (Я.Э.)
ШОПЫК кислота (хим.). Азотан шопык. Серан шопык. Сераҥдыме шопык.
ШОРВА сладкий напиток. Мӱй шорва. Пайрем шорва.
ШОРГЕМ ливень. Кечывал тураште шоргем шорген кайыш.
ШОРДЫШӰДЫР Полярная звезда. Шордышӱдырым ончен, ялышкем туран толын лектым.
ШОРЕМДАШ дотянуться, достать до чего-л. ‒ Муныжымат шоремде, ‒ манеш озавате. Мый пызлыгичкым шоремдынем, варам шуем (Ӧ.Б.).
ШОТАН порядочный, воспитанный. Шотан еҥ. Шотан айдеме еҥ пачерыш пурымо годым эн ончычак саламлалтеш (В.И.).
ШОТАҤДАРАШ организовать, направлять. Йылме ‒ еҥ-влак кокласе кылгучем йӧн гына огыл, тудо эше калык илышым шотаҥдарыше куатле вий (Пӱр.).
ШОТЕШТАРАШ уладить, наладить. Илышым шотештараш. Шке шотештарем, Семон изай, тый улазе веле лият (С.Ч.).
ШОТЕШ ТОЛШЫЛАН ШОТЛАШ признать удовлетворительным.
ШОТЛАНДАРАШ нормализовать, утрясти. Мо кӱлешыжым шке коклаштыда шке шотландарыза. Кай конторышко, йодышетым шотландарен тол.
ШОТЛЕММУТ считалка. Йоча-влак шотлеммутым шке шонен муыныт. Йочам годым мемнан дене тӱрлӧ шотлеммутым кучылтыт ыле.
ШОТЛЫЗО 1) счетовод. Шотлызо улам, бухгалтерийыште ыштем; 2) счётчик (о человеке). Погынымаште йӱкым шотлаш шотлызо-влакым ойырышт.
ШОТЛЫК 1) смета, расчёт. Книгам лукташ шотлыкым ышташ кӱлеш. Экспедицийыш каяш шотлыкым ямдыле; 2) счёт. Пайремым эртараш тӱрлӧ сатум наледышым, теве шотлыкшо, ончал. Амалкалчын оксаже пеш шуко, ынде шотлыкшымат йомдарен. Ато от му мучашым, шотлык шотым (Онч.).
ШОТЛЫШО счётный. Шотлышо комиссий. Шотлышо машина. Шотлышо еҥ.
ШОТЫН толком, путём. Тудо айдеме шотын иленжат ок мошто.
ШОЧМЫВАЛЕ родинка, родимое пятно. Чон рӱмбалгыште арам волгалтын, шочмывалышке лавырам тушкат (А.И.).
ШОЧМЫВЕЛ сторона родная. Чонлан пеш лишыл, путырак палыме да шерге шочмывел сӱрет-влак кончат (И.К.).
ШОЧМЫК происхождение. Шочмыкшо дене тиде рвезе мемнан тукым гыч огыл.
ШОЧМЭЛ родина. Марий Эл ‒ мемнан шочмэл.
ШОЧШО-КУШШО родня, кровный родственник. Ме тудын дене ик шочшо-кушшо улына. Шочшо-кушшет уло-уке? Ик эргым ден ик ӱдырем уло, кок пачката (Ӧ.Б.).
ШОЧШЫЕҤ рождённый. Николай Островскийын «Тӱтанеш шочшыеҥ-влак» романжым эше йоча годымак марла лудынам ыле. Мӱкш дене ызгыше ладыра ломбыжым у шочшыеҥла йывыртен… ончал колта (Онч.).
ШОЧЫКТАШ порождать, производить, взрастить. Поро порым шочыкта. Муро пашам кумылаҥдышаш, а паша мурым шочыктышаш (В.К.). Тенийысе шокшо игече туто шурным шочыкта. Ю. Галютин у книгам икте почеш весым шочыкта.
ШОЧЫКТЫШ творение. Пӱртӱсын шочыктышыжо.
ШОЧЫНАВА Мать-Богородица, ангел-хранительница человека. Рвезем Шочынаваже арала. Шочынават тыйым тӱрлӧ осал деч аралыже.
ШОЧЫНВАЛЕ родинка.
ШОЧЫНЛЫК происхождение (РМС). Шочынлыкшо дене поян еш гыч улмаш.
ШОЧЫШ потомок, отпрыск. Нуно Акпатырын шочышышт улыт.
ШОШЫМВӰД вода талая. Акацийже, сиреньже, шошымвӱдым йӱын темын, поче-поче пеледыч (Ю.Г.).
ШОЯ рассказ устный. Ӱдырамаш шке илышыже нерген кас мучко шоям каласкален шинчыш.
ШОЯКЛАНАШ привирать, плутовать, лукавствовать. Рвезе-влак шоякланен шинчылтыт. Пошкудо вате шояклана, чыным ынеж каласе.
ШОЯКЧЕ плут, мошенник. Тый шоякче улат (Ӧ.Б.). Савырголтыш жапыште мыняр еҥ шоякче-влакын оптышышкышт верештыныт.
ШОЯЧЫЛЫК неискренность, лицемерие, фальшь, двуличие. Шоячылык эн чот шӱмым корштара, але мартеат.
ШӦРАЗА ребёнок грудной. Тиде модышым эше шӧраза улмет годымак налынам ыле (Онч.).
ШӦРАЛТАШ стереться, исчезнуть, развеяться, изгладиться. А шӱмыштем, палем, ок керт шӧралтын туныктышемын кодымо кыша (А.М.).
ШӦРАЛТДЫМЕ неизгладимый. Тарту университетыште тунемме чонешем шӧралтдыме кышам коден.
ШӦРАШ I избавить что-л. от нынешнего вида, привести в прежнее состояние. Йоҥылышым шӧраш (резинке дене ӱшташ). Кӱртньым вӱдеш чыкен шӧраш (йӱкшыктараш). Локтымым шӧраш. Вуйым шӧраш. Шыдым шӧраш. Винтым шӧраш (рончаш). Йӱд пычкемышым пасушто тылзе волгыдо шӧра (Ю.А.).

ШӦРАШ II отрицать, отвергать. Сандалык шаремыште ала-могай ювий улмым шӧраш ок лий. Тидым мый ыштенам, шӧраш тӧчымаш уке.

ШӦРАШ III отговорить; отчуждать. Тудо мыйым осал пашаш логалме деч шӧрыш. Мичум Олюк деч таки шӧрышт.
ШӦРВАЛ сливки. Шӧрвалан кофем йӱын ончышым, пеш тутло.
ШӦРВАЛЛАНЫШЕ пышащий обильными яствами. Кувавайын кере чес дене шӧрвалланыше ӱстембалже шинчаштем койын кодо (Ю.Г.).
ШӦРВАР продукты молочные. Кевыт гыч тӱрлӧ шӧрварым налын тольым. Шӧрвар кочкыш тазалыклан пеш пайдале. Тҥ. шӧр-торык.
ШӦРГАШЛАШ оцепить, опоясать. Кумалме верым (кандыра дене) йыр шӧргашлышт (Онч.). Полиций пашаеҥ-влак площадьым шӧргашлен нальыч.
ШӦРЛАШ I 1) пройти (исчезнуть). Пуалме шӧрла. Пыл шӧрла (шаланен пыта). Тӱтыра шӧрла. Мардеж шӧрла (чарна) (Ӧ.Б.); 2) смягчиться. Товар шокшеш шӧрла, огеш пӱч, пушкыдемеш. Кӱзӧ шӧрла (нӱшкемеш) (Ӧ.Б.).

ШӦРЛАШ II 1) отказаться. Мый шке мутем деч шӧрлаш шонымаш уке. Кӱштымӧ деч шӧрлен от керт. Каче ӱдыржӧ деч шӧрлен; 2) отречься. Николай II кугыжанвӱкенже деч шке шӧрлен.
ШӦРЛЫМАШ отказ, отречение от чего-л. Тамак деч шӧрлымаш. Виеш ыштыктымаш уке, нал кагазым да возо шӧрлымашым.
ШӦРМЫЧЛАШ обуздать. Имньым шӧрмычлаш. Тореш руышо-влакым шӧрмычлаш кӱлеш. Йӱшӧ, кредал коштшо-влакым шӧрмычлыман.
ШӦРТНЬЫВОЖ жилка золотая; выгодное дело (Ӧ.Б.). Мемнан ик коллегына шке шӧртньывожшым муын ‒ йӧра ма, уке, йолташыже-влакым лымлийде почка, лӱмым ышта лиеш.
ШӦРТНЬЫЗӦ ювелир. Шергакан кӱ-влакын чын акыштым шӧртньызӧ-влак веле палат.
ШӦРЫМАШ 1) отрицание. Шӧрымым шӧрымаш. Шӧрымаш кеч-могай йылмыштат уло; 2) опровержение. ТАСС-ын шӧрымашыже. Тиде аляк ваштареш шӧрымашым возаш кӱлеш.
ШӦРЫМӦ I ластик, резинка для стирания. Йоҥылышыжым шӧрымӧ дене шӧрыш.

ШӦРЫМӦ II отрицательный. Шӧрымӧ формо. Шӧрымӧ ужаш. Шӧрымӧ частице. Шӧрымӧ вашмут. Глаголын шӧрымӧ формыжо. Марий йылмыште шӧрымӧ ужаш эре пералтышан лиеш.
ШӦРЫН бок, сторона, грань. Ӱстелым пурла шӧрынжӧ дене шынде. Машина шола могыр шӧрынжӧ дене меҥгыш миен тӱкныш. Троллейбусын шӧрынжым чыла сӱретлен пытарыме.
ШӦРЫШ I отказ (действие). Мом мый ойлем, тиде шӧрыш огыл, тиде ‒ шижтарымаш, пален шого (МК).

ШӦРЫШ II отрицательный заряд. Келыш ден шӧрыш эре ваштарешла лийыт (РМС).
ШУАЛГАШ растворяться, разлагаться; рыхлеть. Йӱштӧ вӱдеш сакыр ок шуалге. Эре йӱр да йӱр, ынде мландыжат шуалга ала мо? Йӱр логалме верыште эре киен, кермычетше шуалгаш тӱҥалыныс. Шокшо кӱм вӱдыш кудалтет гын, шуалга (Ӧ.Б.).
ШУАЛГЕ тающий; рыхлый. Шуалге лум. Шуалге ий. Шуалге корно. Шуалге рок. Шуалге кермыч. Шуалге лумыш йол вола (М.Е.).
ШУАЛГЫШ раствор. Цемент шуалгыш. Спирт шуалгыш.
ШУАЛТАРАШ растворять, разводить. Кече лумым шуалтара. Порошокым вӱдеш шуалтараш. Чиям леве вӱдеш шуалтарат.
ШУАЛТАРЫШ растворитель. Чия нугыдо, шуалтарышым ешараш кӱлеш.
ШУАНШЕРТНЕ облепиха. Шуаншертне тений чот пеледалтын ыле, саскаже лыҥ лийшаш (Куг.).
ШУАРТЫШ закалка. Кап шуартыш. Кочам ‒ тошто шуартышан еҥ, тудым пешыже от лӱдыктӧ. Шоҥго еҥлан капыште вийым кучаш рвезе годсо налме шуартышыже шуко шотышто полша. А шолын вурс ‒ эн пеҥгыде шуартыш (В.К.).
ШУАРЫМАШ закаливание; каление. Капым йӱштӧ вӱд дене шуарымаш. Кермычым шуарымаш. Кӱртньым шуарымаш.
ШУАШ I поспеть, созреть. Олма шуын. Уржа шуын, тӱредаш лиеш. Пареҥге кочкаш шуын. Луй коваште шуын, шыжым шеме лиеш (Ӧ.Б.).

ШУАШ II точить, острить, править. Карандашым шуаш. Чырам шуаш. Савам шуаш. Бритвым шуаш.
ШУВЫН рычаг, вага. Шувын дене пырням иралаш. Орвам, шувын дене нӧлталын, шӱрен шындыш.
ШУГЫНЬЛАШ колотить, колошматить, дубасить. Шугыньо мут дене шугыньлат молымат (Ю.Г.).
ШУГЫНЬО дубина. Урем мучко пӧръеҥ-влак шугыньо дене куржталыштыт.
ШУДАҤАЛТАШ зарасти травой. Вуеш ит нал, авай, шуэракын толам, шудаҥалтын воленыс шӱгар пӧртетат (Онч.).
ШУДЕР травостой, луг с густой травой (Ӧ.Б.). Эҥер воктен шудер шарлен возын.
ШУДОЛЫК луговина. Шудолыкышто тыршыше-влакым кажне кечын колхоз пукша (Онч.).
ШУДЫГАШТА полоса скошенного сена (Ӧ.Б.). Кызыт гына солен пыштыме шудыгашта-влак шуйналт возыныт.
ШУДЫКШ проклинание. Мыяк веле улам манын, ала-момат ок ыште, лавыран шудыкш вынемеш еҥын чонжым йӱкшыкта (И.С.).
ШУДЫШ проклятие. Шорык шудыш пирылан ок шу (КМ). Тошто шудыш тоштыланак шуыс (В.К.).
ШУДЫШОГАН лук дикий. Лум кайымеке, олыкышто шудышоган ужаргаш тӱҥалеш.
ШУЕМ продолжатель, преемник. Шуемже уке, шочшыжо уке.
ШУЖ гниль, труха; трухлявый. Йошкар, пушкыдо кӧрган пушеҥгым маныт шуж (Ӧ.Б.). Шуж кож, кошкен кӧргыжӧ, шӱяш тӱҥалын (Ӧ.Б.).
ШУЖА твёрдый, прочный. Эн шӱштыра тумо, эн шужа тумо руш кугыжан шелыклан руымо (В.К.).
ШУЖАН 1) пористый, губчатый, с порами. Шужан пушеҥге. Шужан сакыр. Шужан кинде. Кинде нӧнчык шужан (Ӧ.Б.); 2) вяжущий, нескользкий, сдерживающий скольжение. Шужан корно, терлан яклака огыл, терым кучен кая (Ӧ.Б.). Шужан лум. Шужан тердаван. Тҥ. кычыка.
ШУЖАҤАШ становиться твёрдым, затверделым, жёстким. Лум шужаҥеш (пешкыдемеш кылмен, тошкен), йол ок воло (Ӧ.Б.). Корно шужаҥын, пеҥгыдемын кылмен, имньылан неле шупшаш (Ӧ.Б.); 2) налипнуть (о снеге, льде). Пырня лумеш шужаҥ шинчын. Телым йӱр йӱреш гын, пырня пелен лум шужаҥеш, пижын шинчеш (Ӧ.Б.).
ШУЖГАШ шуметь, шелестеть. Икте деч веле эре лӱдам ‒ йӱр деч: пылыш шужгаш тӱҥалеш (Онч.). Йол йымалне велше лышташ шужга.
ШУЖЕНИЙ голодный год. 1920-шо ийлаште лийше шужений годым марий-влакат чот йӧсланеныт.
ШУЙНЫК слизь. Умшаж гыч шуйнык лектеш.
ШУЙНЫШ продолжительность. Кок кече шуйнышан экскурсийыш коштым.
ШУЙЫМАШ прививка (дерева). Тиде олмапум шуйымаш йӧн дене куштенам, ужат, могай кушкын шогалын.
ШУЙЫШ продолжение, развитие (дальнейшее). Тиде историйын оҥай шуйышыжо уло.
ШУЙЫШКУТ поколение. Тиде жапыште керемет, шуйышкут аралыше, лачак шоген ойгырен (И.С.).
ШУКИЯШ многолетний. Шукияш культур. Шукияш паша.
ШУКТЫКЛЫК исполнительность. Пашаште тудын шуктыклыкшо ялт уке.
ШУКТЫМАШ исполнение; выполнение. Директор сомылым шуктымаш. Планым шуктымаш.
ШУКУЖАШАН сложный (хим.). Шукужашан наста.
ШУКЫВАЧАШАН многоэтажный. Шукывачашан пӧрт.
ШУКЫГАЛЫКАН многонациональный. Шукыгалыкан эл.
ШУКЫГЕЧАШ многодневный. Шукыгечаш паша.
ШУКЫГУРЫМАН многовековой. Марий-влакынат шукыгурыман тошто йӱлашт уло. Оҥай улмаш шукыгурыман финн-угор эртыше жап (Пӱр.).
ШУКЫДОЧКО многоточие.
ШУКЫЕҤАН многолюдный; многочисленный. Шукыеҥан ола. Шукыеҥан калык.
ШУКЫЙОЧАН многодетный. Шукыйочан ава.
ШУКЫЙЫЖЫҤАН многоступенчатый; многочленный. Шукыйыжыҥан ракете. Шукыйыжыҥан уравнений.
ШУКЫЛО полно, не счесть, много. Тудын гай тӱняште шукыло. Москошто калык пеш шукыло.
ШУКЫЛУКАН многоугольный. Шукылукан фигур.
ШУКЫМУТАН многословный. Шукымутан айдеме.
ШУКЫҤАН многозначный (линг.). Шукыҥан мут.
ШУКЫЦИФРАН многозначный (о числе). Шукыцифран числа.
ШУКЫЧОТ множественное число (линг.).
ШУКЫЧЫТЫШАН многострадальный. Шукычытышан калык.
ШУКЫШӦРЫНАН многосторонний. Шукышӧрынан паша. Шукышӧрынан полыш.
ШУЛАҤГЕ шипы. Телым машинаш шулаҥган оравам шындат.
ШУЛАТА талый. Шулата вӱд корным мушкеш. Шошым шулата вӱд, корем лакыш йоген волен, кугу лум пургыжыш миен эҥерта… (М.Ш.).
ШУЛДЫР 1) крыльчатка, лопасть. Вакш шулдыр. Машинан шулдыржо сайын пӧрдеш, вӱдым йӱкшыктара; 2) крыло (здания). Мемнан факультетна пӧртын шола шулдырешыже верланен; 3) отвал (у плуга). Ик шулдыран, кок шулдыран плугым… шӱдырен, имне-шамыч… пасугапкаш пурат (Ю.Г.).
ШУЛДЫРАҤДАШ вдохновлять. Ала калыкемын кумылжо уэмын, шулдыраҥда чоным тыныс илыш ям (В.К.).
ШУЛДЫРАҤДЫМАШ вдохновение, окрыление. Мутым моштен кучылтса, тудын вийже… тудым поэтически шулдыраҥдымаште (В.К.).
ШУЛДЫРЛАШ окрылять, приделать «крылья», присоединить части чего-л. в виде крыльев. Тыгела икымше ийлаште шулдырленыт у олам (Ф.И.).
ШУЛТАШ прощать, отпускать грехи. Мыйын сулыкем турко, шулто (ММ).
ШУЛТЫШ шуга, талая вода со льдинками. Лум шултыш. Эҥерыште чыла вере шултыш налын, вончаш ок лий.
ШУЛЫК благодать; здравие. Юмо деч шулыкым йодаш. Чодырасе ер воктене шошым могай шулыкым шижат!
ШУЛЫКАН благодатный, благословенный; здравый. Шулыкан вер. Шулыкан илыш. Ачаже сугыньла, шулыкан лий, кугу лий, манеш (Ӧ.Б.).
ШУЛЫКТЕМ раствор. Известка шулыктем. Салицил кислота шулыктем.
ШУМАТЛЫК субботник. Толын тӱняшке ленинский, коммунист шуматлык. Кремльыште Ленин арулыкым тӧрлен, капкылым тодыштын шуматлыкеш (В.К.).
ШУМЛЫК цель. Тудо Йошкар-Олаш шукертак толын, шумлыкшо икте лийын: тунемаш пураш. Шымлымашын шумлыкшо. Йолташем ончыланже раш шумлыкым шынден: тений диссертацийым аралаш.
ШУМЫСЕҤЫШ достижение, успех. Шумысеҥышна дене ме кугешненат кертына. Марий литератур йылмын революций деч вара шумысеҥышыже моткоч серыпле лийын.
ШУНАЛГЕ коричневатый (о цвете). Книжкамын шуналгырак чурийышкыже ончем, да шерем ок тем (И.К.).
ШУНДАШ оседать. Ошма шунда. Йошкын шунда. Шундык шунда. Румбыкан вӱд шунда. Кышал шунда.
ШУНДЫК осадок (на дне), отстой. Шундыкшым кораҥдаш кӱлеш, пеш шуко погынен.
ШУНЛАШ замазать глиной. Подым, шунлен, тул ӱмбаке сакалтат (В.К.).
ШУҤГАЛТЫШ 1) падение (быстрое, стремительное чего-л. ‒ воды, камня, человека, т.д.), прыжок в воду. Шуҥгалтыш тураште кугу лаке лийын шинчын (А.Ф.). Тудын шольыжо вӱд шуҥгалтыш спорт дене мастер улеш. Кап шуҥгалтышым оҥжо дене шеҥын… ушдымын вӱльӧ чыма (В.К.); 2) раскаты (зимой на дорогах). Курык перна ма, шуҥгалтышеш тер пижеш ма ‒ Кори кычкыралеш веле (Н.Л.).
ШУҤГО I бугор, холм. Кожла шуҥго. Нур шуҥго. Шуҥго вер мыняр кӱкшытан, кагазеш ончыкталтеш (М.Ш.). Шуҥгеш кинде шагал шочеш, терыс лукде (Ӧ.Б.).

ШУҤГО II лес дремучий. Шуҥго ото. Шуҥгышко пурем, пеш кугу ото (Ӧ.Б.).
ШУПШАЛТЫШ поцелуй. ‒ Мом вучышаш улам мый тидлан? ‒ Шупшалтышым шӱргыш.
ШУПШАШ манить. Марий чодыра шкеж деке чыташ лийдымын шупшеш. Поэтын чонжым мӱндыр шӱдыр шупшеш шкеж дек.
ШУПШВИЙ сила притяжения (физ.). Кечын шупшвийже моткоч кугу, тудо шке йырже индеш планетым пӧрдыкта. Кажне планетын шкенжын шупшвийже уло.
ШУПШМАШ притягательность.
ШУПШЫК притяжение (физ.). Мландын шупшыкшо. Сандалыкысе кажне капоран шке шупшыкшо уло.
ШУПШЫЛТЫШ затяжка (дыма сигареты). Пу-ян тамакетым, кеч ик шупшылтышым ыштем, шупшмем пеш шуэш.
ШУРАЛТЫШ укол. Оҥыштем ала-могай шуралтышым шижым. Шуралтыш дене эмлат.
ШУРКА хохол (у птиц). Шурка вуян чыве. Шурка вуян кӱседык, вуйыштыжо кошарген шога шуркаже (Ӧ.Б.).
ШУРКАНАШ испытывать удовольствие, наслаждаться, упиваться. Тарантасыште шурканен шинчын кайышым. Кочдымо кочкышым шурканен кочкым. Мончаш шурканен пурышым (Ӧ.Б.).
ШУРМАҤАШ маскироваться. Ындыжым «маскироваться» мутым марлаш кусараш лиеш: шурмаҥаш, шурмаҥ шинчаш (В.Д.-О.).
ШУРНАҤАШ становиться хлебным, зарастать хлебами, стать урожайным. Степь шурнаҥын, лӱҥгалтеш той океанла (М.К.).
ШУРНАҤДАШ засеять хлебом. Пасум шурнаҥдаш.
ШУРНЫВЕЧЕ нива. Йырым-йыр ‒ кумда шурнывече (А.Ю.). Шергылталын шурнывечым, пасунам, турий мурен (В.К.).
ШУРНЫВОЧ овсянка (биол.). Шурнывоч ‒ нарынче оҥан кайык, телым тер почеш погынен чоҥештылыт.
ШУРНЫЗО зерновод. Марий шурнызо-влак тений кугу шурным налын кертын огытыл: йӱр лийын огыл.
ШУРНЫЛЕКТЫШ урожай. Мемнан кундемыште тений шурнылектыш изирак лийын.
ШУРНЫСАВЫШ зарница. Шурнысавыш шушо киндым саламлен волгалтара (Онч.).
ШУРНЫСИЙ праздник урожая. Авам ойла ыле, ожно шурнысийым ыштат улмаш (Ӧ.Б.).
ШУРНЫСОМЫЛ зерноводство. Шурнысомыл пытартыш жапыште марий коклаште чот шарлен.
ШУРНЫШЫРЧЫК саранча (биол.). Тудо шурнышырчыкын да ирмӱкшын мӱйжым кочкын илен (МПУ).
ШУРЧАШ просачиваться. Вӱд шурча.
ШУРЫМАШ набить оскомину. Шоптырым шуко кочкат гын, пӱй шурымеш.
ШУТЫЛАНАШ I позариться, хотеть, мечтать. Лишыл еҥетын пӧртшылан ит шутылане (БЛ). Ачий ден авийын кум волость дене шутыланен шогымо ӱдырышт лийынам (ММ). «Йылмылан» мийышна… Йомо… Теве могай йылмылан шутыланен улмаш генерал (Онч.). Пыкше кынелын ӱжара, тӱлыжгӧ, чевер-ува ‒ вуверкува тудымат шутыланен тӱнчыктараш (В.К.).

ШУТЫЛАНАШ II шутить. Сапан шутыланаш пеш тале ыле.
ШУТЫР беспокойство, хлопоты. Тыгай шутыр лийшашым шижам ыле гын, документым ом пу ыле шол (М.Ш.).
ШУШКО сачок. Шушко дене лывым кучат. Колым шушко дене авырен луктым.
ШУШЫЛ отруби. Шулдын логалын кагаз шушыл куголят (В.К.).
ШУЫШТАШ подрезывать. Чыра кошаргым шуышташ. Тоям шуышташ. Сорла дене уржам шуышташ. Коваштым шуышташ (Ӧ.Б.). Тҥ. пӱчкедаш.
ШУЭ: вӱд шуэ птичий грипп. Вӱд шуэ чер, комбигылан, лудигылан верештеш дык, чыла кола, юм ыштен от поспее дык (Ӧ.Б.).
ШУЭМДАШ ошкуривать бревно полосками. Пырням шуэмдаш.
ШУЭШТАРАШ разредить. Чодырам шуэштараш. Озымым шуэштараш.
ШУЭШТЫШ резьба художественная, украшение. Ожнысо марий сымыктышыште изи огыл верым шуэштыш налын. Шуэштыш ‒ шуэштын ыштыме сӧрастарыме ӱзгар.
ШУЯЛАНАШ вытягиваться, расти вверх. Чӱчкыдын ӱдымылан кӧра помидор озымлан тушто шыгыр ‒ шуяланат (А.Ф.).
ШУЯЛАНЫШЕ долговязый. Тумышан вургеман, шуяланыше рвезе, чулым огыл ончалтыш, ӱп ‒ портыш помыла (В.К.).
ШУЯЛГЕ продолговатый. Шуялге неран. Шуялге чуриян. Шуялге ер.
ШӰАЛТЫШ ополоски. Аваже чылажымат содывӱд дене мушкын шындыш да шӱалтышыжым тӱгӧ луктын кышкале (Онч.).
ШӰАРАШ выживать. Тудым паша гыч шӱарен лукташ толашат. Марий-влакым шке мландышт гыч шӱареныт.
ШӰВЕДЫМАШ заговаривание, заклинание. Ожнысо марий-влак шӱведымашлан чот ӱшанен иленыт.
ШӰВЕДЫШЕ знахарь. Ожно годым марий-влак шӱведыше дене эмлалтыныт.
ШӰВӦ насадка, приманка. Шӱвӧ ‒ ош кол, изи пардаш, нужэҥырыш керыт.
ШӰВЫЛ слюна. Эҥырыш керме шукшыжым шӱвылет дене нӧртӧ.
ШӰВЫЛТАРАШ намочить слюной, слюнявить. Копажым шӱвылтарен, рвезе пашалан пиже. Андале улат, умшатшым чыла шӱвылтарен пытаренат.
ШӰВЫЛТЫШ плевок. Чышт шоктен, шыде шӱвылтышыже лум ӱмбак умшаже гыч чоҥештыш.
ШӰВЫРЛӦ одарённый, даровитый. Марий веле пуйто шӱвырлӧ еҥ-влаклан ожсек нужна улмаш, манаш тӧчат (В.К.).
ШӰВЫРОҤАШ набухать, вздуваться. Ты ганат тыгай койыш шӱвыроҥаш тӱҥале.
ШӰВЫРОҤЕШТАШ пузыриться. Вӱд йӱр годым шӱвыроҥештеш. Шошым вӱд шӱвыроҥештын веле кая (Ӧ.Б.). Тҥ. кувылешташ.
ШӰГАРВЕЧЕ погост, кладбище. Шӱгарвечын кушто улмыжым петыралтше огеш пале (Ф.М.).
ШӰГАРТ могильник (археол.). Археолог-влак акрет годсо шӱгартым муыныт.
ШӰГӦ 1) короед (биол.). Шӱгӧ пушеҥгым кочкеш, пырням, пугомылям шӱткала, рожым ыштылеш (Ӧ.Б.); 2) червоточина (изъян, отверстие). Шӱгӧ кочмо пушеҥге оҥалан ок йӧрӧ (ММ).
ШӰДАШ приказывать. Командир шӱдыш: тиде селам таче налман.
ШӰДИЙ столетие. Марий калык у шӱдийыш кугу ӱшан дене вончыш. А мурыжо данле Мефодийым тек куржталыкта шӱдий тӱня йыр (Ф.М.).
ШӰДЫВУЙ сотник. Акпарс марий-влакын шӱдывуйышт лийын. Ынде молыжат Владимирын дружиныже гыч шӱдывуйым пален шуктышт (В.П.).
ШӰДЫК приказ. Ректорын шӱдыкшӧ дене келшышын, университетыште каныш кечым вес арняш кусарышт.
ШӰДЫРАҤАШ I 1) озариться (о мысли). Яндар шонымашем эре ужат ‒ волгалт кая эн поро илышна. Тунам шӱдыраҥеш уш-акылат, пеледалтеш чотрак кумда тӱня (Т.П.); 2) зажечься звёздами. Кече шинче, шыже кава шӱдыраҥе.

ШӰДЫРАҤАШ II стать звездой, знаменитостью. Мемнан классыште пырля тунемше йолташна шӱдыраҥынат шуын.
ШӰДЫРВОЧМО паралич. Ынде тудым шӱдырвочмо чер перымылан ятыр ий шуэш, кидшымат тарватен ок керт (МЭ).
ШӰДЫРГУГЫТ звёздная величина (астр.). Шӱдыр-влак коклаште Шордышӱдыр кокымшо шӱдыргугытан шӱдыр.
ШӰДЫРЙОЛ луч звезды, свет звезды. Шелше рожыш шӱдырйол гай пурем (А.И.).
ШӰДЫРМУЖАҤ звездочёт. Шӱдырмужаҥ кузе шӱдыр почеш мӱндыр каваште шӱдырым почеш (В.К.). Шӱдырым ончен, пиалнам палыше шӱдырмужаҥ улмемла веле чучеш (В.К.).
ШӰДЫРПЕЛЕДЫШ астра (бот.). Шӱдырпеледыш мардеж йымалне ок лапешт (В.Из.).
ШӰДЫРТАШ пятнать, позорить; влачить. Эй, тый, студент лӱмым ит шӱдыртӧ, арамак ит тырше шӱкташ (А.С.). Илышем шӱдыртен илем.
ШӰДЫРЧӰЧКЫШ мерцание звёзд. Мый шӱдырчӱчкышым ончаш пеш йӧратем, тидат шкешотан музык, симфоний.
ШӰДЫШ обод, кольцо. Орава шӱдыш. Печке шӱдыш.
ШӰДЫШАН с ободком, стянутый ободком. Тау веле, критик-влакын кид чыгылтмашеш «Рвезе йӱк» шӱдышан куд книга лекте (В.К.).
ШӰДЫШЛАШ оковать. Орва тыртышым шӱдышлаш. Печкем кӱртньӧ шӱдыш дене шӱдышлаш.
ШӰЕЖ углерод (хим.) (В.В.).
ШӰЕШПИДЫШ подвеска (женское украшение) (Онч.).
ШӰЖМАҤДАШ утрамбовать, утоптать. Лумым келын, корным ямдыленыт, ончыч имне дене, вара тер дене шӱжмаҥденыт (Онч.). Эрлалан пум кондаш корным шӱжмаҥдена.
ШӰЙЛОДЫШ шейный отдел позвоночника (анат.).
ШӰЙӰШТӦ ошейник. Ик кечын… пий шӱйӱштыж деч утлен кудалеш (А.М.).
ШӰЙШӰДЫШ гривна (украшение).
ШӰЙШЫРОК перегной. Тҥ. пургыж.
ШӰЙЫЗӦ угольщик, шахтёр. Шӱйызӧ-влак забастовкым тӱҥалыныт (Куг.).
ШӰКЕМОРВА тачка. Кури Микалын шӱкеморвашкыже кок корзиҥгам пыште (М.Ш.).
ШӰКЛАШ сорить, мусорить. Сад-пакча воктенысе чодырам чыла шӱклен пытареныт.
ШӰКПУЧ мусоропровод (В.В.). Кызыт шӱкым тӱгӧ нумалме ок кӱл, кажне пӧртыштӧ шӱкпуч уло.
ШӰКШАКШУДЫВУНДО бурьян, заросли сорной травы. Кудына шеҥгелне прогалыште… коршаҥге, арымшудо, коншудо, эше ала-могай шӱкшакшудывундо… чот гына пелед шогалын (Ю.Г.).
ШӰЛЫШКОРНО дыхательный путь, дыхание. Вӧдырын шӱлышкорныжо ишалтме гае лие (Ф.М.). Ах, апчи! Тӱрвычшаш, шӱлышкорным почшаш! (Онч.).
ШӰЛЫШЫН: у шӱлышын с новой силой. (Сем) шӱртыла, илыш ӱмырла кӱрылт кая, но у шӱлышын вияҥеш (Онч.). Ик шӱлышын одним дыханием. Пашам ик шӱлышын ыштен кудалтышым.
ШӰМ чувство осязания, ощущения. Парням йӱштӧ налеш гын, шӱмжӧ пыта. Шӱмжӧ уке, нимат ок шиж корштымым (Ӧ.Б.).
ШӰМАН 1) дружелюбный, доброжелательный. Тиде еҥ мый декем шӱман улмыжым ончыктыш. Ватыже ден марийже шӱман илат, огыт вурседыл, огыт кредал (Ӧ.Б.). Тиде рвезылан шӱман омыл, ом йӧрате (Ӧ.Б.); 2) охочий (любитель чего-л.). Тудо аракалан пеш шӱман. Книгалан шӱман.
ШӰМАҤАШ I привязаться, привыкать. Рвезе ачаж пелен шӱмаҥе, ачажым ужде ок турко (Ӧ.Б.). Мыят нине рвезе-влак деке шӱмаҥым.

ШӰМАҤАШ II покрываться корой, шелухой. Пареҥге шӱмаҥе. Пушеҥге шӱмаҥеш.
ШӰМАҤДАШ приохотить, приобщить. Йочам шочмо йылме деке изинек шӱмаҥдаш кӱлеш. Йоча годсо йолташем школышто ышта, йоча-влакым шинчымаш деке шӱмаҥда.
ШӰМВУРГЫЖТАРЫШЕ волнующий, вызывающий волнение. Институтын шӱмвургыжтарыше оралтышкыже пурем гын, кызытат шӱмем пырткаш тӱҥалеш.
ШӰМВУРГЫЖТАРЫШЕ-АЙО торжественно-эмоциональный. О. Шабдарын шӱмсем чакналтышыже-влак эсогыл марий сылнымутын посна шӱмвургыжтарыше-айо стильышкыже савырненыт, манашат лиеш (МЛИ).
ШӰМДУЛ страсть; страстный. Шӱмдул йӧратымаш авалтен рвезым. Шӱмдул почылтыш страстный порыв.
ШӰМДЫМӦ 1) сердечник (больной). Шӱмдымӧ лийын, нимо пашамат ыштен ок керт (Ӧ.Б.); 2) бесчувственный. Шӱмдымӧ еҥ. Парня шӱмдымӧ лийын, нимом ок шиж (Ӧ.Б.).
ШӰМДЫМЫЛЫК бессердечность, чёрствость. Коваштылан верч тыгай шӱмдымылыкым ончыктымылан ӧрат веле (МЭ).
ШӰМДЫМЫН бессердечно, бездушно. Пала шоляшем: кунам шӱмдымын, йӱштын налеш йӱр пытартыш сӱретшым нулалын, тунам тудо илышымат шуа ӱштын (В.К.).
ШӰМЕШКАШ полюбить, возлюбить, влюбиться, воспылать любовью. Книга деке шӱмешкаш. Еҥ деке шӱмешкаш. Ӱдыр деке шӱмешкаш. Арня коклаште Акнай ден Окавий шӱмешкат.
ШӰМЕШКЕ привлекательный, располагающий к себе. Шӱмешке айдеме. Шӱмешке паша. Шӱмешке чуриян.
ШӰМЕШТАРАШ пристрастить к чему-л., увлечь чем-л. Спорт деке шӱмештараш. Музык деке шӱмештараш. Книга деке шӱмештараш.
ШӰМЕШТАРЫШЕ увлекательный, завлекательный. Шӱмештарыше книга. Шӱмештарыше сӱрет. Артистын шӱмештарыше койышыжо калыкым шке велкыже савырале.
ШӰМЕШТАШ привязаться, увлечься, привыкать. Ӱдыр ден каче икте-весышт деке шӱмештыныт. У паша деке шӱмешташ. Оласе илыш деке шӱмешташ. Сылнымут деке шӱмешташ.
ШӰМИГЕ чадо. Но эрге, эрге лӱдын куржын, аваж деч шылын шӱмигет (В.К.). Авам воза: толшаш нерген шонал. Тол, шӱмигем, лышташпайрем времаште (В.К.).
ШӰМ-КЫЛ внутренний мир, внутреннее чутьё, внутреннее состояние (человека). Авам ойла ыле: толметым шӱм-кылем денак шижам. Мутет дене уло шӱм-кылем кӱрышт пытарышыч. Шӱм-кыл таза гын, тиде патыр еҥ, таза (Ӧ.Б.).
ШӰМЛӦ милый сердцу, желанный; притягательный, привлекательный. Йӧратымаш ‒ тиде яндар памаш… тудын вӱдшӧ юзо вийым уло капкыллан пуа. Тунам тӱня эшеат сылне, шӱмлӧ да эн тӱҥжӧ ‒ яндар лиеш (Онч.). Тудын вет чурийжат пеш шӱмлӧ, ала-можо дене тыгаят пӧръеҥ кумылым шкеж деке шупшеш (А.-Арс.). А сын чуриет тугаяк шӱмлӧ, шияҥше ӱп толкын пелен (МЭ).
ШӰМ-МОКШ ливер, внутренности (животных). Шӱм-мокш дене шӱрым шолташ. Вольыкын шӱм-мокш: шӱм, шодо, мокш (Ӧ.Б.).
ШӰМСЕМ лирика, поэзия; лирический. Чонем шӱмсем авалтен. Шӱмсем пӧлекым колтем.
ШӰМСЕМ ЧАКНАЛТЫШ лирическое отступление (лит.). О. Шабдарын «Ӱдырамаш корно» романыштыже шӱмсем чакналтыш ятыр уло (МЛИ).
ШӰМСЕСКЕМ порыв душевный, душевный подъём. Моцартын музыкшым колыштмо годым тугай шӱмсескем ылыжеш, кеч кавашке чоҥештен кӱзӧ, но ок лий ‒ шулдыр уке.
ШӰМСУСЫР печаль, горесть, скорбь. Шӱмсусыр темда рвезым. Шӱмсусыржо деч рвезе тачат тӧрланен ок керт.
ШӰМ-ЧОН вдохновение, искренность. Шӱм-чоным пуэн пашам ышташ. Шӱм-чоным почын кутыраш. Шӱм-чон пӧлек.
ШӰМШЕР сердечный ритм, ритм сердца (мед.). Но вет кӱдырчын ритм уке? Шӱмшерат шӱртнен кертеш (В.К.).
ШӰМШИЖМАШ предчувствие. Ынде арня лиеш, тудо куан шӱмшижмаш дене ила. Тҥ. чоншижмаш.
ШӰНЕР огарок. Корем шома верын-верын шӱчаҥмыла палдырна, шем шӱнер гай ончыкта (И.С.).
ШӰРАЛТАШ подмазать, дать взятку. Шӱралташ вереште, уке гын нимомат налын ом керт ыле. Кеч-куш миен ит эҥерте ‒ чыла вере шӱралтыман.
ШӰРАЛТЫШ подмазка, взятка. Тугай жап толын шуын ‒ шӱралтыш деч посна нимом ышташ ок лий. Шӱралтыш кеч-кушкат омсам почеш.
ШӰРАҤЫШТАШ примазываться, подлаживаться.
ШӰРАҤЫШТШЕ прич. от шӱраҥышташ. Самырык-влак коклаште шӱраҥыштше-влакат кужун илат, тӱҥалше поэт лӱмым йоҥылыш нумалыт (В.К.).
ШӰРАШЫН вдребезги, на мелкие куски. Шӱрашын шаланаш. Кӱм тӱя шӱрашын чал теҥыз келгыт (В.К.).
ШӰРГЕР лес лиственный. Эстон шӱргер ош шовырым чиен (Пӱр.).
ШӰРГӦ лес смешанный. Мемнан кундемыште утларакше шӱргӧ чодыра кушкеш.
ШӰРГЫДӰС облик. Совет айдемын шӱргыдӱсшӧ шке яндарлыкше дене ойыртемалтын. Тудо айдеме шӱргыдӱсшым ялт йомдарен.
ШӰРГЫШОВЫЧ полотенце. Пушкыдо шӱргышовыч дене саҥгажым ӱштылят, адак кучедалаш пиже.
ШӰРЕ фильтр, очиститель. Юж шӱре воздухоочиститель. А тамык шӱреште… ӧрмаш деч ӧрмаш (В.К.). Тыгай, ужат, тиде тамык шӱре? (В.К.) Шем тамык шӱреште чон-влак вученыт (В.К.).
ШӰРЛЕМ похлёбка. Сита киндат да подылаш шӱрлем (И.К.).
ШӰРТНЬЫМАШ спотыкание. Виян лийже, кӧ шӱртньымым камвочмашеш ужаш ок вашке! (В.К.).
ШӰРЧӦ 1) придирчивый, вредный, въедливый (о человеке). Ик шӱрчӧ тергызе чыла пашам локтыл кодыш. Мо пеш шӱрчӧ еҥ улат, укеланак пижынат? (ММ); 2) заковыристый, каверзный, щепетильный (о вопросе, деле, т.д.). Тиде пеш шӱрчӧ да йӧсӧ йодыш (Г.С.).
ШӰРЫШ 1) мазь. Сусырышкыжо медшӱжар ала-могай шӱрышым йыген шындыш; 2) смазка. Ожно кужу корныш тарваныме годым пеленышт эре орава шӱрышым налыт улмаш.
ШӰШКЫШ дудка; свисток. Шӱшкыш дене шокташ. Шӱшкышым ышташ. Полиций пашаеҥ, шӱшкышыжым луктын, кужун шӱшкалтен колтыш.
ШӰШТЫРА рыхлый (слабый). Тидлан кӧрак сборник тыгай шӱштыра, тӱрлӧ шотан лийын (В.К.).
ШӰЯШ I ошейник. Шӱяш начарлан кӧра пий пикталташ тӱҥалын (МЭ).

ШӰЯШ II пара чего-л. Лу шӱяш кынем уло. Латкок шӱяш выньыкым нальым (Ӧ.Б.).
ШӰЯШЛАЛТАШ 1) спеться, найти общий язык, быть связанным общими делами с кем-л. Шке шакше пашашт дене нуно шукертак шӱяшлалтыныт; 2) сочетаться. Тудын койыш-шоктышыштыжо поро ден осаллык умылыдымын шӱяшлалт илат. Илышончалтыш шотышто нуно коктын нигузеат шӱяшлалт огыт керт; 3) связаться с чем-л. Тудо йылмым але сылнымутым шымлыме паша дене шӱяшлалташ шонен огыл (Онч.).
ШӰЯШЛАШ 1) связывать. Тудын пашажым мый денем шӱяшлаш ида толаше; 2) связать попарно, спарить. Выньыкым шӱяшлаш. Кылтам шӱяшлаш. Кыне кормыжым ваш шӱяшлем (Ӧ.Б.).
ШЫВАШ моросить; струиться. Йӱр шыва, тыгыде йӱр йӱреш, олян йога. Вӱд тӱрволак гыч шыва (Ӧ.Б.).
ШЫВЕ потомок, отпрыск. Ме чыланат Онарын шывыже улына. Марий йылмым шывына-влаклан арален кодышаш улына.
ШЫВЫДУКЫМ потомство, потомки. Ме сай шывыдукымым куштенна. Тудын шывыдукымжо гыч нигӧ кодын огыл.
ШЫВЫЛАНАШ шуршать. Шопкен йошкар чиян лыбе-лыбе лышташ тӱрвыжӧ шыман шывылана (Онч.).
ШЫВЫЛАНЫМЕ прич. от шывыланаш. Эсогыл вӱдтолкын шывыланымат пылышышке икшырымын гӱжлымыла чучеш (Онч.).
ШЫГА 1) скоба. Пырням шыга дене ушымо; 2) скобки. Мутым шыгаш налаш. Тидым шыга дене возыман. Ыҥжым шыгаш умылтарыме.
ШЫГАЛАШ ремонтировать, чинить. Пӧртым шыгалаш. Ужгам шыгалаш. Вургемым шыгалаш.
ШЫГАЛЫМЕ прич. от шыгалаш. Мый корно деч шола велыште монча гай изи, тошто, шыгалыме леваш гайыш миен пурышым (С.-Эрг.).
ШЫГЫРЕШТЫН стеснённо. Молан шыгырештын илаш йӧра, вет тудын пиалже ‒ теҥыз модмаште! (В.К.).
ШЫГЫРЛАНАШ 1) капризничать, проявлять недовольство. Теве Настасийымак нал, мом тудо шыгырлана кызыт? (А.Арс.); 2) беспокоиться, печься. Но марий айдеме тугай: эре вожылеш, мыйын верчын весе ынже шыгырлане, шона (МЭ).
ШЫГЫРНАЛТАШ тесниться, жаться, ютиться. Оргаж савора гай лулеге ора гыч кушкеш изи кож, шыгырналтын гына (В.К.). Курык воктеке изирак ял шыгырналт шинчын.
ШЫГЫРНАШ тесниться, сжаться, толочься. Калык омсадӱрыштӧ шыгырнен шога (Онч.). Пружин шыгырныш. Строй шыгырныш. Пасу гочын шыгыр да келге йолгорно, эсогыл коштыт таҥ-влак шыгырнен (В.К.).
ШЫГЫРТАРАШ ограничить в действиях. Ала саеш толшашлан, ала удалан, но жапыштыже тӧрлатен шым шукто: лач диплом пашалан шыгырештарен, почем тошкальыч (В.К.).
ШЫГЫРТАШ стеснить, делать тесным, оттирать. Коклазе, йыгыштыш. Илат, тӱням шоя ден шыгыртен (В.К.).
ШЫГЫРТЫШ теснота; скученность; тесный. Шыгыртышыште илен тунемалтын. Пазар ‒ шыгыртыш вер.
ШЫГЫРЧЫК кляузник; неуживчивый. Тиде ӱдырамаш моткоч шыгырчык айдеме.
ШЫДЕП бес, дьявол, злой дух. Ынде тольо эрык илыш мыланнат, тушманна, шыдепна ‒ чыла йомын пытат (С.Ч.).
ШЫЖА сеть (рыболовная). Шыжа дене колым кучат.
ШЫЖАКА моросящий. Шыжака йӱр йӱреш шыжым, шошым, лум йӧрышан тыгыде йӱр (Ӧ.Б.).
ШЫЖАКАН туманно, мутно. Шинчалан шыжакан коеш (шикш гане, тӱтыра гане) (Ӧ.Б.).
ШЫЖАКАҤАШ помутнеть, затуманиться (о глазах), нечётко видеть. Мыйын шинчам шыжакаҥын, ала тыге коеш веле, ала чынже денак аланыште илем (Онч.).
ШЫЖГАТА прохладный. Шыжгата кече. Шыжгата йӱд. Шыжгата мардеж.
ШЫЛГОЧШО хищный (о животном); хищник. Куткыж ‒ шылгочшо кайык.
ШЫЛДӰЙЫМӦ мясорубка. Шылдӱйымым налын, ынде подкогыльым ышташ тӱҥалеш.
ШЫЛТАЛАШ 1) критиковать. Сылнымутчын у романжым чыла могырымат шылтален пытарышт; 2) порицать. Туныктышын тыгай койышыжым шылталыман.
ШЫЛТАЛМУТ выговор. Илыш-курымыштыжо тудо ятыр шылталмутым поген ситарен ‒ пашаже тугай ыле.
ШЫЛТАЛЫМАШ порицание. Мемнан вуйлатышына тугай, шылталымаш деч посна ик кечат ок эрте.
ШЫЛТЫК укор, укоризна; упрёк, претензия. Мый тидым тылат шылтык дене ойлымаш уке. Пашам шот дене ыштыме, шылтык уке.
ШЫЛТЫКМУТ замечание (критическое). Саде кидвозыш шотышто шагал огыл шылтыкмут лекте.
ШЫЛШОПШАР шашлык. Шылшопшарым поньыжаш. Шылшопшар кочкаш каена. Шылшопшарет тамле пушым шара, чожгаш тӱҥалеш, чурийже пура (В.К.).
ШЫЛШӰР суп мясной. Пура, сыра воктенышт шоҥешталыштыт, шылшӱр шолеш (Л.Я.). Но тудым эше весе ӧрыктарыш: шылшӱр, салат, шылан пареҥге ончылныжо пушланат (Онч.).
ШЫЛШЫРПЕ заусеница. Парняш шылшырпе шогалын.
ШЫМАЛАНАШ обволакиваться, застилаться. Пыл шымаланен кӱза. Кава шымалана, тыгеже йӱр кужушкен шуйна. Чыла кундем шымалана, шокшыжо шымата эсогыл (А.Арс.).
ШЫМАЛЫК вежливость. Чиктем шинчаш логалше ӱдыр гай, шымалык нерген ойлыманат огыл (В.К.).
ШЫМАРТАШ полировать, шлифовать. Оҥам шымарташ. Ончо, машинажым кузе шымартен шынден. Кӱртньӧ листым шымартет гын, эше кучылташ лиеш.
ШЫМАТЫМАШ ухаживание. Йодын огыл ончыкылык пагалымашым, ни шыматымашым, ни лӱмем (В.К.).
ШЫМЛЕН-КӰТАШ созерцать. Пӱртӱсым шымлен-кӱтен, ала-мо семын келанет (Пӱр.).
ШЫМЛЫМГУАТ творческая энергия, активность, вдохновение. Моло калык-влакын историйышт дене палыме лиймат шуко шотышто шымлымгуатым ешараш полшыш.
ШЫНАЛЧЕ чудотворец; знахарь. Шыналче ‒ мужедше еҥ, арвер йомеш гын, ужеш, пала (Ӧ.Б.).
ШЫНАМАТ 1) пример, образец. Пошкудыжат пуралеш, Якай ватым мокталеш: уш-акылжат, пашажат, чылаж денат шынамат (ММ). Тудо молыланат шынамат лийын (ЙК); 2) случай, факт. Эҥерымбал Шальышкем Роҥго гоч кайышым. Тушто, шынаматлан пурен, туныктышылан верым йодым (Онч.). Тиде шынамат лийме деч вара мыйын кумылем ватем деке пӧртыльӧ (Онч.). Тӧчышым водно налаш шынаматыш: ик велыш кайышна ‒ ызгышт пикш-влак. Туштыла корно (В.К.).
ШЫНАШ испытывать (подвергать испытанию). У эмым шынаш. Самолётым шынаш. Тазалыкым шынаш капым лум дене туржыт (Сем.Н.). Мый шыненам: тиде еҥ сай, весылан осалым ок шоно (Ӧ.Б.).
ШЫНДЕР 1) посадка. Пӱнчӧ шындерыште тений поҥго пеш шуко шочын ыле; 2) парк, сад. Ола шындерыште кас еда калык лӱшка (Д.О.).
ШЫНДЫК 1) посадка (место, насаждение). Ожно тыште чара вер ыле, кызыт шындык гӱжлен шога. Пӱнчер шындыкыште поҥго чот шочеш; 2) ставки (денежная сумма в играх). Айда модын ончена, тиде имньылан тыйын шындыкет мыняре лиеш? Карт дене модмаште тудын шындыкше эре кугу.
ШЫНЫЗЕ испытатель. Шынызе-влак у техникым шынат.
ШЫНЫК 1) опыт, эксперимент. Тиде настан койышыжым шыныкым шынден веле пален налаш лиеш. Мыйын паша шыныкем ынде изиак огыл; 2) практика. Шыныкыш каяш. Шыныкым эрташ. Эрла Чавайнын лӱмгечыже лӱмеш шанче-шынык конференций лиеш.
ШЫНЫКЛАЛТАШ практиковаться. Студент-влак школышто шыныклалтыт.
ШЫНЫКЛАШ практиковать. Тыгайым мемнан дене огыт шыныкле.
ШЫНЫМАШ испытание, опробование. Полигонышто ала-могай у техникым шынымаш тӱҥалын. Чыте, братан, Юмо еҥлан чытен кертдыме шынымашым ок колто (Онч.).
ШЫҤ плотно, сплошь, весь. Шыҥ опташ. Шыҥ шындылаш. Мешакыш ложашым шыҥ оптен шындышым (Ӧ.Б.). Пӧрткӧргышкӧ еҥ-влак шыҥ темыныт (Ӧ.Б.). Сарайышке комдо-влакым шыҥ шындыл кодышым. Шокшо чайым йӱымат, шӱмлан шыҥ лие.
ШЫҤАЛТАШ вместиться, втиснуться, впитаться. Калык коклаш шыҥалтынак пурыш. Тынар арвер тиде пӧлемыш ок шыҥалт. Вӱр тунамак кукшо рокыш шыҥалтын йомо (В.Из.).
ШЫҤАШУКШ мотыль (биол.). Кевытыште шыҥашукшым нальым, эрла кол кучаш каена.
ШЫҤДАРАШ претворять в жизнь, внедрять во что-л. Илышыш шыҥдараш. У йӱлам шыҥдараш. Пашашке у йӧным шыҥдараш.
ШЫҤДАРТЫШ вместимость. Тиде печкен шыҥдартышыже 200 литр.
ШЫҤЛАНАШ вместиться, уместиться; наполниться. Тынар арвер ик пӧлемеш ок шыҥлане. Тичак темын склад, шыҥланен элеватор (МК).
ШЫПКЕ тихо, мирно, умиротворённо. Тыге Йыландан шыпке, сайын шке илемыштыже илымыже годым Озаҥыште тыгай паша лийын, Йыландалан пеш сайымак каласен огыл (С.Ч.). Шыпке ошкылам шкетын (Ӧ.Б.).
ШЫПКЫН сурепка (бот.).
ШЫР I манера, повадки, характер. Ӱдырым налаш налынам, да шыржым ом шинче. Имньын шырже сай, чыгын огыл. Ватыже марийжын шыржым пала, огеш лӱд, марийын мутым ок колышт (Ӧ.Б.). Имне ынде шырым налын, икгай кая куралын (Ӧ.Б.). Пуш шке шырже дене вӱд почеш кая (Д.О.).

ШЫР II мера, критерий. Кеч-мом ыштыме годымат шыр лийман. Логар шыржым ок шинче (ММ). Ойлаш мом ок лий, йылме лудымо… Шырым шинчыман (А.Б.). Тиде ӱдырамаш чыла шыржым йомдарен.

ШЫР III мило, приветливо. Марина… шыр воштылалеш (Ш.О.). Йӱр эртыш, да кече адакат шыр ончале (Онч.).
ШЫРАН наслаждение, нега, блаженство, кайф. Пӱртӱс коклаш лектын, кажне гана могай шыраным шижам. Йӱштӧ теле кечын шокшо мончаште лӧкавалне куэ выньык дене могырым ракатланен перкален шинчаш ‒ могай шыран, каласенат мошташ ок лий! Саунышто могай шыраным налат кажне гана!
ШЫРАНАШ наслаждаться, нежиться, блаженствовать, кайфовать. Ужар шаршудыш комдык шарлен возын да кечеш шыранен кия (Ӧ.Б.). Мончаште лапкавалне шыранен кием шокшышто (Ӧ.Б.).
ШЫРАҤДАРАШ 1) греть, пригревать. Кече шыраҥдарен онча. Коҥга тул шыраҥдарен йӱла; 2) доводить до исступления. Ныл ий годым Орина, каче-влак ваштареш тул ойыпан канде пеледыш гай шинчажым кумалтен, вуйжым важык ыштен, нуным шыраҥдарен (М.Ш.).
ШЫРАШ I раздвигать. Рожым шыраш. Мланде шелын, тудо рожым тоя дене шырем (Ӧ.Б.). Мемнан коклаш шыренак пурен шинче. Омсаш шырен пурышым. Калык коклаш кидше дене шырен пурыш.

ШЫРАШ II скалить зубы (смеяться). Пӱйым шыраш. Еҥ имне пӱйым шыра (Ӧ.Б.). А мастерем шырен: «Чодыра маскат кертеш тыге шроплен. Уш лыҥ ок кӱлыс» (В.К.).
ШЫРГАШ струиться.
ШЫРГЫКТАШ журчать. Чодырасе изэҥер кеҥеж гоч шыргыктен шинчыш, шыже велеш вийже пытыш ‒ кылмыш.
ШЫРГЫШЕ прич. от шыргаш. Эҥерыш шыргыше памаш вӱд семын турий муро мылам шокта (Онч.).
ШЫРДАН мясо сушёное. ‒ Мо тиде? ‒ Коштымо шыл. Шырдан маныт (В.К.). А шырдан шыл ‒ марийын корно шапаш: куштылго, тутло, ок шоно шопаш (В.К.).
ШЫРИЙ ухмылка, усмешка. Валя гына шӱргӧ лукысо шырийжым шылтен шуктыш (Ю.Г.).
ШЫРКАҤАШ опылиться. Уржа шыркаҥаш тӱҥалме годым нур ӱмбалне пурак гай веле нӧлталтеш.
ШЫРКАҤДАШ опылять. Чыла мӱйшудым шке шыркаҥденам, тений майданжым пырт кугемденам (Онч.). Мӱкш-влак пеледыш гыч пеледышыш чоҥештылыт, нуным шыркаҥдат.
ШЫРКАҤДЫМАШ опыление. Киярым шыркаҥдымаш. Помидорым шыркаҥдымаш.
ШЫРКАҤШЕ опылённый. Шуэныт шыркаҥше пеледышым тодыл да маныныт: «Ончыза, ок лий саскаже» (В.К.).
ШЫРПАТЕ коробок спичечный. Тыйын ончылнет кийыше шырпате омем возен кертеш, манат? (А.Арс.).
ШЫРПЕШТАЛТАШ расщепляться, раздробляться, расчленяться, разделяться. Посна-посна илен толашен, чумыр марийын калык вийже шырпешталтеш (МЧ).
ШЫРПЕШТАРАШ расщеплять, раздробить. Атомым шырпештараш. Вӱдым арулык чӱчалтыш атомлан шырпештарем (В.К.). Тыге, икте-весе деч ойырлен илаш тӱҥалыда гын, тендам вашке шырпештарен пытарат (Пӱр.).
ШЫРТ I лемех. Агавуйын кӱртньӧ кӱзыжым шырт маныт. Плугын шыртше, рок дене йылгыжын, ший гай веле коеш.

ШЫРТ II злой дух. Шырт ия гане, курыкышто, чодыраште, памаш воктене ила, еҥым черландара (Ӧ.Б.).
ШЫРТАН колбаса (ММ). Каваш оптат шылым, шинчалтен, вара, салмаш пыштен, коҥгаш шындат, тушто кӱэш ‒ шыртан лиеш (Ӧ.Б.).
ШЫРТЫШ образ. Нуно (миф, кӱкшӧ ой, философий), тиде шыртышыш пурен, могай-гынат кугу вийым погат да куат дене тӱзланат (МЭ).
ШЫРЧА 1) капелька. Йӱр шырча. Йӱр йӱрын кайыш, кожышто шырча веле кеча (Ӧ.Б.); 2) жемчуг.
ШЫРЧЫНАШ покрыться каплями, отмокнуть, конденсироваться. Йӱштӧ пырдыж нӧра пӱжалтын. Кӱ шырчына. Вӱд шырча йога (В.К.).
ШЫР-ШОР резко, грубо; норовисто. Шыр-шор тарванен кая. Шыр-шор пӧрт мучко куржталыштеш. Шыр-шор коеш.
ШЫРЫК ровно, дружно, сплошь. Чывиге шырык лектын, муныжо шӱктемыш каен огыл, чыла игаҥын (Ӧ.Б.). Озым шырыкак лектын, иктӧр (Ӧ.Б.).
ШЫРЫМ скорость, темп. Тиде шырым дене илаш лиеш, пеш нужнан огыл, пеш поян огыл, кыдал шот дене (Ӧ.Б.). Мый шке шырымем дене эркын ошкылам. Мыйын йолташемын паша шырымже пеш писе. Моткоч вольнаш каен улына, тиде сайыш ок шукто. Шырымна ялтак пытен (Ю.Г.).
ШЫТЫШ озимь, росток. Шыже шытышлан куанаш ок лий: лум йымалнат пунышкен кертеш але йӱштӧ кылмыктен локтылеш (Ф.М.).
ШЫШТЕ-САРЕ буланый (о масти лошади) (ММ). Шыште-саре имне.
ШЫШТЕШКЕ желтоватый, восковитый (о цвете) (ММ). Шыштешке уржа. Шыштешке тӱсан.
ШЫШТЫЛАНАШ дойти до восковой спелости. Уржа пасу шыштыланен шога (М.Ш.).
Ы
ЫЛЫЖТАРАШ оживить, воскресить. Юмо Исусым ылыжтарен (БЛ). Тошто марий йӱлам ылыжтараш.
ЫЛЫЖТЫЗЕ поджигатель. Сар ылыжтызе. Пӧртым ылыжтызым кученыт да тулыш шкенжымак кудалтеныт.
ЫЛЫЖТЫШ 1) растопка. Коҥгаш олтымо годым ожно ылыжтыш семын чырам кучылтыныт. Ылыжтышлан кукшу нулго оргаж сай; 2) зажигание (тех.). Машинан ылыжтыш системыже пудырген.
ЫЛЫЖЧЕ пылкий, горячий (о человеке). Ылыжче кавказче сценыш лекте. Мыйын йолташем моткоч ылыжче айдеме ‒ шижынат от шукто: ылыж кая.
ЫЛЫЖЧЫК легковоспламеняющийся. Кукшу шудо, кошкышо оргаж ‒ ылыжчык вер, тул вашке налын кертеш.
ЫНДЫРГАШ мучиться, страдать. Арам те шонеда тыге, вурсен гусарым ‒ чапын шочшым: сӧйлаште коштын, ындырген, ок пале шӱм пашаште шотшым (В.К.).
ЫҤ 1) значение, смысл. Мутын ыҥже. Тиде ойлыметын нимогай ыҥжат уке. Алфавитым вашталтымашын ыҥже моткоч кугу лийын. Икте-весышт нергеште чоя ыҥым кучат гынат, тудым тӱжваке огыт лук (Онч.); 2) идея, замысел. Поэмын ыҥже. Романын ыҥже. Мыйын ушыштем кенета тыгай ыҥ шочо ‒ лектын куржаш, да вашкерак. 1938 ийысе йылме реформын тӱҥ ыҥже ‒ марла возымашым руш орфографийлан келыштарымаш.
ЫҤАН значимый, имеющий значение. Суффикс ‒ мутын ыҥан ужашыже.
ЫҤВЕСЕМДЫШ изменение значения (результат). Ыҥвесемдыш мутым йӧршеш вашталтен кертеш.
ЫҤВЕСЕММАШ изменение значения (процесс). Ыҥвесеммаш тӱрлӧ семын эртен кертеш.
ЫҤГАЙ 1) толк; толковый, разумный. Мый тудым ик ганат ужын омыл гынат, пеш ыҥгайлан шотлем (Онч.). Пашам ыҥгайже дене ыштет гын, от нойо (ММ); 2) сознательно, разумно. Вот садлан, йолташ-влак, тиде шарнымашым корно курго семын налза те ыҥгай (В.К.).
ЫҤДЫК способность (ММ). Студентын тунемаш ыҥдыкше ялт уке (ММ).
ЫҤДЫКАН способный, даровитый. Ыҥдыкан рвезе семын тудым тунемаш вес элыш колтеныт. Ыҥдыкан шахматче.
ЫҤДЫКДЫМЕ неспособный. Тунемаш ыҥдыкдыме рвезе. Ыҥдыкдыме шымлызе.
ЫҤЛАШ усвоить. Лекцийыште пуымо материалым ыҥлышаш улыт. Тиде темым вигак ыҥлаш куштылго огыл, тудым эше шкевуя пурын лекде ок лий.
ЫҤЛЕ разумный, рассудительный, понимающий. Ыҥле айдеме. Ыҥле ошкылым ышташ.
ЫҤЛЫК рассудительность, разумность. Ыҥлыкше дене ты ӱдыр пешыжак огеш ойыртемалт гынат, тудын койышыштыжо ала-мо тугай уло, мо весым ӱмбакыже ончалаш тарата.
ЫРЕС крест, крестик. Йошкар ырес. Ший ырес. Шӱйысӧ ырес. Черкывуйысо ырес.
ЫРЕСКЫЛ цепочка для крестика. Шӱйыштыжӧ шӧртньӧ ырескыл кечеш волгалт-волгалт колта.
ЫРЕСЛА крест-накрест, крестообразно. Оҥам ыресла пыштыш. Шӱртым ыресла пӱшкыльым. Тӱрым ыресла тӱрлаш. Ыресла тӱран тувырым чиен.
ЫРЕСЛА-КУТЛА беспорядочно, хаотично, как попало. Чодыраште йӧрлшӧ пушеҥге-влак ыресла-кутла кият.
ЫРЕСЛАЛТАШ перекреститься, скреститься, пересечься (о путях, жизни, судьбе). Ечет ыреслалтын шогальыч, шогальым ечем ыреслалтын (В.К.).
ЫРШИЙ мелочь, мелкая монета, разменная монета. Кондуктор ыш шукто вик налын ‒ камвозо ырший муралтен (А.С.).
ЫРЫМ примета. Калык ырым. Рушын мурыжо ок пыте, марийын ырымже ок пыте (ММ). Ырым почеш, тений теле луман лийшаш (Онч.).
ЫРЫМАН суеверный. Ырыман еҥ, кастене миен йодат оксам, ок пу, шуко марий кастене ок пу нимомат (Ӧ.Б.).
ЫРЫШТАРАШ раздражать (ММ). Тый мыйым ырыштарет. Туныктышын тунемше-влак деке нимо укелан пижедылмыже ынде мыйымат ырыштараш тӱҥалын.
ЫРЫШТЫШ раздражитель (ММ). Ваштареш толшо машинан кечыйолым мӧҥгештарымыже ‒ мылам шыдым лукшо ырыштыш, тудым чытенак ом керт.
ЫТЫНЕН ЙОДАШ убедительно просить. Ытынен йодам: ыштен пу тидым мылам!
ЫШНА 1) вотчина (ММ). Русьышто XVIII курым марте ышна лийын, кучен илыме мланде, тудо эргыжлан ачаже деч логалын; 2) владения земельные. Кугу ышнан оза. Колониал ышна. Англий ожно кугу колониал ышнан эл лийын.
ЫШТЕНДЫШ изделие. Пу ыштендыш. Шӧртньӧ ыштендыш. Кӱртньӧ ыштендыш скобяные изделия.
ЫШТЫДЫМАШ 1) неделание, ничегонеделание; бездеятельность, бездействие. Пашам ыштыдымаш. Корным ыштыдымаш. Нимом ыштыдымаш еҥым локтылеш; 2) невозможное, неосуществимое. Южгунам ыштыдымашым ыштет. Тиде сомыл ыштыдымаш гынат, ышташ логалеш, ынем ыште гынат, верештеш (Ӧ.Б.).
ЫШТЫЗЕ созидатель, творец. Калык ‒ чонвоянлыкым ыштызе. Тӱня сылнылыкым ыштызе ‒ пӱртӱс.
ЫШТЫК 1) поступок. Йолташем еҥым колымаш деч утарен, тыгай чапле ыштыкшылан тудлан шергакан пӧлекым пуэныт; 2) действие. Кум ыштыкан задаче. Тиде ыштык кодшо курымышто лийын. Тудын ыштыкше мылам ок келше.
ЫШТЫКВЕР предприятие. Савырголтыш жапыште ятыр ыштыквер петыралте, пашазе-влак паша деч посна кодыч.
ЫШТЫМАШ деятельность, работа. Вуйлатыме пашаште ыштымашыже дене тудо шке калыкшылан кугу суапым ыштен.
ЫШТЫНЕН ЙОДАШ убедительно просить.
ЫШТЫРАШ сукно домашнее. Ыштырашым куаш. Ыштыраш мыжер. Шем ыштыраш. Ыштыраш дене ургымо айзамым чиен. Ожно тыгай годым ялыште ыштырашым куэныт (И.О.).
ЫШТЫР-ЙЫДАЛ обувка. Руден оптымо ыштыр-йыдалым портышкеман йолжо дене олымбал йымаке шӱкале (Ф.М.). Нӧрышӧ ыштыр-йыдалжым рвезе кошташ коҥгамбак пыштыш.
ЫШТЫЧЕ трудолюбивый, работящий, деятельный; трудяга. Эчан ‒ ыштыче марий, тудлан кеч-момат ӱшанаш лиеш.
ЫШТЫШ дело, изделие; деяние, осуществление. Ӱдырамаш шондык гыч тӱрлеман тошто марий тувырым лукто, тиде авамын ыштышыже, мане. Мый мардежвакшым изи годсек ӧрын-куанен онченам, но тунам ушышкемат толын пурен кертын огыл, а, ончет гын, вет тиде кугезе марий-влакын моткоч алте ыштышышт улмаш.
ЫШТЫШВИЙ производительная сила. Пытартыш жапыште элнан ыштышвийже кугемаш тӱҥалын.
ЫШТЫШЙӦН способ производства. Ыштышйӧн элыштына йӧршеш вашталтын.
ЫШТЫШЙӰЛА обряд. Кушкын шогышо тукымлан мемнан илышнам, илыш законнам да у ыштышйӱла радамым ончыктышо почеламут-влак кӱлыт (В.К.).
ЫШТЫШ-КУЧЫШ манера исполнения, стиль. Вигак коеш: тиде ‒ марий ӱдырамашын ыштыш-кучышыжо. Тудын ыштыш-кучышыжо чатка, ару. Иктын ыштыш-кучышыжым ончен шерет ок тем, весыным ‒ пий ок коч. Марий еҥ шке ыштыш-кучышыжо дене ойыртемалтеш: кеч-момат тудо чон пыштен ышта.
ЫШТЫШ-КУЧЫШ КУЛЬТУР материальная культура. Марий-влакын ыштыш-кучыш культурыштым кызыт тӱҥ шотышто шымлен налме.
Э
ЭВЕТЛЕ разборчивый, прихотливый. Эветле еҥ. Кочкаш эветле. Пашалан эветле. Черле еҥ эветле логаран, васартылше лиеш (ММ).
ЭЗЫЛАШ разлагаться, истлевать, гнить. Пу шӱйын эзыла, рок гане лиеш (Ӧ.Б.). Коҥгадул йӱлен эзыла, ломыжшо веле кодеш (Ӧ.Б.).
ЭКСАШ 1) уменьшаться, убывать, иссякать. Кевытыште калык ок эксе (Онч.). Онтон подылаш йӧрата, Пагулын арака ок эксе; 2) перестать. ‒ Арам тылзе ок кой, ‒ ок эксе Вашпатыр (В.К.).
ЭКСЫК I несчастье, бедствие, беда. Еҥ эксыкыш логалын, киндыже кочкаш уке, оксаже уке (Ӧ.Б.). Марий-влакын эксыкышт ‒ иктӱрлӧ возыктышышт уке (Онч.). Ушкалым налын ыле, арняште колен, эксык лийын (Ӧ.Б.).

ЭКСЫК II убыль, ущерб, убыток, урон. Илыкш уржам налат, коштет, пуд пудлан ок лек, ик лу кремга эксык лиеш (Ӧ.Б.). Вакшыш каен толаш имнетым пу, имнет эксык ок лий (Ӧ.Б.).
ЭКШ неточность, погрешность (ММ). Марла возымаште таче мартеат ятыр экш верештеда. Саде проектыш икмыняр экш пурен.
ЭКШЫК-СИТЫК порок, слабость. Мыйынат тендан семынак сай-осалжат, экшык-ситыкшат уло.
ЭЛВУЙ глава государства. Вашлиймашке Европын элвуйжо-влак погыненыт.
ЭЛГОКЛА общегосударственный, межгосударственный. Элгокла пашам виктараш шотан еҥым шогалташ кӱлеш. Революций деч ончыч, марий йылме ни шанче пашам возаш, ни элгокла сомылым виктараш ок йӧрӧ, шоненыт (Онч.).
ЭЛГӦРГӦ внутренний. Элгӧргӧ политике. Элгӧргӧ паша министерстве.
ЭЛГӦРГЫСӦ внутригосударственный; всероссийский. Элгӧргысӧ тӧртык. Мемнан-влакат элгӧргысӧ сомылым шуктымаште шкеныштым сай могырым ончыктеныт.
ЭЛДАҤ патриот. Марий элдаҥ эре ешаралт шогыжо (Онч.).
ЭЛЕКТРОВАКШ электромельница. Электровакш ынде ок пӧрд, физкабинетыш мыланна токым ок пу (Онч.).
ЭЛЕКТРОЙОЛКЫН электрический импульс. Мыняр шӱдыр тора-тора электройолкынжым мемнан деке колта (Ю.Г.). Экраныште электройолкын волгалт-волгалт колта.
ЭЛЕКТРОСАВЫШ электроосвещение, электросвет. Тидлан мо шем маска пусакыш совет саманын патырла пурен книга, электросавыш, чолга кугорно ден пырля (В.К.).
ЭЛНАШ изнуриться, изнемочь. Шокшо мончаш элнышым (Ӧ.Б.). Имне элнен, пеш шуко пашам ыштен, ноен (Ӧ.Б.). Паша гыч элнен толеш (Ӧ.Б.).
ЭЛӦРДЫЖ внешний. Элӧрдыж политике. Элӧрдыж кыл. Элӧрдыж разведке. Элӧрдыж кыл шотышто министерстве.
ЭЛТӦР трон, престол, кормило власти, бразды правления. Элтӧрыштӧ шинчаш. Элтӧрым кучаш. Кӧ серен приказым, тудо шып элтӧрыштӧ нера (Г.Г.).
ЭЛШАРЕМ территория страны, владения государства. Россий элшарем мучко тӧртык чыла вере ик семын кучылталтшаш.
ЭМГАК инвалид; нетрудоспособный. Тудо эҥгек деч вара эмгак лие.
ЭМГУДО аптека. Кызыт, куш от ончал, чыла вере эмгудо-влак гына, шинчат шалана.
ЭМЕН материя; вещество (ММ). Эменын ваш-ваш шупшшо пырчылаже ок лий гын, ни капорат ок лий ыле (ММ). Эмен ‒ тӱняулмыкым ончыкташ кучылтмо философий категорий, тудо айдеме деч посна илана да тудын шамешыже мӧҥгештаралтеш.
ЭМЛЕ лечебный, целебный, целительный. Еш пиал улмаш эн эмле сий (Онч.). Чодыран тӱҥ сийже ‒ эмле юж (Онч.).
ЭМЛЕР курорт; курортный. Ме эмлер верыште илена. Кечывалвел эмлерыш коштым.
ЭМЛЫЗЕ целитель; лечащий. Калык эмлызе. Мемнан ялыште ик эмлызе уло, тудо еҥым тӱрлӧ шудо дене эмла. Мыйын шкемын эмлызе врачем уло.
ЭМЛЫК лекарственный. Эмлык шудо.
ЭМЛЫМВЕР больница. Республикысе эмлымвер. Оласе эмлымвер. Авам эмлымверыш логалын.
ЭМРАТАШ утешать. Йочам эмраташ. Мыйым икте эмрата ‒ тудын дене тетла вашлийме ок кӱл.
ЭМРАТЫШ утешение. Эмратыш огыл, полыш кӱлеш тудлан.
ЭНВУЙ глава, руководитель, лидер (партии, организации, общественного движения), шеф. Коммунист-влакын энвуйышт. Партийын энвуйжо. Марий чийверан энвуйжо. Мусульман-влакын энвуйышт. Полицийын энвуйжо. Патриот-влакын энвуйышт.
ЭНДЫКТАРАШ томить, мучить. Шужыктен эндыктараш. Неле пашаште эндыктараш. Петырымаште эндыктараш.
ЭҤГЕКЛЕ вредный, вредоносный; убыточный, ущербный. Тудо эҥгекле верыште пашам ыштен. У кучем ялгалыклан моткоч эҥгекле пашам ыштыш: чыла пашаверым пытарыш.
ЭҤЕЖ малиновый (о цвете). Эҥеж тӱрвет семала. Эҥеж чуриян ӱдыр.
ЭҤЕРАН речной. Мый эҥеран кундем гычын улам (В.К.).
ЭҤЕРВОЖ исток реки. Эҥервож чодыра кӧргыштӧ верланен.
ЭҤЕРГОКЛА междуречье. Мемнан ялна Ӱшӱт ден Немда эҥергокласе кундемыште верланен.
ЭҤЕРЙОЛ рукав реки. Юлын аҥысыр верыштыже, кушто отро-влак вӱдын корныжым икмыняр эҥерйоллан пайленыт, ончылгочак пӱя-шамычым ыштеныт (Куг.).
ЭҤЕРТЫК поддержка. Коммунист партийын эҥертыкше ‒ шемер калык. Погынышо-влак ончыко лектын шогалын, депутатыш кандидат мане: «Те мыйын тӱҥ эҥертыкем улыда, ӱшан тыланда гына».
ЭҤЫЖДОР малинник. Садыште эҥыждорым уэмдаш кӱлеш.
ЭҤЫРАЛАШ прихватить, завладеть, присвоить что-л. себе. Селт, шоҥго какыремыш: телефон трупкам налеш ‒ ок кӱл эҥыр-эҥыремыш, мом шона, эҥыралеш (В.К.). Савырголтыш жапыште южо опкынланыше-влакше ятыр кугыжан погым эҥыральыч.
ЭҤЫРЕМЫШВОТ интернет.
ЭҤЫРИМЕ крючок (рыболовный). Эҥыримышке йылым чыкат вет, вот меат тыгак ыштена (Г.А.).
ЭҤЫРЧЫК зануда, нытик; занудливый. Тылат эре ала-мо ок йӧрӧ, моткоч эҥырчык улат. Эҥырчык йоча. Эҥырчык ӱдырамаш.
ЭҤЫРШӰРТӦ леска. Йолтке йолгыжалтше кол эҥыршӱртыге шеҥгек чоҥештыш (Онч.).
ЭПЕРЕН голословно (МРС). Тудо ала-момат ойлышт пытарыш, но чыла эперен, ик фактымат ыш кондо, чылажат муторгаж веле ыле.
ЭПЛЕ 1) удобный, комфортабельный; удобно, комфортабельно. Эпле пачер. Тиде пушеҥгыш кӱзаш эпле (Х.П.); 2) вежливый, смирный. Эпле еҥ. Эпле рвезе.
ЭРВИЙ молодость, молодое племя. Марий калыкын эрвийже кушкын толеш.
ЭРВОДО полумрак. Пычкемыш, кечывал, эрводо ‒ тый еҥ шинчаш тазан ончал (Онч.).
ЭРВОЛГЫЖ рассвет. Эрволгыж кояш тӱҥале. Эрволгыж нӧлтын толеш. Эрволгыж денак кынелаш кӱлеш (Ӧ.Б.).
ЭРГАЛТЫШ завеса. Трук шатёр эргалтыш почылт кайыш, да кӧргышкӧ тургыж чуриян Братла пурен шогале (Л.Я.).
ЭРГЕЧЕ 1) восток, восход; восточный. Эргечыште веле кожла (Ӧ.Б.). Эргече мардеж пуа; 2) начало, исток. XX курым тӱҥалтыш марий тӱвыран эргечыже лийын.
ЭРГОЧКЫШ завтрак. Эргочкышлан пучымышым веле пуышт.
ЭРГЫЛМЕ утренние заморозки. Эргылме дене каяш сай, йол ок нӧрӧ, тунаре лумым от кел (Ӧ.Б.). Лум кайыме деч вара нылле ик эргылме лиеш, маныт.
ЭРЕЖА марево, дымка. Шышталге пасу ӱмбалне эрежа иеш.
ЭРЕЛЫК постоянство. Ты айдемын нимогай эрелыкше ок кой. Эрелык ‒ Эчанын илышыштыже тӱҥ койыш.
ЭРЕМДАШ очищать (воду, воздух, т.д.). Вӱдым эремдаш. Спиртым эремдаш. Южым эремдаш.
ЭРЗЫЛАНАШ загнивать, разлагаться, истлевать; растворяться. Пушеҥге шӱйын эрзылана. Айдеме шӱйын эрзылана. Шыл подеш эрзылана. Сакыр умшаш эрзылана. Кинде вӱдеш эрзылана (Ӧ.Б.).
ЭРЙӰД предрассветное время. Эрйӱд юмо волгалтме деч ончыч лиеш (Ӧ.Б.). Ватыже эрйӱдымак толын пурыш (Ӧ.Б.).
ЭР-ЙӰДВЕЛ северо-восток. Мардеж эр-йӱдвелым пуа.
ЭР-КАС непрерывно, непрестанно, постоянно. Кеҥежым идымыште эр-кас эре калык. Ӱдырем эр-кас эре книгам лудын шинча.
ЭРКЕ покой, спокойствие. Нине икшыве-влак дене нимогай эрке уке, со шаулен толашат. Кеч шӱлалташ эркым пуыза. Эрке пытыш ынде ‒ ачаже пӧртылын…
ЭР-КЕЧЫВАЛВЕЛ юго-восток. Эр-кечывалвелым Чолгашӱдыр койылалтыш.
ЭРКЫШ ослабление, уменьшение, притупление. Пеҥеш кид, уке эркыш (В.К.). Вуй чарныде коршта, нимогай эркыш уке.
ЭРМА чрезвычайный (ММ). Эрма положений. Эрма комиссий. Эрма алче.
ЭРМАК удовольствие, наслаждение (ММ). Сулыкай мотор огеш лий гын, мыланна эрмак кушто ыле? Саде книгам лудын, тугай эрмакым нальым, каласенат ом мошто.
ЭРТ полынья. Телым вӱд коклан-коклан кылма. Кылмыдымыжым эрт маныт (Ӧ.Б.). Тҥ. вӱдэҥер.
ЭРТЫК история, прошлое. «Марий сандалык» журналыште «Эртык» лук пеш оҥай. Тыге ойла, тыге ончыкта марий илыш эртык (Онч.).
ЭРТЫМГОРНО история. Марий калыкын эртымгорныжо кужу да поян.
ЭРТЫНЧЫК событие, случай. Калыкнан илышыштыже тений ик кугу эртынчык лие: кундемна автономийым налме пайремжым палемдыш. Школышто тунемме жап гыч ала-молан кок-кум эртынчык веле шӱмеш кодын.
ЭРТЫШ история, пройденный путь. Тыге ойла, тыге ончыкта марий илыш эртыш (Онч.).
ЭРӰЖАРА зорька. Эрӱжара нӧлталтме годым колым эҥыраш кайышым.
ЭРЪЮ утренняя прохлада, свежесть. Эръю дене помыжалтше мланде шӱла.
ЭРЫКАН АК свободная цена. Книга эрыкан ак дене ужалалтеш (МЭ).
ЭРЫКАҤАШ освободиться, стать свободным, обрести свободу. Курж мемнан дене пырля, эрыкаҥын, модмашке (В.К.).
ЭСАП намерение, замысел, план. Тушманын шонымашыжым, эсапшым лончылен, ужын моштыман (Онч.). Шонымыжо семын таче каслан чодыра пунктыш миен шуын огыл, эсапше кӱрылтын (Онч.).
ЭСЕН благо. (Марий-влак) ятырын-ятырын вуйым пыштеныт, но шочмо эллан эсеным ыштеныт (В.К.).
ЭСЕНЛАШ 1) благословить. У пашам тӱҥалаш мемнам Юмо эсенлен. Ныжыл йылмыже дене ойлен эсенлыш шӧртньӧ чашкерла (В.К.); 2) одобрить. Автономийым пуымо нерген декретым Ленин ик кечыште эсенлен (В.К.). Ю. Соловьёвын у книгажым эсенленыт (МЭ).
ЭСЕНЛЫК благополучие. Ош Кугу Юмо, эсенлыкым пу! (Кум.м.). Илышыштет пиалым, эсенлыкым тыланем.
ЭСЕНЛЫМАШ презентация. Теҥгече Ю. Галютинын эше ик у книгажым эсенлымаш эртен (МЭ).
ЭСЕНЛЫН доброжелательно, дружелюбно, дружественно. Эсенлын ойырлымек, пелештена ‒ вашлийына адак (В.К.).
ЭСКЕРЛЕ бдительный, настороженный. Эскерле еҥ. Эскерле улмыжо тудлан осал пашам кораҥдаш полшен.
ЭСКЕРЛЫК бдительность, настороженность. Эскерлыкым йомдараш ок лий: тушман-влак тидымак веле вучен коштыт.
ЭСКЕРЧЕ тайный агент, секретный сотрудник, фискал. Микалын эскерче улмыжым мемнан группышто пеш вашке пален нальыч.
ЭСКЕРЧЫК ищейка, легавый. Эскерчык пий. Пазарыште эскерчык-влак шолыт веле.
ЭСКЕРЫЗЕ наблюдатель; надсмотрщик, надзиратель. Пӱртӱс эскерызе-влак сай игечым сӧрат. Тюрьмаште эскерызылан ыштымыже годым тудо шуко ужын.
ЭСКЕРЫК осторожность, осмотрительность. Тиде рвезын эскерык манмыже ялт уке. Тыгай пашаште кугу эскерык лийман.
ЭСМАСА лучше. Модмо йолташем таче ыш тол, каем эсмаса, ом вучо (Ӧ.Б.). Чайым от йӱ гын, йӱкшымекыже, шке йӱам эсмаса (Ӧ.Б.).
Ю
Ю магия, волшебство, таинство. Юмын ю. Омо ю. Илышын южо. Пӱртӱс ю. Юмо деч ю патыр.
ЮАП 1) прохлада, свежесть. Эр юап. Кас юап. Шыже юап. Чодыра юап шӱргым ниялтыш; 2) проблеск, искорка чего-л., струя. Окна гыч волгыдо юап пура (Ю.Г.). Шинчаштыже шыде юап койын колтыш (Онч.). Коҥга гыч шокшо юап перыш. Але кеҥеж юап йӧршеш шулен огыл (М.Е.). Шем пычкемыш, ош лум юап (В.К.).
ЮАРЛЕ звонкий, заливистый, крикливый. Йоча-влакын юарле йӱкышт мӱндыркӧ шергылтеш. Шӱшпыкын юарле мурыжо рвезе шӱмым авалта. Кайыккомбо-влакын юарле йӱкышт шыже лишеммым шижтара.
ЮВАНАШ медлить, мешкаться, задержаться. Пошкудышто юванышым. Вате вӱдлан каен ыле, ала-мо шуко юваныш памаш тӱреш (Ӧ.Б.). Пазарыште коштын, шуко юванышым. Корнывожеш вучалтет гын, ала мыят юванем (Ф.И.).
ЮВИЙ энергия (биологическая, космическая). Мландывалысе чыла чонан, кушкыл-влак сандалык гыч ювийым налыт.
ЮВЫЛТАШ упорхнуть. Эйя чодыра кӧргыш пурыш, луйыш савырныш да пушеҥге гыч пушеҥгыш ювылтыш (Л.Я.).
ЮГО наследник. Тыйын поянлыкет тудлан ок код, а шке эргыч тыланет юго лиеш (БЛ).
ЮГЫЛЫК наследственность. Вӱргорно чер тудын деке югылык семын логалын.
ЮГЫНЛАШ унаследовать (РМС). Ачамын чыла погыжым мый югынленам.
ЮГЫНЛЫК наследственность. Югынлык шот дене пӧрт мылам логалын.
ЮГЫНПОГО наследство. Юмо нунылан уло мландым югынпого семын пуа (БЛ).
ЮЖАҤДАШ накачать (воздух). Камерым южаҥдаш. Шарым южаҥдаш. Пӧлемым южаҥдаш кӱлеш, пеш пич.
ЮЖВАШТАРЕШЛЕ противовоздушный. Южваштарешле аралтыш.
ЮЖВИСЫК барометр. Южвисык эрла йӱр лийшашым ончыкта.
ЮЖВӰД осадки (атмосферные). Синоптик-влакын увертарымышт почеш, таче южвӱд лийшаш огыл.
ЮЖГАТА холодок, прохладность, равнодушие. Коклашкына южгата пурен кайыш (Онч.).
ЮЖГАТАН свежо, пронизывающе. Мардеж южгатан пуалеш (Ӧ.Б.).
ЮЖДЕМДЫШ атмосферное давление. Юждемдыш таче 740 мм лийшаш.
ЮЖДОЛКЫН воздушная волна. Неле юждолкын пералтыш ‒ камерым пуыш перен (В.К.).
ЮЖО-КУШТО местами, кое-где. Тошто корно гыч южо-кушто веле пале кодын, ӱштын шынден (Ю.Г.).
ЮЖТАРАШ проветривать. Пӧлемым южтарыза, пеш пич, шӱлашат юж уке. Нӧрепым ик-кок сутка петырен шинчыктат, вара почыт да сайын южтарат (МЭ). Серан шикш дене тӱтырыктымӧ деч вара пӧлемым уэш южтарыза (МЭ).
ЮЖТАШ 1) вьюжить, мести, пуржить. Мардеж южта. Поран южта. Пӧрт ончыко лумым южтен шынден мардеж (Ӧ.Б.). Мардеж тулым пуал южтыш. Мардеж йӱштӧ, имне талын кудалмыже дене южта. Упш дене шӱргыжым южта; 2) опахнуть, обдать струей воздуха. Кем шулыш дене самоварым южта (Ӧ.Б.).
ЮЖТЫШ сквозняк. Омсам тӱчса, южтыш ынже пуал. Южтышышто шинчен, вашке черланаш лие.
ЮЖЭРЫКТЫШ вентилятор. Кабинетышкыже южэрыктышым шындыктыш.
ЮЗЫВИЙ магическая сила, чудо. Когыньышт коклаште юзывий шочын пуйто (Ю.Г.). Айдемын илышыжым ала-могай юзывий виктара (Пӱр.).
ЮЛАЛТШЕ заворожённый, заколдованный. Сылне пӱртӱс дене юлалтше шӱм лыпланен ок керт.
ЮЛАНАШ отсыреть, отмокнуть. Кастене уржа аҥавалне юлана, нӧрӧ лиеш, пушкыдо, тӱредаш сай (Ӧ.Б.). Мланде йӱдым юлана, йӱр дене (Ӧ.Б.).
ЮЛАҤДАШ освежать, навевать прохладу. Тидыже куандара: коклан вӱд мучко изи мардеж пуалын эрта да кеҥеж гоч пучыдымо Шарэҥер вӱд юлаҥда (Д.О.).
ЮЛГО сырой, влажный (о месте). Уржа юлана, шуко кия гын юлго верыште (Ӧ.Б.). Пеш шокшо, юлгышко каналташ возаш кӱлеш (Ӧ.Б.).
ЮЛГУНДЕМ Поволжье; приволжский. Юлгундем Федерал округ Приволжский Федеральный округ.
ЮЛГЫЖ смелый, бесстрашный. (Рвезе ден ӱдыр-влак) пырля кайымышт шуэш гын… кеҥежым Энсул ер воктенысе олыкыш каят, а южышт, чот юлгыжышт, ‒ Усола ял могырышко (А.Ф.).
ЮЛГЫЖАШ пылать, полыхать. Тул юлгыжеш, виян йӱла (Ӧ.Б.). Качын чонжо ӱдыр верч юлгыжеш (Ӧ.Б.). Коҥгаште тул юлгыж йӱла (Ӧ.Б.).
ЮЛГЫЖТАРАШ прельщать.
ЮЛӰМБАЛ: юлӱмбал калык волжане; юлӱмбал марий-влак приволжские марийцы.
ЮЛЫЗО волгарь. Юлызо-влак кол кучаш лектыныт.
ЮЛЫШО маг, волшебник, кудесник. Чыла велымат лум дене авыралт шичше кресаньык сандене шке сурт-кугыжанышыштыже юмо, ия… юлышо, юлалтше… да, кӧ эше пала, могай рольым модеш (Ю.Г.).
ЮМАҤДАШ 1) обожествлять, боготворить. Йӧратыме артистшым тудо шукертак юмаҥден; 2) освятить, сделать священным. Вакшэҥер ял гыч бачышка юмылан келшыше сомылым шонен муын ‒ Рамачисе керемет илем деке калыкым поген наҥгаен… мландым юмаҥден (МЭ).
ЮМАРАЛЕ боже упаси!. Шкежат ынде ӧрын шинча: чыла тугакак, юмарале! (МЭ).
ЮМЕШТАРАШ обожествлять. Олюкетшым тый ынде йӧршеш юмештаренат (Онч.).
ЮМЕШТАРЫМЕ обожествлённый. Тыште чылажымат юмештарыме.
ЮМО I природа, окружающая среда. Таче юмо пылан. Юмо волгалтеш. Юмо йӱкшемден (Ӧ.Б.).

ЮМО II Бог. Ош Кугу Юмо. Юмылан кумалаш. Мый Юмо деч сӧрвален йодам: «Пу, ‒ манам, ‒ таза илышым» (Ӧ.Б.).
ЮМЫДЫМЫЛЫК безбожность, безбожие. Кызыт калык юмыдымылык деч кораҥаш тӱҥалын.
ЮМЫЖА небесный свод. Мый шонышым, юмыжа волен ӱлыкӧ (Ӧ.Б.).
ЮМЫК пересоленный. Шӱржӧ юмык.
ЮМЫЛТАШ освятить. Иоан ача у черкым юмылтыш.
ЮМЫЛУК красный угол. Ольга лавыравузык эргыжым ош шовычан ару ӱстембак юмылук ваштареш лопток гына шындыш (Ю.Г.).
ЮМЫНАВА Матерь Божья. Вӱд йога Юмынава шинча гыч ‒ пуйто тыйым онча чаманен (В.К.).
ЮМЫНАҤДАШ освятить. Иоан ача Йошкар-Олаште у черкым юмынаҥдыш.
ЮМЫНВУНДАШ поднебесье. Юмынвундаште турий мура.
ЮМЫНВӰД святая вода. Черкыште юсорта ден юмынвӱдым ужалат (Ф.М.). Поп тӱҥалеш юмынвӱдым шыжыкташ (Ӧ.Б.).
ЮМЫНВӰРЫМӦ объективная реальность.
ЮМЫНГАЙЫК жаворонок. Пакча ден вӱтамбал канде южышто чарныде юмынгайык йӱклана. Тҥ. турий.
ЮМЫНГЕЧЕ божий день, новый день. Гарнизонышто молгунамсе гаяк, кечырат дене келшышын, юмынгече тӱҥале (Ф.М.).
ЮМЫНГӰ метеоритные осколки. Юмынгӱ ‒ Юмын перен колтымо кӱжӧ мланде йымаке пуреҥгая, кум ий гыч вара мланде ӱмбаке лектеш, йораш шӱрат, вара паремеш (Ӧ.Б.). Юмынгӱм муым таче нурышто (Ӧ.Б.).
ЮМЫНДАҤ товарищ по молению. Пайрем ушкалӱй да тудын дене ыштыме кочкыш, родо-тукым, кумалтыш, юмындаҥ-шамыч дене кылдалтын (МЭ).
ЮМЫНДАР талант, дарование, дар божий. Мураш-кушташ мыйын юмындарем уке, садлан мый тушко шӱшкылтмаш уке. Койдарчык койышым кояш ‒ тиде тудын юмындарже.
ЮМЫНПӦРТ храм. Ерусалимыш кайымекыже, Исус юмынпӧртыш пурен (МПУ).
ЮМЫНСАР небесное свечение (северное сияние). Пытартыш кугу сар тӱҥалме деч ончыч йӱдвел каваште юмынсар кончен, тудо йошкарге лийын да касвелышкыла сеҥен каен, маныт.
ЮМЫНӰДЫР богиня; красивая женщина. Юмынӱдыр гай поян лийза (В.К.). Юмынӱдыр, юмынӱдыр, ош кава гыч воленат, пиалемлан, орлыкемлан мыланем тый конченат (А.И.). Юмынӱдыр, Юмынӱдыр, ах, кузе тый шыргыжат! (А.И.). Ах, юмынӱдыр, кузерак лӱмда? (В.К.).
ЮМЫНШОМАК молитва. Тудын ойлымо юмыншомакше ваштареш тыгак епископ Иоан шке шомакшым ойлен (Куг.).
ЮМЫНШӰЛЫШ святой дух. Мланде верч ынде Исус Кристос мутым куча аваже ден юмыншӱлыш полшымо дене (Ю.Г.).
ЮМЫНЪЕҤ священник, священнослужитель. Лужавуй ден юмынъеҥ шуко кутырен шинчышт (Онч.).
ЮМЫҤДАРЫМЕ священный. Юмыҥдарыме ото. Юмыҥдарыме порыс.
ЮҤГАШ болеть (пульсирующей болью). Пуалше парня юҥген коршта. Мый парням пеш чот тӱкен колтышым, пеш парням юҥга (Ӧ.Б.). Ӱпш логалын, вуй юҥга, вуй керме гай чучеш (Ӧ.Б.). Пӧрт пушан годым вуй аҥырга гын, пылыш юҥга (Ӧ.Б.).
ЮҤГО рана, нарыв. Юҥго возын парнявуеш, кӱчеш, пеш коршта, парня тӱҥалеш шӱяш, кӱч, шемемын, лектын возеш (Ӧ.Б.).
ЮТАШ есть с наслаждением, со смаком. Презе аважын чызыжым ютен шупшеш. Чома нечке нержым водарыш тушкалтыш ‒ юта веле, шупшеш (В.К.).
ЮТКО тенистое прохладное место, холодок. Юткеш возам. Юткышто кием (Ӧ.Б.).
ЮТО домашняя птица. Ютылан шӱльым пышташ кӱлеш коркашкыже (Ӧ.Б.).
ЮТЫЗО птичница. Марий ютызо-влак ончыл верыш лектын кертыныт.
ЮЧЫЛИЙ долговязый, длинный и тонкий. Ючылий рвезе. Ючылий парня. Раткылген шичше пундыш йыр ючылий воштыр-влак шуйнен шогалыныт (Онч.). Ючылий, пел аршын кутыш лу парняже кечылтеш (В.К.).
ЮШТЫРГАШ рыхлеть, растворяться. Ий юштырга. Кылме рок юштырга. Лум юштырга. Сакыр вӱдеш юштырга. Ий шошым кечеш юштырга, каткалалтеш, сереш шинчын кодеш, вара, кече дене левен, юштырген шалана (Ӧ.Б.).
Я
ЯГЫЛ скользкий. Курыквуйыш куржеш тӱжем ягыл тошкалтыш (В.К.). Изи лум йымалне ‒ ий. Неле, ягыл, каяш ок лий (В.К.).
ЯГЫЛЕМАШ сглаживаться. Йогылык ‒ котыр, йогылык ‒ рӱдаҥыш. Пашаште веле тудо ягылемеш (В.К.).
ЯЖАР 1) распутный, развратный. Яжар ӱдырамаш. Яжар пӧръеҥ. Яжар койыш. Яжар яжарым ок йӧрате (ММ); 2) ядовитый. Яжар кутко. Яжар нуж. Яжар кутко йолеш шалеш гын, йол ора, лӱмаҥеш (Ӧ.Б.).
ЯЖГА мягкий, пушистый. Яжга муш. Вичкыж пушкыдо шудым яжга маныт (ММ); 2) редкий, жидкий (о растениях, волосах). Яжга ӱпан. Яжга пондаш. Яжга почан имне (Ӧ.Б.).
ЯЖО прекрасный, прелестный. Яжо илыш. Яжо ӱдыр. Яжо пеледыш. Яжо пачер.
ЯЖОН прелестно. Муралтат йӱксӧ гай Йоласал ӱдыр-влак, кӱсле кылым шыман да яжон пералталын (МЯ).
ЯЖУ стройный, складный (о человеке). Тудо яжу капан ӱдыр лийшаш (ММ).
ЯЖУР красавец. Вӱта шеҥгел яжуржо кугыжан салтаклан йӧрыш (Муро).
ЯЗА юный (ММ). Яза рвезе. Яза ӱдыр. Пиалан яза пагыт.
ЯЗАГОТ юношество. Мыйын язаготем сар жаплан верештын.
ЯЗЫКЛАНАШ греховодничать, совершать грехи. ‒ Эх-х-ма-а! Языкланаш язык ма?
ЯКЛАШ восхвалять, славословить. Азапым ит ятле, порым якле (Онч.).
ЯКЛЕШТМАШ ошибка, промах, оплошность, просчёт. Илымаш кужу корнышто лийын кертеш южгунам яклештмаш (М.К.).
ЯКТЕ стройный, прямой (о дереве). Якте пушеҥге. Якте пӱнчӧ. Кызыт ожнысо гае якте пушеҥгым чодыраште от му (ММ). Якте кож гыч кӱслем ыштем ‒ куку тудым ойырен (Муро).
ЯЛГЕНЧЕ 1) любопытный. (Лизук) У Торъял пазарыш Чӱксола шеҥгеч кошташ моткоч ялгенче ‒ яламыж улеш (Г.П.); 2) острый на язык. Ялгенче куван ойлымыжо чонышкыжак шыҥыш (МЭ).
ЯЛГОРНО просёлочная дорога. «Неперспективный» руш ой дене поранле ялгорным ӱштыльыч ялт, пӱрден (Онч.).
ЯЛИЛЕМ сельское поселение.
ЯЛНЫКТАРАШ заставить умолять. Аксяй пакчам ынеж курал, йӱклана, шургымашым нӧлта, ялныктарынеже: сӧрвале тый тудым (Онч.).
ЯЛЧАК прислужник, холоп. Ватыже нӧлтале вигак чыгым-чогым: ялчак улат (В.К.).
ЯЛЧЕ 1) слуга. Мый ожно илышым ялчыште, олаште, кучырышто (Ӧ.Б.). Таче ‒ тӧра, эрла ‒ ялче (В.С.). Депутат ‒ калык ялче; 2) селянин, житель села. Вот ялче-влак эре йодыт: «Ончыкшым кузе лийман?» (Г.Ч.).
ЯМ 1) прелесть, привлекательность. Илышын ямже. Пӱртӱсын ямже. Рвезе жапын ямжым нимогай сӧрал шомак денат сылнештарен мошташ ок лий (Г.Ч.); 2) уют. Мушкын-эрыктен шындымеке, пӧртыш ям пура.
ЯМАГАТ 1) община; род. Ял ямагат. Мер ямагат. Кугу Юмо, ял ямагатлан тазалыкым пу (Кум.м.). Ямагатыште илышым пырля виктареныт. Акрет годым марий-влак ямагат дене иленыт; 2) семейство (биол.). Тупрӱдан ямагат. Нушкын коштшо ямагат. Вӱд-мландывал ямагат.
ЯМАГАТЛЫК семейный круг, домочадцы. ‒ Мӧҥгыштем Немда эҥерыште улмемла веле чучеш, ‒ мане Настя. ‒ Ямагатлыкешет йокрокланет? (Онч.).
ЯМДАРАШ украсить, превратить что-л. в красивое. Пӧртым ямдараш. Илышым ямдараш.
ЯМЛАШ услаждаться, упиваться чем-л. (Мичуш) чыжоп шоктыктен, сакырым ямла (М.Ш.). Юл серыш лектын шогалын, шошо южым ласкан ямлем.
ЯМЛЕ прелестный, пленительный, обворожительный. Ямле жап. Ямле кеҥеж. Ямле муро. Ямле пӱртӱс.
ЯМЛЫК красота. Пӱртӱсын ямлыкше. Самырык каче ден ӱдырлан келшыше порылык, ямлык тачат кожганат (В.К.).
ЯНАШ точить косу.
ЯНДАВА хрусталь. Яндава чарка.
ЯНДАГУДО теплица (В.В.).
ЯНДАГӰ алмаз. Ида таҥле мыйым яндагӱ денат яндагӱмат ончыч вет шкенжым шумат (Г.Г.).
ЯНДАЗЕ стекольщик. Яндазе окнашинчам шынден кодыш.
ЯНДАРДЕГЫТ смола. А йолысо кем яндардегыт пушан (В.К.).
ЯНДАРЛЕ кристальный, кристально чистый. Яндарле кумыл. Уло партийын эргыже: писе, памаш вӱд деч яндарле оян (А.С.). Тӱҥалтыш гычын ӱмырым возаш кӱлеш. А возышаш яндарле тетрадеш (В.К.).
ЯНДАР-ТӰКӦ ярко-жёлтый (о цвете). Оҥыштыжо яндар-тӱкӧ шарф, йым-йым шем галстук (А.Арс.).
ЯНЛЫКЕШТАШ озвереть. Тыгай илышыште, от шоно гынат, янлыкештат.
ЯНЛЫКЛАНАШ зверствовать.
ЯНЛЫКЛАНЫМЕ прич. от янлыкланаш. Кишлаклаште янлыкланыме койыш озаланен (Онч.).
ЯНЛЫКЛЕ зверский, чудовищный, зловещий. (Тул) айдемдукымын илыме годсек эн янлыкле тушманын пурла кидше (В.К.).
ЯҤГАР нечистый, запачканный. Огеш кӱл ош шовыр, яҥгар деч ом вожыл, садиктак толметым вучем (Ф.И.).
ЯПТЫРТАШ препятствовать (В.Т.).
ЯР образ. Юмынӱдырын ярже калыкын шӱм-чонышкыжо келгын шыҥен.
ЯРАГОТ досуг. Ярагот жапыште кроссворд дене шинчылтам. Яраготым пайдалын эртараш кӱлеш.
ЯРАГУМДЫК пустошь. Клат ден вӱта кокласе ярагумдыкышто нуж кушкын шогалын.
ЯРАДАР дармовые деньги, халява. Тудо «поэт», гонорарым йодеш да льготым, ярадарым чыштыра (МЭ).
ЯРАЙОГО бездельник. Тышке ярайого-влак погыненыт, ужат?
ЯРАЛЫК пустота, вакуум, незаполненность. Шӱлаш юж подылтыш ок сите, яралык шодым когарта (А.И.).
ЯРАҤАШ освободиться, опорожниться. Клат яраҥын. Мигыта яраҥын, ынде каенат кертына.
ЯРАҤДАШ опорожнить, опростать. Кленчам яраҥдаш. Печкем яраҥдаш. Атым яраҥден, ночко тӱрвыжым тувыр шокшыж дене ӱштыльӧ (Онч.).
ЯРАШ застать. Мый изам деке мийышым, да шым яре. Пошкудым вакшеш ярышым. Рвезым книгам лудын шинчымыже годым ярышым.
ЯРГАК голяк, голодранец, оборванец. Яргак кашак! Валя ‒ эн кугу яргакше. Тӱня яргак (Ю.Г.).
ЯРГАТА яркий. Яргата шӱдыр. Яргата тулсавыш.
ЯРИШКА неимущий, бездомный, голодранец. Мемнан дене суртдымо-печыдыме, шкетвуя ӱмыр эртарышым яришка маныт (Онч.). Ирыза нӧреп: таче яришка ‒ тӧра! (Онч.).
ЯРПЫК жилка. Ала-кушто шӱм-чон пундаште туныктышо шӧн ярпык улмылат чучын (Пӱр.).
ЯРЪЮЖ озон. «Йолан-влак», вагон гыч лектын… яръюжым оҥ тич шӱлалтат (В.Д.-О.).
ЯРЫМ 1) стадия, фаза. Илыш ярым. Марий сылнымутын вияҥме тиде ярымыштыже моткоч кугу вашталтыш лийын; 2) клочок, прядь, пучок чего-л. Ӱп ярым. Олым ярым. Лазер ярым. Волгыдо ярым; 3) волокно. Муш ярым. Меж ярым. Порсын ярым. Нерве ярым; 4) мера длины, равная примерно семи аршинам. Ик ярым вынер дене ик тувыр лектеш (ММ).
ЯРЫМЛАЛТАШ расчленяться, расслаиваться. Илыш корнем тыгерак ярымлалтеш. Уржа пасу ярымлалт кия. Ӱпшӧ ярымлалт кеча, товаҥалтше огыл. Пыл ярымлалт кӱза. Йӱр ярымлалт йӱреш (Ӧ.Б.).
ЯТЫК виновность. Ятыкшым эше доказатлаш кӱлеш.
ЯЧАҤАШ отсыреть, отмокнуть, пропитаться влагой. Пырче ячаҥын. Шудо ячаҥын. Тамак ячаҥын.
ЯЧАҤДАШ увлажнить, вымочить, промочить водой. А йӱштӧ памаш вӱд кылталык пидышым ячаҥдараш кӱлеш (Онч.).
ЯЧАШ см. ячаҥаш.